Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 557

;N~ BOEKEN" De hoogst ontwikkelde s a m e n levingen v a n v a n d a a g zijn zon­ der zeer verfijnde systemen van kennis en w e t e n s c h a p p e n niet voor te steUen, m a a r wat ken­ merkt deze kennis en waarom bevordert d e samenleving hel verwerven e r v a n ' Deze proble­ men probeerde d e Franse filo soof Jean­Francois Lyotard in 1979 te schetsen in zijn boek La condition postmoderne, waar­ van nu e e n N ederlandse verta­ ling verschenen is Lyotard w a s in vakkringen al eerder bekend door e e n aantal belangwekkende publicaties, maar daarbuiten oogstte hij vooral door dit boek ­en door de daarop volgende correcties en bijstellingen in korte artikelen­ grote roem d e term 'postmo­ dern w a s weliswaar al eerder m de VS gelanceerd, m a a r te­ genwoordig k a n e e n discussie over dit begrip niet meer om Ly­ otards boek heen, d e sociaalfi­ losofische fundering v a n het be­ grip zowel als het d e b a t begint hier De auteur schreef dit werk oor­ spronkelijk als e e n rapport over de tegenwoordige stand van zaken op het gebied v a n onder­ zoek, op verzoek v a n d e rege­ ring van de C a n a d e s e provincie Quebec Een samenleving wordt volgens hem m e d e ge­ kenmerkt door d e manier w a a r ­ op ZIJ kennis vergaart en door­ geeft en door d e wijze w a a r o p ZIJ deze activiteiten rechtvaar­ digt wat voor weten b e w a a r d moet worden en waarom, d a a r wordt in verschillende samenle­ vingsvormen verschillend over geoordeeld Wie deze proble­ men bestudeert moet wel reke­ mng houden met twee omstan­ digheden die overal gelijk blij­ ven ten eerste dat het verzame­ len, het doorgeven e n het legiti­ meren v a n kennis meestal met behulp v a n taal gebeurt en ten tweede dat bij d e legitimerings­ procedures altijd ethische prin­ cipes in het geding zijn wat waar is, is goed, en omgekeerd

Dit is postmodernisme! lisme! Onlangs verscheen er eindelijk een vertaling van de bijbel van het postmodernisme, La con­ dition postmoderne van Lyotard. "Een van de meest boeiende leeservaringen van de laatste jaren," oordeelt pro/. A. Kibé di Varga. hoogle­ raar Frans in een bespreking van de vertaling. En passent beantwoordt hij de prangende vraag: wat is postmodernisme? A Kibedi Varga Lyotard onderscheidt in navol­ ging v a n Wittgenstein diverse taalspelen en wijst op deze m a ­ nier op een centraal probleem, namelijk het radicale e n ono­ verbrugbare verschil tussen we­ ten en legitimatie Kennis volgt immers d e regels v a n het des­ criptieve taalspel, d e rechtvaar­ diging ervan d a a r e n t e g e n d e regels v a n het prescriptieve taalspel beschrijven is iets ge­ heel a n d e r s d a n voorschrijven Het IS zeer problematisch hoe men vanuit het e n e niveau het a n d e r e kan bereiken, hoe men op het ene niveau uitspraken kan doen die n a a r het a n d e r e niveau v e r t a a l b a a r zijn hoe kan ik a a n t o n e n dat alles w a a r IS, tevens ook goed (juist, wen­ selijk) IS ­ wetenschappelijke en ethische uitspraken zijn mcom­ mensurabel, onvergelijkbaar, omdat ze geheel a n d e r e 'gram­ matica s' volgen De verschillende samenlevin­ gen h e b b e n dit probleem ver­ schdlend a a n g e p a k t In archaï­ sche g e m e e n s c h a p p e n preva­ leert een narratief weten w a a r ­ in d e diverse taalspelen nog niet gediffentieerd zijn Kennis wordt v a n d e e n e generatie n a a r d e a n d e r e doorgegeven via vertellingen (Hoewel ik hier liever v a n 'verhaal' zou spre­ ken, gebruik ik het woord 'ver­

telling, omdat d e vertaling dit woord gebruikt voor het Franse 'recit) Deze vertellingen zijn sterk gekodificeerd doordat ze bovendien a a n d e toehoorder vaste identificatiepatronen a a n ­ bieden, h e b b e n deze vertellin­ g e n e e n 'lethale functie' m e n leert een soort onheugelijk ge­ d r a g en k a n het verleden verge­ ten, d e geschiedenis bestaat (nog) niet De uit d e Griekse cultuur voort­ gekomen Westerse beschavin­ gen h e b b e n al heel g a u w e e n absolute scheiding aange­ bracht tussen het demonstratie­ ve taalgebruik v a n d e weten­ s c h a p e n het narratieve taalge­ bruik dat op den duur enkel a a n d e kunst, d e poëzie en d e proza­ literatuur w a s voorbehouden De wetenschappelijke taal kon echter uit eigen middelen zijn rechtvaardiging niet voortbren­ gen, hiervoor zoekt het Westen, p a r a d o x a a l genoeg, zijn toe­ vlucht tot vertellmgenl Tot ver­ tellingen die onze wetenschap­ pehjke activiteiten moeten rechtvaardigen, m a a r die zelf onbewijsbaar en dus onweten­ schappelijk zijn Lyotard ziet vooral twee grote vertellingen die het Westen als legitimatie v a n weten in d e laat­ ste e e u w e n gebruikt heeft d e e n e berust op het emancipato­ risch ideaal v a n d e Verlichting, op het geloof in d e v o o r t g a a n d e verbeterbaarheid (perfectibili­ teit) v a n d e mensheid door het

Televisie als cultuurschepper De Amerikaan George Ger­ bner ziet in d e televisie een soort monster dat sluipend rondwaart en mensen een­ zijdige opinies opdringt In­ tensieve kijkers zouden zon­ der dat ze het in d e g a t e n hebben, door het vierkante kastje verblind raken en zich de denkwereld eigen m a k e n van tv­helden als Starsky e n Hutch Gelukkig blijkt het allemaal niet zo n vaart te lopen met de cultiverende werkingen van d e televisie De politico­ loog Harry Bouwman heeft dat cultivatie­idee n a d e r on­ derzocht Hij toont m zijn boek Televisie als cultuur­ schepper a a n dat Gerbners zwartgallige visie in ieder geval wat N ederland betreft niet klopt Gerbner wordt beschouwd als de grondlegger v a n d e Cultural­Indicators bewe­ ging Televisie zou e e n ei­ gen realiteit opbouwen, h a n d h a v e n en a a n kijkers overdragen Bouwman geeft een kritische bespreking v a n deze onderzoekingen en hij ziet zich genoodzaakt kant­ tekeningen te zetten bij Ger­ bner Bouwman die vier we­ ken tv m N ederland m het najaar v a n 1980 onderzocht en televisiekijkers n a a r hun opinies vroeg, maakt e e n

a a n t a l belangrijke n u a n c e ­ ringen, welke met n a m e het geweldadige aspect in pro­ g r a m m a s relativeren Gerbner g a a t er onder meer vanuit dat d e o v e r d a a d a a n geweld op d e televisie het denken over criminaliteit, onveiligheid e n m i s d a a d be­ ïnvloedt omdat WIJ avond a a n avond geconfronteerd worden met moorden, ver­ krachtingen vechtpartijen en geestelijk geweld Televi­ sie zou alom tegenwoordig zijn en a a n d e cultiverende invloed valt dus niet te ont­ snappen, aldus Gerbner Zijn WIJ Nederlanders zo l a n g z a m e r h a n d afgestompt e n g a a n we geweld zien als e e n normaal middel om conflicten op te lossen'? Kun­ n e n intensieve televisiekij­ kers m a a r moeüijk afstand nemen v a n wat ze a a n tele­ visie­indrukken opdoen'? Het eerste dat Bouwman te zeggen heeft over d e N eder landse televisie is dat die hier niet alomtegenwoordig IS In Amerika zenden stations vierentwintig uur per d a g voornamelijk actie­ films uit en d e kijker kan kie­ zen tussen soms wel veertig verschillende k a n a l e n In Nederland is d e zendtijd be­ perkt en zijn d e omroepen nog altijd verplicht e e n g e

varieerd p r o g r a m m a ­ a a n ­ bod te verzorgen Maar dat wil natuurlijk met zeggen dat geweld minder a a n w e z i g is d a n in d e series die Amerikanen consume­ ren En laten w e wel wezen, als Amerikanen denken dat d e televisiewereld d e echte wereld uitbeeldt, zouden wij Nederlanders d a n slimmer zijn'?

In het verloop v a n Bouw­ m a n s boek komt als e e n ge­ barsten grammofoonplaat w a a r i n d e n a a l d blijft steken echter steeds terug d e uit­ komsten v a n d e a n a l y s e v a n d e inhoud zijn onbruikbaar en zeer onbetrouwbaar het vaststellen v a n d e relatie tussen d e tv werkelijkheid e n d e echte werkelijkheid is een vage aangelegenheid Het cultivatie idee wordt door Bouwman ook afgebro­ ken Uit deze a n a l y s e is ge­ bleken dat g e e n s a m e n h a n g bestaat tussen televisiekij­ ken en het h e b b e n v a n op­ vattingen over geweld over m a n n e n en vrouwen over d e rollen die zij m werkelijk­ heid vervullen en over mis­ dadigers straffen en wetten die te herleiden zijn tot de te­ Ie visie werkelijkheid

Harry Bouwman Televisie als cul tuurschepper VU Uitgeverij Amster dam

weten, d e a n d e r e op het bijna even invloedrijke Bildungs'­ide­ a a l v a n d e Pruisische universi­ teit, zoals het door Von Hum­ boldt werd uitgewerkt

Postmodern De samenleving, die Lyotard postmodern noemt, onstaat w a n n e e r d e mensen g e e n ge­ loof meer hechten a a n d e vertel­ lingen die gebruikt w e r d e n om het weten te legitimeren d e pro­ blematische s a m e n h a n g tussen het prescriptieve en het descrip­ tieve wordt voor iedereen dui­ deLjk, d e samenleving zet grote vraagtekens achter het d o g m a v a n d e vooruitgang Is het post­ modernisme d a n niets a n d e r s d a n d e meest universele vorm v a n d e talloze crises die het Westen e n wellicht d e hele mensheid in d e twintigste eeuw teisteren'? Het antwoordt dat Ly­ otard op deze v r a a g geeft, is verrassend, e n getuigt n a a r mijn s m a a k v a n de verfrissende en orginele visie die d e auteur op d e h e d e n d a a g s e samenle­ ving heeft Het verlies v a n geloof in d e legi­ timerende vertellingen zou in­ d e r d a a d e e n fundamentele cri­ sis inleiden en alle onheilsprofe­ ten e n doemdenkers zouden ge­ lijk hebben, w a n n e e r we bij­ voorbeeld met H a b e r m a s vast bleven houden a a n een univer­ seel w a a r d e n s y s t e e m dat eige­ lijk alle mensen gelijkelijk zou moeten accepteren Dit Verlich­ tingsideaal w a s echter ge­ doemd te mislukken, d e totali­ taire systemen en d e vele vor men v a n terreur die onze eeuw gekend heeft, zijn hier het beste bewijs v a n Eenheid, hoe nobel ook bedoeld, leidt tot dictatuur, we moeten dus d e pluriformiteit v a n d e samenleving a a n v a a r ­ den, die berust op d e enorme diversiteit v a n d e op ons afstro­ m e n d e e n d e door ons (verschil­ lend) verwerkte informatie We moeten d e diverse taalspelen leren hanteren en streven n a a r rechtvaardigheid, ook daar w a a r we g e e n consensus kun­ nen verwachten Dit is postmo­ dernisme In het b o v e n s t a a n d e h e b ik niet getracht Het postmoderne we­ ten nauwkeurig s a m e n te vat­

ten laat d e lezer zelf d e inhoud ervan ontdekken Ik heb slechts e e n a a n t a l centrale g e d a c h t e n eruit genoteerd die voor mij dit boek tot e e n v a n d e meest boei­ e n d e leeservaringen v a n d e laatste jaren h e b b e n g e m a a k t Een strenge recensent zou a a n ­ dacht moeten schenken a a n d e eventuele gebreken v a n dit boek e n v a n d e vertaling Hij zou zich kunnen afvragen of Ly­ otard, bijvoorbeeld in hoofdstuk dertien en m vele voetnoten, wel een geheel nauwkeurig beeld e n een juiste interpreataüe geeft v a n d e huidige stand v a n zaken in de diverse wetenschappen HIJ ZOU ook kunnen betreuren dat d e auteur de gevolgen v a n zijn these voor d e culturele sec­ tor zo weinig uitwerkt, m a a r dit gebeurt "wel in latere publica­ ties ^ HIJ ZOU tenslotte, wat d e N eder­ landse editie betreft, enige kri­ tiek kunnen uitoefenen op d e veel te compacte stijl v a n het voorwoord,/dat sommige lezers wellicht af/zou schrikken ­ d e tekst v a n Lyotard zelf leest veel gemakkelijkerI ­ en dat meer in­ formatie over d e auteur in het algemeen d a n over dit werk in het bijzonder geeft Het na­ woord, dat kort op d e politiek­ ideologische gevolgen wijst v a n Lyotards postmodernistische houding, ligt meer m het ver­ lengde v a n het werk, m a a r per­ soonlijk zou ik nog meer d a n Willem v a n Reijen, d e schrijver v a n dit nawoord, aarzelen ­ en dat ondanks sommige verwar­ rende uitspraken v a n Lyotard zelf ­ om deze houding als pessi­ mistisch te bestempelen d e gro­ te w a a r d e v a n dit boek is vol­ gens mij nu juist dat hier onze tijd eens zonder d e gebruikelij­ ke en m feite v a n onmacht ge­ tuigende veroordeling en hoofd­ schudden wordt g e a n a l y s e e r d Een a n a l y s e dus c^ie tot verder denken stimuleert e n tot h a n d e ­ len uitnodigt

Jean Francois Lyotard Het postmoderne weten Kok Agora Kampen Lyotard komt 10 en 11 juni n a a r N eder land Op 10 juni neemt hij om 20 00 uur deel a a n een gesprek m het Maison Des cartes te Amsterdam 11 juni is hij te gast op het Philosophisch Instituut v a n de RU Utrecht

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen