Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 573

19 JUNI 1987

Wetenschapper moet goede onderzoeker maar ook listig strateeg zijn Het beeld van de wetenschapper die in een ivo­ ren toren zit, is tegenwoordig niet erg meer in zwang. Daarvoor is de verhouding tussen we­ tenschap en samenleving de laatste jaren al te zeer gewijzigd. Wat voor consequenties deze ontwikkeling heeft voor beide partijen, is on­ langs beschreven in het boek the social direc­ tion of the public sciences, een initiatief van Loet Leydesdorff, verbonden a a n de UvA, en Joske Bunders, medewerkster bij Biologie en Samenleving van de VU. Deze laatste schreef daarin ook een artikel over de ontwikkelingen binnen de biologie. Een wetenschapper dient niet alleen e e n b e k w a a m onderzoe­ ker, m a a r vooral ook e e n listig strateeg te zijn. Zoveel wordt wel duidelijk voor d e g e n e die 'the social direction of the public sciences' leest. A a n d e e n e kant moet de onderzoeker zoveel geld mogelijk zien binnen te h a ­ len v a n externe financiers en bruikbare resultaten a a n d e op­ drachtgever afleveren; a a n d e andere kant m a g deze activiteit vooral niet ten koste g a a n v a n zijn wetenschappelijk prestige; integendeel, die moet hij er zo­ veel mogelijk m e e trachten op te vijzelen. De noodzaak voor e e n weten­ schapper om zich op zo'n m a ­ nier te g e d r a g e n is d e laatste jaren alleen m a a r toegenomen. De invloed v a n d e samenleving op de ontwikkeling v a n d e w e ­ tenschap is steeds sterker ge­ worden, hetgeen onder a n d e r e tot uitdrukking komt in het grote­ re aandeel v a n het d e r d e geld­ stroomonderzoek. Het bedrijfs­ leven profiteert hier in sterke mate van, m a a r ook minder g e ­ fortuneerde organisaties zoe­ ken via d e wetenschapswinkel toegang tot d e universiteit. Aan­ gezien d e overheid steeds min­ der royaal is geworden in het uitdelen v a n financiële giften, kunnen d e universiteiten deze inkomstenbronnen over het al­ gemeen g o e d gebruiken. Bo­ vendien k a n d e wetenschapper met dit type onderzoek vol trots wijzen op zijn maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef.

Consensus Betekent dit nu dat wetenschap­ pers alle opdrachten lukraak accepteren omdat er a a n te ver­ dienen valt e n men zich popu­ lair maakt bij d e buitenwacht? Dat blijkt niet zo te zijn, sommige vragen v a n maatschappelijke organisaties worden direct op­ gepikt, terwijl a n d e r e v r a g e n bbjven liggen. In vakgroepen worden wel degelijk normen gehanteerd welke opdrachten wél en welke niet te accepteren. Over het a l g e m e e n accepteert men vooral die opdrachten die nauw aansluiten bij het eigen onderzoeksprogramma. Vraag en a a n b o d moeten bij elkaar passen e n dat is niet altijd het geval. Een maatschappelijke organisatie k a n bijvoorbeeld

Minister Deetman g a a t meer controle uitoefenen op d e in­ schaling v a n niet­wetenschap­ pelijk personeel, voor zover dat IS ingedeeld in salarisschaal 11 of hoger. Hij antwoordt dit op vragen v a n d e Tweede Kamer naar aanleiding v a n het Jaar­ verslag 1986 v a n d e Algemene Rekenkamer, dat in maart ver­ scheen. De Rekenkamer constateerde dat universiteiten geregeld af­

Koos Neuvel a a n wetenschappers v r a g e n uit te zoeken hoeveel zout er in e e n b e p a a l d e plant zit; m a a r dat wordt p a s e e n interessante v r a a g als een vakgroep zich so­ wieso al bezighoudt met het pro­ bleem v a n hoe organismen rea­ geren op zout. Niet iedere vakgroep of faculteit is ook even ontvankelijk voor invloeden v a n buitenaf. Sommi­ ge wetenschapsonderzoekers h e b b e n d a a r een interessante theorie over bedacht: ze veron­ derstellen dat w a n n e e r er op e e n vakgebied een b r e d e con­ sensus bestaat over wat be­ langrijke vraagstellingen, on­ derzoeksobjecten en methoden v a n onderzoek zijn, er weinig invloeden v a n buitenaf zullen doordringen. M aatschappelijke organisaties zouden p a s e e n kans krijgen d a a r w a a r d e a c a ­ demische g e m e e n s c h a p wat losser georganiseerd is. Het is e e n aannemelijk klinken­ d e theorie, m a a r hij g a a t vol­ gens Joske Bunders slechts ten dele op. In h a a r onderzoek n a a r d e wetenschapsontwikkeling op het terrein v a n d e biologie wijst zij erop dat d a a r sterke normen b e s t a a n over wat goed weten­ schappelijk onderzoek is e n wat niet. Er zijn e e n a a n t a l pro­ bleemstellingen binnen d e bio­ logie die vrij a l g e m e e n belang­ rijk worden g e v o n d e n en het is zaak voor d e onderzoeker om d a a r bij a a n te sluiten. Nu wordt om onderzoekbaar te zijn zo'n hoofdprobleemstelling weer op­ gesplitst in talloze deelvragen. Het is echter wel belangrijk voor e e n wetenschapper, ook voor iemand die onderzoek doet voor e e n externe opdrachtgever, om het antwoord op zo'n d e e l v r a a g weer terug te koppelen n a a r het geheel. Want a n d e r s worden je artikelen niet gepubliceerd in internationaal v e r m a a r d e bio­ logische tijdschriften e n zak je snel een a a n t a l p l a a t s e n in d e hiërarchie v a n excellente we­ tenschappers.

Weersvoorspelling Om een belangrijke vraagstel­ ling te kunnen onderzoeken heeft d e wetenschapper echter methoden en technieken nodig. Omtrent die technieken b e s t a a n

Professor Stouthamer, microbioloog, legt uit a a n e e n vertegenwoordiger v a n d e universiteit v a n H a r a r e in Zimbabwe, hoe bacteriën groeien. Joske Bunders (rechts), die het contact tussen beiden legde, kijkt goedkeurend toe. Foto AVC/vu minder duidelijke normen in d e biologie, dat wordt betrekkelijk vrij gelaten. De ontwikkeling v a n e e n nieuwe techniek levert voor e e n bioloog ook niet veel prestige op. Het is echter wel belangrijk dat er m e n s e n zijn die zich d a a r m e e bezighouden omdat zonder technieken al die buitengewoon interessante on­ derzoeken niet uitgevoerd kun­ nen worden. Er zit dus e e n te­ genstrijdigheid in het b e l a n g e n het prestige dat zulk werk ople­ vert. Het extern gefinancierde onderzoek biedt nu d e mogelijk­ heid om om die tegenstrijdig­ heid op te lossen; juist zo'n sa­ menwerkingsverband verschaft d e bioloog d e legitimatie om zo­ wel 'maatschappelijk relevant' bezig te zijn als d e noodzakelij­ ke technieken te ontwikkelen en d a a r m e e ten eigen faveure d e wetenschappelijke ontwikke­ ling te stimuleren. Het is d a a r o m volgens Joske Bunders niet helemaal w a a r dat maatschappelijke organisaties alleen e e n k a n s krijgen als d e normen op een vakgebied niet erg strak zijn: "Biologen hante­ ren strategieën om met behulp v a n externe organisaties te kun­ nen voldoen a a n d e g a n g b a r e normen. Het biedt d e mogelijk­ heid om althans tijdelijk je wat minder je v a n je coUega's a a n te trekken, m a a r met het uitein­ delijk doel om die norm toch weer te versterken en d e eigen positie te verbeteren." D a a r m e e is niet gezegd dat d e norm v a n wat e e n interessante vraagstelling is, voor eens en altijd vastligt. Er zijn talloze voorbeelden v a n verschuivin­ gen in vraagstellingen a a n te wijzen n a a r aanleiding v a n

maatschappelijke ontwikkelin­ gen, tot zelfs het ontstaan v a n hele nieuwe vakgebieden a a n toe. In het boek wordt het voor­ beeld genoemd v a n e e n Noorse wetenschapper die in d e jaren twintig d e behoefte bij boeren a a n g o e d e weersvoorspellin­ gen wist te exploiteren om d e begripsmatige ontwikkeling v a n d e meteorologie te verbete­ ren. Heden ten d a g e is het met n a m e het terrein v a n d e bio­ technologie w a a r v a n men heel veel heilzame toepassingen verwacht; d e stimulering v a n dat vakgebied, bijvoorbeeld door d e overheid, is duidelijk e e n maatschappelijk belang.

Lijfsbehoud De wetenschappelijke normen zijn nu echter ook weer niet n a a r believe manipuleerbaar. Joske Bunders: "Ik denk niet dat een overheid d e belangrijke on­ derwerpen a a n k a n geven los v a n wat d e internationale we­ tenschappelijke g e m e e n s c h a p vindt. Je kunt d a a r niet buiten treden. Weliswaar zie je altijd dat wetenschappelijke gebie­ den verdwijnen e n opkomen, m a a r het is buitengewoon moei­ lijk voor e e n overheid om met geld het b e s t a a n d e veld rigo­ reus om te vormen. Je weet d a n in ieder geval zeker d a t je d e intellectuele competitie met a n ­ dere l a n d e n verliest. Je komt al­ .thans binnen d e internationale tijdschriften niet meer a a n bod. Een overheid kan alleen probe­ ren om b e p a a l d e ontwikkelin­ gen extra te stimuleren." Gezien deze geschetste weten­ schapsontwikkeling, lijkt het perspectief voor d e minder ge­

fortuneerde maatschappeLjke organisaties om gehoor te krij­ g e n bij d e universiteit niet al te florissant. De overwegingen v a n wetenschappers om met or­ ganisaties s a m e n te werken zijn immers niet in d e eerste plaats v a n altruïstische aard, m a a r zijn grotendeels een functie v a n het gevecht om het eigen lijfsbe­ houd a a n d e universiteit. En dcrt lijfsbehoud lijkt heel wat beter g e g a r a n d e e r d in samenwer­ king met grote bedrijven: d a a r w a a r het geld, d e apparatuur en d e mensen met e e n hoge ont­ wikkeling zitten. Toch is Joske Bunders niet zo somber over d e mogelijkheden v a n die minder b e d e e l d e orga­ nisaties: "De interactie v a n we­ tenschappers met groeperingen die nu eigenlijk weinig t o e g a n g h e b b e n tot d e universiteit, zoals derde wereld­ en milieu­organi­ saties, kan juist gemakkelijker worden. Het betekent dat zo'n organisatie heel goed moet we­ ten wat d e mogelijkheden op e e n vakgebied zijn; dat d e v r a a g in sommige gevallen heel nauwkeurig geherformuleerd moet worden. Zoiets moet op zo'n manier gebeuren dat die organisatie toch nog d e infor­ matie krijgt w a a r men behoefte a a n heeft. Het is ook niet het b e l a n g v a n d e maatschappelij­ ke organisaties dat een onder­ zoeker elke willekeurige op­ dracht a a n n e e m t . Dan wordt e e n onderzoeker marginaal, wordt wegbezuinigd en kun je dat onderzoek wel helemaal vergeten. De kunst is om d e op­ dracht zo te formuleren dat zo­ wel maatschappij als weten­ schap er b a a t bij heeft. Dat is d e strategie."

Deetman wil meer greep op inschalingen wijken v a n het beginsel d a t bij d e overheid e e n gelijke belo­ ning moet b e s t a a n voor gelijk­ w a a r d i g werk. M inister Deet­ m a n behoort controle uit te oefe­ nen op het formatiebeleid v a n d e universiteiten, m a a r in d e praktijk is het departement d e laatste jaren accoord g e g a a n

met te h o g e w a a r d e r i n g e n . Bij hoge inschalingen (vanaf s c h a a l 14) is bovendien in e e n a a n t a l gevallen niet het vereiste advies v a n d e Formatiecommis­ sie g e v r a a g d . Deetman schrijft nu het forma­ tiebeleid achteraf te willen con­ troleren. Binnenkort zal hij

d a a r o v e r overleg voeren met d e instellingen. Controle vóóraf vindt hij in strijd met d e lump­ sum­financiering e n met d e au­ tonomie v a n d e universiteiten. De minister vermeldt niet welke sancties hij in petto heeft voor universiteiten die over de schreef g a a n met hun aanstel­

lingen. In e e n brief a a n d e uni­ versiteiten v a n 24 februari 1986 schreef hij het salaris v a n te hoog ingeschaalde functies vol­ ledig op d e rijksbijdrage te wil­ len korten. Dat is tot dusver, on­ danks d e door d e Rekenkamer gemelde te hoge salarissen, nooit gebeurd. (Bert Bakker/UP

E

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen