Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 240

28 NOVEMBER 1986

De o m v a n g v a n zo'n g e v a n g e ­ niscel valt ons vies tegen. We h a d d e n gedacht d a t die niet veel onder zouden doen voor e e n 'cel' op Uilenstede, m a a r zij blijkt toch aarmierkelijk kleiner te zijn. Als w e in het rond kijken zien w e e e n bed, e e n plank met e e n p a a r boeken, e e n tafeltje met kleurentelevisie, e n e e n a p a r t e w.c.­ruimte. Tralies zijn e r niet, wel e e n gewoon r a a m met stevig glas. Wie d e sprong n a a r buiten niettemin wil w a ­ gen, dient zich v a n tevoren wel te realiseren d a t a a n het r a a m e e n alarminstallatie verbonden is. We bevinden ons in d e peniten­ tiaire inrichting Over­Amstel, in d e volksmond beter bekend als d e Bijlmerbajes. De excursie is georganiseerd door het Vor­ mingscentrum v a n d e VU in het k a d e r v a n e e n programma over m i s d a a d . We m a k e n er kennis met e e n gedetineerde, zijn n a a m is Jackson, die behoort tot d e 70% v a n het totale a a n t a l g e v a n g e n e n d a t niet in Neder­ l a n d geboren is. Van e e n a n d e r cijfer schrikken w e nog harder: m a a r liefst 55% v a n d e gevan­ g e n e n in d e Bijlmerbajes zit d a a r v a n w e g e e e n drugsdelict. Bij dat percentage zijn d a n nog niet eens die mensen gerekend die diefstal gepleegd h e b b e n om a a n drugs te komen en om die reden opgesloten zijn. Jackson behoort tot e e n a n d e r e categorie, hij zit voor drie j a a r in d e b a k omdat hij iemand dood­ geschoten heeft. Nuchter e n geestig geeft hij antwoord w a n ­ n e e r e e n stel nieuwsgierige stu­ d e n t e n hem d e oren v a n het hoofd vraagt. Jackson vertelt dat hij zijn tijd in d e gevangenis wel doorkomt: hij werkt er halve d a g e n en d a a r n a a s t volgt hij e e n studie informatica. Over het g e v a n g e ­ nisregiem valt niet zo veel te

'Wij' is e e n desillusie. Uit d e illu­ sie wordt e e n mystiek geboren w a a r v a n d e duistere raadsel­ achtigheid d e dichter weemoe­ dig maakt. Hij wil die weemoe­ digheid dichten. De duisternis is zijn masker e n zijn zekerheid is d e dood. Maar u moet zich d a a r o m nog niet voorstellen d a t d e dichter verder g e e n zekerhe­ d e n zou hebben. Die heeft hij heus wel, als dat hem zo uit­ komt. Er zijn gevallen bekend v a n dichters die fluitend in e e n Boeing 747 gingen zitten e n min of meer a a n n a m e n dat zij d a a r acht of tien uur later in New York of Mexico Stad weer uit zouden stappen, om e e n reis­ beursje op te m a k e n v a n het Fonds voor d e Letteren. Bij het a a n v r a g e n v a n dat reisbeursje w^erd d e zekerheid v a n d e dood e v e n opzijgezet voor d e zeker­ h e d e n v a n d e natuurweten­ s c h a p p e n . D a a r k a n 'wij' niet e e n illusie zijn. Buitengewoon is dat. Zonder dat d e dichter k a n uitleggen h o e dit precies mogelijk is, verheft zich d e tonnenzware Boeing a a n het einde v a n d e startbaan d e lucht in. Het verbaast h e m niet. Ei­ genlijk h a d hij niets a n d e r s ver­ wacht. Blindelings vertrouwt hij erop dat de vluchüeiding in d e verkeerstoren a a n e e n p a a r vlekjes op e e n radarscherm zonder aarzeling finale conclu­ sies zal verbinden omtrent niets minder d a n d e werkelijkheid. Hoezeer d e dichter ook d e over­ tuiging m a g zijn t o e g e d a a n dat alle werkelijkheid zoals wij die m e n e n te kennen als e e n illusie v a n d e zintuigen moet worden ontmaskerd: g e e n h a a r op zijn hoofd twijfelt e r a a n of d e piloten in d e cockpit zijn nog slimmer e n

i

Bijlmerbajes toch anders dan een hotel Koos Neuvel

Foto Bram de Hollander

k l a g e n e n d e contacten tussen d e g e v a n g e n e n onderling zijn vrij goed; beter d a n buiten d e g e v a n g e n i s w a a r m e n door­ g a a n s veel individualistischer is. Maar, en dat beklemtoont hij nadrukkelijk, d a t betekent niet d a t het in d e g e v a n g e n i s leuk is. Er zijn toch cdlerlei regels w a a r

je je a a n dient te houden. Van welke regel b a a l je het meeste, v r a a g ik hem. Een moment denkt hij na, e n d a n met e e n b r e d e grijns op zijn gezicht: "Dat e r g e e n meisjes op d e kamer m o g e n komen, d a t is het ergste." Hij kijkt e e n s zijn k a m e r rond w a a r het vrouwelijk geslacht op

MARJA BROUWERS

Elementen geloven d a a r g e e n barst v a n . Hun p a n e l e n met flitsende me­ tertjes en lichtjes kent hij trou­ w e n s niet. Hij meent het koptele­ foontje te kennen dat hij a a n zijn stoel vindt. Thuis heeft hij iets dergelijks aangeschaft voor zijn veertienjarig zoontje dat n a a r Prince wü luisteren op d e hi­fi. In e e n wij­droom die zich voordeed als e e n nachtmerrie heeft hij d e d r a d e n v a n d e luid­ sprekers losgemaakt en het jong dat ding om het hoofd g e ­ w^rongen teneinde ongestoord te kunnen voortgaan met dich­ ten. Hij zet het koptelefoontje op, draait a a n d e schijf met num­ mertjes op d e stoelleuning, e n hoort niets. Wat d a n ? Zijn brein produceert twee houtjes. Eén: er is nog g e e n muziek opgezet in d e cabine. Twee: deze koptele­ foon is misschien kapot en in d a t g e v a l zal ik zo dadelijk d e ste­ w a r d e s s om e e n a n d e r e vra­ gen. Dit alles alsof het vanzelf sprak. In d e natuurwetenschappen is voor ülusie weinig plaats. Eens in d e vijfhonderd j a a r staat er e e n Copernicus of e e n Einstein o p die zegt: en als er nu eens niets v a n w a a r was? D a a r n a k a n men weer vijfhonderd j a a r vooruit. Van aUe natuurweten­ schappers bewondert d e dich­ ter het meest Copernicus e n Ein­ stein. Daarvoor hoeft hij zich niet te verdiepen in wat het w a s , a a n d e w a a r h e i d w a a r v a n die

twijfelden, e n n o g minder in w a t e r vervolgens voor in d e plaats w e r d gesteld. Het is d e twijfel zelf die hem aanspreekt. Niet, natuurlijk, terwijl hij comforta­ bel in zijn Boeing­stoel achter­ overleunt met e e n nieuw kopte­ lefoontje op, m a a r meer in het algemeen. Een dichterlijk­alge­ m e n e twijfel hoeft zich niet te v o e g e n n a a r d e onoverzienbare verscheidenheid v a n al het bij­ zondere en a l l e d a a g s e . Dichter e n natuurwetenschapper vullen e l k a a r a a n , zij zijn d e comple­ mentaire polen v a n e e n e n d e ­ zelfde zaak. Zonder twijfel e n illusie g e e n wetenschap. Zon­

^-' "

iroLO AuyUbt J

Fry

d a t moment in ruime m a t e voor­ r a d i g is: "Een dergelijke weelde is mij nog niet eerder overko­ men." Eerder h a d Bert Rovers v a n het Vormingscentrum tegenover d e adjunct­directeur v a n d e Bijl­ merbajes al b e h u l p z a a m gesug­ gereerd d a t er wellicht iets te regelen valt met e e n bordeel, ter leniging v a n e e n stuk seksuele nood. Het voorstel valt niet in g o e d e a a r d e . Wel is er e e n b e ­ zoekregeling waarbij b e w a a r ­ ders afwezig zijn. Maar in het b e l a n g v a n d e rust en orde in het g e v a n g probeert m e n (ho­ mo)seksuele contacten tussen g e v a n g e n e n onderling zoveel mogelijk te voorkomen, vertelt d e adjunct­directeur. Onwillekeurig moet ik op dat moment d e n k e n a a n d e fascine­ r e n d e beschrijving v a n e e n g e ­ vangenisleven die Breyten Breytenbach geeft in zijn boek De ware bekentenissen van een witte terrorist, hoe er in die Zuid­ afrikaanse g e v a n g e n i s s e n e e n uitgebreid netwerk v a n seksue­ le relaties tussen g e v a n g e n e n bestond; e n h o e d e b e w a a r d e r s zich opgeilden w a n n e e r twee g e v a n g e n e n in hun aanwezig­ heid d e 'tegennatuurlijke' h a n ­ delingen verrichtten. M a a r in e e n fatsoenlijke, hoUandse g e ­ vangenis komt dat natuurlijk niet voor. M a a r duidelijk wordt wel dat d e Bijlmerbajes niet e e n v a n alle m o d e r n e g e m a k k e n voorzien hotel is, w a a r d e g e v a n g e n e n

der w e t e n s c h a p ook g e e n twijfel e n illusie. ' Misschien is uit e e n v a a g ver­ moeden d a t het ongeveer zo moet zitten ooit e e n s in Den H a a g ten departemente d e ver­ gissing gegroeid v a n te m e n e n dat d e s dichters twijfels e n illu­ sies, wij­droom e n weemoed, w e t e n s c h a p zijn. Dat zijn ze h e ­ l e m a a l niet. Verschrikkelijke dingen kunnen gebeuren, als v a n het dichterlijke d e weten­ schappelijkheid moet komen vast te staan. De dichter slaat a a n het raaskallen. 'Kennis is voor d e dommen!' roept hij groot o p d e voorpagina v a n NRC­ Handelsblads Cultureel Supple­ ment bij m o n d e v a n mr. K. L. Poll op 26 september 1986. Hij vergeet d a t het v a n toeten noch blazen weten, m a a r desaltniet­ temin toeten e n blazen d a t het e e n lieve lust is, óók altijd voor d e dommen is geweest. Of d e dichter slaat in ernst a a n het wetenschappen. Dat is evenmin leuk. Als je d a a r e e n uur n a a r moet luisteren, voelt je kop a a n als e e n kelderhok vol spinnewebben. Wat is, in onze d a g e n , e e n alfawetenschap­ per? Afgelopen week in d e noodzaak gebracht, hierover n a te denken, kom ik tot d e volgen­ d e schematische weergave: Een alfawetenschapper b e ­ treedt het zaaltje w a a r d e dis­ cussie zal worden gevoerd met twee koffertjes. In het e n e zitten woorden die a a n d e wis­ en n a ­ tuurkunde zijn ontleend, het a n ­ dere staat bol v a n d e n a m e n en titels. Eerst wordt d e kwestie omschreven, waarover wij v a n mening g a a n verschillen. Daar­ toe springt het koffertje met n a ­ m e n en titels open en d e hele inhoud ervan rolt over d e hoof­

als prinsen op hun w e n k e n b e ­ diend worden, zoals sommige m e n s e n hardnekkig blijven b e ­ weren. Dat neemt niet w e g dat er i n d e r d a a d g e v a n g e n e n zijn die liever nog in d e gevangenis verblijven d a n in d e buitenwe­ reld. Onlangs nog h a d e e n g e ­ v a n g e n e er d a n i g d e pleuris over in d a t hij een" strafkorting v a n twee m a a n d e n kreeg. In d e g e v a n g e n i s h e b je tenmin­ ste nog w a t vastigheid, bijvoor­ beeld door d e arbeid. Vroeger werd gevangenisarbeid p e d a ­ gogisch gemotiveerd: w a n n e e r e e n g e v a n g e n e m a a r goed g e ­ n o e g gedrild werd in het ar­ beidsritme, d a n zou het snel af­ gelopen zijn met d e criminele neigingen. Tegenwoordig is d a t b e g e e s t e r e n d e idealisme ver­ dwenen; arbeid is gewoon e e n bezigheid, e e n tijdverdrijf voor de gevangenen. Niettemin wordt er in d e gevan­ genis werkelijk iets geprodu­ ceerd. Tijdens d e rondleiding zien w e e e n stapel klokken die later bij d e Hezna verkocht zul­ len worden. Af e n toe is er e e n lolbroek bij die bijvoorbeeld e e n sexblaadje in zo'n klok weg­ stopt: geintje meneer. Die humor wordt echter door d e g e v a n g e ­ nisdirectie niet geapprecieerd; bedrijven zouden d a a r d o o r hun orders intrekken. De g e v a n g e n e n krijgen zowaar loon voor g e d a n e arbeid: ruim vijf gulden per d a g , w a t e e n weekloon maakt v a n meer d a n vijfentwintig gulden; d e vrou­ w e n moeten het d o e n met nog e e n gulden per d a g minder; tel uit je winst! Maar, zoals het e e n beschaafd volk betaamt, is er irmiiddels e e n actiegroep opge­ richt om a a n deze misstand e e n einde te maken. Zodat wij, w a n ­ neer w e d e gevangenis verla­ ten, zonder al te veel schuldge­ voel d e g e v a n g e n e n weer rustig a a n him lot kimnen overlaten.*

d e n v a n het publiek. Even zit dat publiek er e e n beetje duizelig bij. Ik ook, m a a r ik r a a p m'n her­ sens bij elkaar e n werp tegen dat d e kwestie als zodanig e e n veronderstelde is. Ik v r a a g mij af of er iets te definiëren valt, opdat wij kunnen vaststellen h o e e n in welke zin aUe opge­ voerde casuïstiek onze kwestie dient. O p d e v r a g e n komen ant­ woorden die vol zitten met 'di­ verse elementen', 'allerlei facto­ ren', 'verschillende aspecten' b e n e v e n s heel w a t 'duidelijke aanwijzingen'. Uitgenodigd d e elementen te benoemen, d e fac­ toren a a n te wijzen, d e aspecten te laten zien en, kortom, e e n s te vertellen w a t er zo duidelijk is, kan de alfawetenschapper hoofdschuddend meedelen dat er 'natuurlijk veel manieren zijn' en zeUs d a t er 'methoden b e ­ staan'. 'Maar w a a r zijn die manieren dan?' roep ik getergd. 'En weUce methoden nou?' Als het spook v a n d e Rattenvanger v a n Ha­ meien w a a r t het mysterie v a n onze kwestie door d e zaal, steeds meer woorden verzame­ lend. Er is nog m a a r é é n oplos­ sing. Ik zie hoe boven e e n cla­ q u e zich die oplossing als e e n klein donderwolkje vormt, en hoop tevens te h e b b e n a a n g e ­ geven w a a r o m het toepassen hiervan in d e literatuur zo'n ge­ respecteerde gewoonte is, w a a r b e v o e g d e jury's zelfs PC Hooft­ prijzen voor wülen geven. Een dichteres in d e zaal staat op. In een laatste wanhopige poging eens bliksemsnel duidelijkheid te scheppen, noemt zij mij e e n fascist. Ik v a n g dit nog net op, voor ik achter die microfoons in s l a a p sukkel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen