Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 405

13 MAART 1987 Het heeft nooit erg geboterd tus­ sen christenen e n Multatuli. Zijn werk heeft voor menigeen e e n flinke v o o r a a d ammunitie gele­ verd om d e b e n a u w e n d e regels v a n d e vertrouwde christelijke g e m e e n s c h a p a a n flarden te schieten. A a n d e a n d e r e kant onderkende m e n terdege het g e v a a r Multatuli e n men n a m g e p a s t e maatregelen: zoveel mogelijk doodzwijgen e n an­ ders het lezen v a n zijn boeken a a n d e jeugdige lezer uitdruk­ kelijk ontraden. Dat Multatuli g e e n 'nationale figuur' is v a n wiens werk wij, tegen elkaar opbiedend, hele stukken bloots­ hoofds kunnen citeren is vol­ gens sommige v a n zijn fans ge­ heel en al te wijten a a n d e in­ vloed v a n het christendom. Serieuze besprekingen v a n Mul­ tatuü's werk vanuit e e n christe­ lijk perspectief zijn vrij zeld­ z a a m m a a r er zijn uitzonderin­ gen. I n het tijdschrift Over Mul ­ tatuli, schreef d e nu met emeri­ taat zijnde professor LA. Diepenhorst, v e r m a a r d jurist, spreker in het openbaar, oud­ minister, communistenjager e n nog veel meer, in 1983 e e n uit­ voerig artikel. Nu alles wat ooit door e n over Multatuli is ge­ schreven weer op e e n promi­ nente plaats in d e boekwinkel uitgestald wordt, is ook dit tijd­ schrift weer in d e h a n d e l ge­ bracht, althans in d e VU­boek­ handel. Om het tijdschrift h e e n zit e e n

Diepenhorst contra Multatuli? stevige wikkel met d a a r o p d e woorden: Diepenhorst contra Multatuli! Ook in het vooraf­ g a a n d redactioneel worden we voorbereid op e e n pittige boks­ artij: m e n wü d e discussie over het werk v a n Multatuli bevorde­ ren e n niet aUeen zijn fans a a n het woord laten m a a r ook 'te­ genstanders'. Helaas, d e mees­ ten v a n h e n g a a n d e uitdaging uit d e weg, alleen Diepenhorst heeft d e h a n d d o e k opgepakt e n durfde deze 'uitwedstrijd' wel a a n . Moedig. D e opgeroepen spanning blijkt bij lezing v a n het artikel uit te lopen op een anti­climax. Zo het a l e e n boks wedstrijd is, beperkt Diepenhorst zich tot het op licht­ voetige wijze h e e n d a n s e n rond zijn opponent e n deelt hij slechts hier e n d a a r e e n goedmoedig plaagstootje mt. O p tamelijk neutrale wijze worden Multatu­ h's opvattingen over religie b e ­ sproken: hoe hij g a a n d e w e g steeds meer afstand n a m v a n het christelijk geloof en v a n hen die dat geloof belichaamden e n overtuigd atheïst werd; m a a r d a t hij zich tegelijkertijd sterk identificeerde met d e Jezusfi­ guur uit d e Bijbel. Het moet gezegd: Diepenhorst heeft er g e e n half werk v a n ge­

Koos Neuvel *

Prof. LA. Diepenhorst Fofo Bram de Hollander

maakt, het verzamelde werk v a n Multatuli is door hem gron­ dig bestudeerd. Overal weet hij wel e e n citaat, e e n spottende opmerking over het christen­ d o m v a n d a a n te graaien; bij­ voorbeeld: Een v a d e r prijst d e

voorzienigheid in d e natuur wel­ k e e e n loflied zingt op d e Schep­ per. Het zoontje vraagt:"zingen d e wurmen m e e papa?", of: twee k n a p e n vallen in het water e n door 'Gods goedheid' wordt er é é n gered, terwijl d e a n d e r verdrinkt. Geschiedde dat laat­ ste uit "Gods kwaadheid"?, v r a a g t Multatuli zich af. Slechts e e n enkele m a a l laat Diepen­ horst merken dat het hem iets te gortig wordt; w a n n e e r Multatuli in e e n gesprek zegt: "Jezus be­ gon met visschers, ik v a n g met meisjes aan", vindt hij dat e e n o n a a n g e n a m e opmerking. Voor het overige onthoudt Die­ penhorst zich vrijwel in het ge­ heel v a n commentaar e n kritiek, terwijl het onwaarschijnlijk is d a t hij alle visies v a n Multatuli deelt. Moeten w e die houding interpreteren als müdheid, als het respect voor e e n groot schrijver die je in zijn w a a r d e moet laten e n met wie je niet moet kibbelen over kwesties die toch al lang veel v a n hun scherpte h e b b e n verloren? Of s t a a t hij toch veel meer in die aloude traditie v a n zoveel mo­ gelijk n e g e r e n e n w a a r dat niet

kan: het onschadelijk m a k e n v a n zijn werk, d e kritische angel er uit trekken door niet serieus in d e b a t te treden? De w a a r h e i d zal wel ergens in het midden liggen, is het flauwe antwoord d a t ik bedenk. Een terrein w a a r o p Diepenhorst zich wèl duidelijke oordelen permitteert, is dat v a n het leven v a n d e schrijver. Hij merkt bij­ voorbeeld op dat Multatuli d a p ­ p e r e d a d e n heeft verricht e n bij v l a g e n edelmoedig is geweest m a a r dat hij g e e n nobele a a r d heeft bezeten; d a t hij mensen op e e n moreel verwerpelijk p a d heeft gebracht, dat hij zijn gezin dresseerde e n tiranniseerde, zich inhalig betoonde, huichel­ achtige liefdesbrieven verzond, e n dat zijn afkeer v a n Thorbec=­ k e moeilijk te billijken valt. Dat is echter niet typerend voor e e n christelijk auteur als Diepen­ horst. Óver weinig onderwer­ p e n wordt met zoveel welbeha­ g e n e e n hartstochtelijke discus­ sie gevoerd en e e n moreel oor­ d e e l uitgesproken d a n over d e v r a a g of Multatuli nu e e n goed m e n s of e e n slecht mens w a s . En dat is iets w a a r niet­christe­ hjke of ex­christelijke kenners v a n zijn werk net zo goed, zo niet beter in zijn.

De secretaresse en h a a r lijden

'Soms zucht ik diep voor ik verder typ' Dirk Baartse, redacteur v a n het studentenblad Piopria Cures, vindt het m a a r e e n droevige vertoning, d e herdenking v a n Multcrtuli's 100ste sterfdag. Zo hoort het ook bij e e n sterfdag, zou je zeggen. M a a r d a a r g a a t het Baartse niet om. Zodra d e n a a m v a n d e schrijver Multatuli (1820­1887) valt, mop­ pert hij in PC v a n twee weken geleden, duiken er a a n alle kanten amateurpsychologen op die wel eens zullen verteEen waarom Multatuli schreef zoals hij schreef, e n w a a r o m hij d e e d zoals hij deed. Baartse kapittejt Rudy Kous­ broek e n Maarten 't Hart, die in een onlangs in d e NRC afge­ drukte discussie er volgens h e m "vrolijk op los" filosoferen over postuur en temperament v a n het "typisch leptosome m a n n e ­ tje" (aldus 't Hart) Multatuli. Baartse hoopt dat er bij d e her­ denking v a n d e 200ste geboor­ tedag v a n Eduard Douwes Dek­ ker, in 2020, minder wordt geze­ verd. Zo is het. De kenners mogen het zeggen, d e rest moet zijn mond houden. Anders wordt het e e n bende. Zo'n kenner is Alma van Donk, de secretaresse v a n Mul­ tatuli. Zij typt al ruim zeven j a a r tegen e e n hongerloontje 's avonds d e brieven v a n d e va­ der der moderne letteren, die zich in het Latijn Ik heb vee l geleden noemde, uit. "Let well", zegt ze bescheiden e n geheel in d e geest v a n Baartse, "ik ben g e e n Multatuli­kenner". Dat begint goed. Maar cdlengs komt zij op dreef: "Handschrift suggereert e e n heel persoonlijk contact. Zijn woeste doorhalin­ gen als hij ergens tegen a a n het fulmineren is. Zijn ziekelijke ge­ klaag e n gezeur, in e e n sublie­ me süjL je hebt het uit d e eerste hand voor je liggen. Het raakt je." "Duizenden brieven schrijft hij. Mmstens drie per d a g per d a g .

G e e n wonder, want hij woont in Nieder­lngeUieim, in Duitsland, terwijl zijn vrienden en beken­ d e n in Nederland zitten." "Multatuli staat als e e n neur­ a s t h e n e (zenuwzwakke, red.) persoonlijkheid te boek. Dat beeld klopt. Hij is nogal e e n neuroot. Af en toe moet ik diep zuchten voor ik verder typ." "Dat eeuwige gejeremieer. Bij voorbeeld over het ontbreken v a n e e n kast in zijn hotelkamer, als hij in Nederland e e n reeks lezingen verzorgt. Zo'n kleinig­ heid is oneindig belangrijk voor hem. Hij zanikt er d a n ook over t e g e n zijn hele kennissenkring." "Zijn tegenstrijdigheden. Hij heeft er g e e n oog voor. Hij is e e n w a r m pleitbezorger v a n het zelfbeschikkingsrecht v a n d e vrouw. M a a r als zijn dochter Nonni in I talië wü trouwen met, i n d e r d a a d , e e n I tcdiaan, d a n weigert hij toestemming te ge­ v e n omdat hij die kerel niet kent." "Zijn w a a n i d e e ë n . Hij verwacht d a t hij ooit in Nederland ge­ v r a a g d zal worden voor e e n mi­ nisterspost. Hij maakt e e n plan voor het afdrukken v a n reclame achterop spoorkaartjes en schrijft alle regeringen in Euro­ p a d a a r over a a n . Er wordt e e n moord gepleegd in Den H a a g . Multatuli reist er vanuit Duits­ l a n d h e e n in d e stellige overtui­ ging dat zijn zoon Edu dit mis­ drijf op zijn geweten heeft, e n geeft deze a a n bij d e politie. Korte tijd later wordt d e echte d a d e r gevonden." "Als hij geld h a d e n iemand vroeg h e m om geld, d a n gaf hij in é é n keer alles weg. Kortom, e e n vreselijke m a n om m e e sa­ m e n te leven. Toch schrijft hij zeer c h a r m a n t e brieven a a n be­ wonderaarsters. Toch tracteert hij op e e n d a g alle Amsterdam­ s e weeskindertjes. En toch laat hij zijn uitgever e e n deel v a n zijn voorschot brengen n a a r e e n in diepe armoe levend kreu­

Aad Meijer pel blind oud vrouwtje. Zijn hele leven staat hij op d e bres voor alles wat zwak is in d e samenle­ ving." AJma v a n Donk h a d d e schrijver g r a a g ooit in levenden lijve ont­ moet. "Wat ik hem d a n gezegd zou hebben? Het volgende: 'Ga e e n s n a a r d e dokter voor die hoest w a a r je altijd over klaagt e n n a a r d e oogarts voor e e n leesbril. En n a a r d e psychia­ ter'."

Alma v a n Donk, neerlandica e n coordi­ n a t n c e vrouwenstudies v a n d e VU, ont­ v a n g t elke m a a n d e e n stapel b n e v e n v a n e n a a n Multatuli, die VU­biblioloog Berry Dongelmans in d e Koninklijke Bi­ bliotheek voor h a a r verzamelt. Ze ontcij­ fert deze b n e v e n en typt ze uit. Hans v a n d e n Bergh, hoogleraar letterkunde a a n d e O p e n Umversiteit, annoteert ze en Geert v a n Oorschot geeft ze uit. De secre­ t a r e s s e v a n Multatuli ontvangt d a a r v a n nooit e e n present­exemplaar.

Foto Kees Keuch AVCA^U

EG­technologiebeleid blijft kampen met het kostenprobleem In Brussel is vorige week nog altijd g e e n overeenstemming bereikt over d e financiering v a n d e Europese onderzoekpro­ g r a m m a ' s op technologiege­ bied. De onderzoekministers v a n d e EG­Üdstaten w e r d e n het niet e e n s over het b e d r a g dat in d e jaren 1987­1991 a a n pro­ g r a m m a ' s als BRI TE, ESPRI T (beide informatica) e n RACE (telecommunicatie) m a g wor­ d e n gespendeerd. Van deze onderzoekspotten wordt in aanzienlijke m a t e door het Nederlands bedrijfsleven e n ­ in mindere m a t e ­ d e Neder­ l a n d s e universiteiten geprofi­ teerd. De Europese commissie h a d vo­ rig j a a r voorgesteld om in totaal

7,7 miljard ECU (overeenko­ m e n d met 17,7 miljard gulden) uit te g e v e n a a n het Europese 'kaderprogramma voor techno­ logie'. De grote EG­landen Duitsland, Frankrijk e n het Ver­ enigd Koninkrijk vonden dat be­ d r a g veel te ruim bemeten, m a a r ook Nederland e n Belgi"e w ü d e n d e kosten beperken tot niet m e e r d a n ruim 6 miljard ECU (nog altijd bijna 14 müjard gulden). Een vorige week door d e Belgi­ sche voorzitter v a n d e Onder­ zoeksraad minister G. Verhofs­ tadt gelanceerd compromis m a a k t echter g o e d e k a n s om tij­ d e n s e e n volgende bijeenkomst eind maart wel te worden a a n ­ genomen. Hij stelde voor e e n

p r o g r a m m a vast te stellen v a n 5,7 müjard ECU tot e n met 1991, met d a a r b o v e n o p 700 miljoen ECU, waarvoor in die periode verplichtingen mogen worden a a n g e g a a n , m a a r die p a s n a 1991 worden uitbetaald. Volgens dr. W. Enterman, hoofd v a n het Nederlandse b u r e a u EG­liaison, h e b b e n d e grote l a n d e n zich piet negatief over dit voorstel uitgelaten. De Bene­ lux e n Denemarken h e b b e n zich akkoord verklaard, terwijl I talië e n Griekenland wülen vasthou­ d e n a a n het oorspronkelijke, doch inmiddels kansloze voor­ stel v a n d e Commissie.

(Bert

Bakker/UP)

O

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen