Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 89

TfiinTTrrfTiiifiTT-ifwgirfi

^Êkmm-m^Ê^Ê^mt^i^

PD\FJ}\fPS

25 SEPTEMBER 1987

Bioloog Voorzanger ontkent maatschappelijk belang van sociobiologie

'Het is allemaal opgeblazen flauwekul' De sociobiologie is de afgelopen jaren inzet geweest van een in­ tensief politiek debat. In zijn proefschrift woorden , waarden en de evolutie van gedrag maakt de bioloog Bart Voorzan ­ ger de balans op van dat debat. Zijn conclusie is dat de maat­ schappelijke pretenties van de sociobiologie niet waargemaakt kunnen worden en dat het vak uit die politieke sfeer vandaan getrokken moet worden. Racisme en sexisme zijn de be­ grippen die onmiddellijk opbor­ relen wanneer het gesprek op de sociobiologie terecht komt. Halverwege de zeventiger ja­ ren schreef Edward O. Wilson enige boeken over dit onder­ werp en sindsdien zijn de ge­ moederen maar moeilijk tot be­ daren te brengen. Wilson stelde in die boeken dat het menselijk en dierlijk gedrag verklaard moet worden vanuit de overle­ vings­ en voortplantingskansen die dat gedrag biedt. De critici van de sociobiologie zijn talrijk; het belangrijkste ver­ wijt dat zij aan de verdedigers ervan richten is dat dezen met hun theorieën over vaststaande patronen in het menselijk ge­ drag, fascistoïde bewegingen in de kaart spelen. De aanhan­ gers van de sociobiologie ant­ woordden prompt dat elke ken­ nis van de factoren die het men­ selijk gedrag beïnvloeden van groot belang is, en dat zoiets niets met fascisme maar alles met wetenschap te maken heeft. Hoewel het heel verleidelijk was om in dit debat otmMddellijk partij te kiezen gaf Bart Voor­ zanger er toch de voorkeur a a n om enige afstand te bewaren. Hij beschrijft in zijn proefschrift zijn eigen positie als die van een 'verbaasde buitenstaander'. Hoewel hij tamelijk sceptisch te­ genover de sociobiologie staat vindt hij niettemin dat er een aantal legitieme vragen gesteld worden.

Die vragen van de sociobiologie hebben betrekking op hoe het sociaal gedrag van levende wezens zich in de loop van mil­ joenen jaren ontwikkeld heeft. Men tracht er bijvoorbeeld ach­ ter te komen hoe verschillende diersoorten zich in de loop der tijden gedragen hebben en hoe gedragsverschillen tussen de diersoorten te verklaren zijn. Bart Voorzanger: "Er is niets op 3an te merken wanneer biolo­ gen zoiets willen onderzoeken. Alleen heb je het dan wel over een materie die heel moeilijk toegankelijk is omdat het zo lang geleden heeft plaatsge­ vonden. Het is heel speculatief omdat je bijna geen sporen van sociaal gedrag kunt terugvin­ den. Tegelijkertijd is het echter ook weer heel leuk en interes­ sant dat biologen daarover na­ denken; en leuk en interessant­ zijn is mijns inziens de belang­ rijkste ftinctie van de weten­ schap."

Flauwekul Aan de manier waarop socio­ biologen optreden zitten vol­ gens Voorzanger echter ook

Koos Neuvel sant, maar ik denk eigenlijk niet dat het mogelijk is. Geen enkele poging althans heeft me tot dus­ ver kurmen overtuigen. Uitein­ delijk hangen mijns inziens mo­ rele stelsels toch in de lucht, leuk om naar te kijken. Daarmee is met gezegd dat waarden en normen onbelangrijk zijn. Ik denk dat voor iedereen geldt dat je eigen voorkeuren, je ei­ gen waarden, niet zomaar de waan van de dag zijn. Het kan je persoonlijk heel diep raken maar het gaat ook altijd om keu­ zes die je in anderen moet pro­ beren te respecteren. Het zou prachtig zijn wanneer je met be­ liulp van iedereen overtuigende argimienten die biologisch ge­ fundeerd zijn tot één algemeen geldend ethisch stelsel kan ko­ men. Maar een groot deel van de problemen waar we mee worstelen komt juist voort uit het feit dat mensen heel verschil­ lend denken over allerlei pro­ blemen."

Fundamentalistisch

Bart Voorzanger: Alle pogingen om de maatschappelijke ethiek te 'verbiologiseren' zijn tot mislukken gedoemd. Foto Kees Keuch, AVCA^U minder leuke kanten: "Er wor­ den grote verhalen gehouden over de uiterst belangrijke im­ plicaties die de sociobiologie heeft voor de manier waarop wij onze maatschappij moeten inrichten. Die verhalen moet je niet met een korreltje zout ne­ men, je moet ze gewoon weg­ gooien. Het is allemaal onzin, opgeblazen flauwekul. Ik heb een diep wantrouwen ten aan­ zien van wetenschappers die te snel aankomen met implicaties van hun werk voor ons dage­ lijks leven. Het is een wichtig­ macherei waar ik niets van moet hebben." Meer in zijn algemeen is een flinke scheut scepsis ten aan­ zien van de (natuur)wetenschap niet misplaatst, stelt Voorzanger in zijn proefschrift. "Wie zijn doelstellingen en practische be­ slissingen uitsluitend probeert te baseren op wetenschappelijke overwegingen gaat niet zo vre­ selijk veel verstandiger te werk als iemand die zich laat leiden door het patroon van gevallen lotusstengels, of door de ge­ dachten die na stil gebed bij hem bovenkomen." Daarmee is niet gezegd dat de sociobiologie als wetenschap per definitie betekenisloos is. Voorzanger:" Het staat voor ie­ dereen vrij om er voor zichzelf consequenties uit te trekken maar je moet het niet presente­ ren als een belangrijke bood­ schap uit je werk. Dat is niet hard te maken. Wat wel hard te maken is dat in die verhalen

Bezinningscentrum In het Info­deel 'Vormingsactivi­ teiten Bezinningscentnmi kur­ susjaar '87 ­ '88' in Ad Valvas van 18 september j.l.is bij de Kring over Paulus'brief aan de Galaten helaas de aanduiding

van tijd en plaats weggevallen. De bijeenkomsten van deze kring vinden plaats op 6 en 27 oktober, 17 november en 18 de­ cember om 16.30 uur in zaal 1 D ­18 van het VU­hoofdgebouw.

veel buitenwetenschappelijke vooronderstellingen meespe­ len." Men tracht in bet weten schap­ pelijke werk tegelijkertijd de po­ litieke voorkeuren aan de man te bren gen ? "Ik weet niet of dat bij iemand als Wilson bewust gebeurt, maar hij onderschat de proble­ men wel. Overigens is dat een heel gebruikelijke zaak, zeker in de natuurwetenschap. In de so­ ciale wetenschappen is er waarschijnlijk een wat sterker bewustzijn dat de eigen waar­ den en voorkeuren in de analy­ se mede een rol spelen. Maar in de natuurwetenschap bestaat een heel duidelijke norm dat je op zo objectieve wijze weten­ schap behoort te bedrijven en dat je de eigen opvattingen daarbuiten moet houden. Bij Wilson zie je heel scherp dat zoiets niet lukt." Maar in de sociobiologie gaat het boven dien toch om n iet zo­ maar politieke opvattin gen ; zijn ze n iet altijd uiterst con servatief van aard, de status­quo recht­ vaardigend? "Ik denk dat als je er moeite voor doet ook wel andere gelui­ den kunt horen. Een Belgische onderzoeker kwam juist op grond van onderzoeksresulta­ ten tot hele feministische aanbe­ velingen. Dat zijn sympathieke motieven, maar alweer, het gaat niet om dingen die op een verantwoorde wijze voortvloei­ en uit een biologische theorie. Ook daar spelen wensen en ideeën over hoe onze maat­ schappij ingericht zou moeten worden een cruciale rol." Je kun t niet op grond van weten ­ schappelijke bevin din gen over de men selijke n atuur komen tot een verstan dige politiek of ethiek? "Elke poging om te bekijken of je die stap kunt maken is interes­

Alle pogingen om de maat­ schappelijke ethiek te 'verbiolo­ giseren' zijn dus volgens Bart Voorzanger tot mislukken ge­ doemd. Hij vindt dat we zo'n stevig verankerde ethiek eigen­ lijk ook helemaal niet nodig hebben. "De angst voor ethisch relativisme van veel evolutio­ naire ethici verbaast me", schrijft hij in zijn proefschrift. "Het doet me denken aan de angst van veel traditionele christenen die de ontkerkelij­ king met lede ogen aanzien: wie zijn geloof verliest leeft daarna maar raak. Die angst komt voort uit de overtuiging dat de mens van nature tot alle kwaad ge­ neigd is en een geloof behoeft om hem in het gareel te houden. Kennelijk hebben evolutiebiolo­ gen die het christendom vaar­ wel zeiden hun angst voor de juistheid van dat pessimistische mensbeeld behouden." Voorzanger voegt hier aan toe dat vrijwel aUe wetenschappers die zich met de relatie tussen evolutiebiologie en ethiek heb­ ben beziggehouden Amerika­ nen zijn: "De relatie tussen we­ tenschap en geloof ligt in Ameri­ ka wat anders dan in Neder­ land. Daar wordt er veel meer over gesproken, zie ook het hele debat over de rol van de evolu­ tietheorie in het middelbaar on­ derwijs. In Nederland hebben we veel meer de neiging om onze schouders daar over op te halen, waar maken we ons ei­ genlijk zorgen over? Maar in Amerika zit dat fundamentalis­ tisch­christelijk denken er veel dieper in, ook bij degenen die het verhaal van het 'creationis­ me', de door God geschapen natuurlijke orde, afwijzen." Toch zou er wellicht iets te zeg­ gen zijn voor een ethiek die zich baseert op de menselijke na­ tuur, gesteld dat er bepaalde zaken zijn die alle mensen, of alle leden van een klasse, ras of sexe, gemeenschappelijk heb­ ben. Je kunt immers wel streven naar veranderingen in de ver­ houdingen tussen rassen en sexen, maar als biologisch on­ derzoek uitwijst dat klassen, rassen en sexen nu eenmaal op een bepaalde manier in elkaar zitten, kun je maar beter met die fundamentele gegevenheden rekening houden. Bart Voorzanger gelooft er ech­ ter niet zo erg in dat er zoiets als

een 'menselijke natuur' bestaat. "Misschien dat ik ooit zal moeten toegeven dat die stelling te ver gaat. Maar ik denk dat het nut­ tig is om je allereerst te realise­ ren hoe verschillend mensen zijn tussen, maar ook binnen sa­ menlevingen. We zullen onge­ twijfeld ook wel heel wat ge­ meenschappelijk hebben. Het zou onzin zijn om dat te ontken­ nen. Als je verhalen leest uit het oude China of uit Zuid­Amerika, zitten er altijd dingen in die je herkent: daar houden mensen ook van elkaar en zijn ze op zoek naar een eigen plek. Maar als je precies onder woorden probeert te brengen wat dat ge­ meenschappelijke nu precies is, levert dat grote moeilijkheden op. J e komt terecht bij hele vage algemeenheden die nauwelijks enig houvast bieden voor een gemeenschappelijke ethiek." We kennen elkaar nog niet goed genoeg, vindt Voorzanger: "Het is verbazingwekkend hoe­ veel misverstanden, verwarring en bij nader inzien volstrekt on­ nodige ruzies je kunt hebben met iemand uit de eigen cultuur waar je het leven mee probeert te delen. Je moet met zo iemand veel gemeenschappelijk heb­ ben, je woont in één huis en deelt van alles en nog wat met elkaar, maar toch zijn er weer hele grote onderlinge verschil­ len. Mensen leren kennen is he­ lemaal niet zo gemakkelijk. Het is heel verleidelijk om er van uit te gaan dat de anderen net zo zijn als jij, maar daar stoot je aardig je neus mee. Als het om dit soort dingen gaat verwacht ik van de sociobiologie erg wei­ nig." Het oordeel van Bart Voorzan­ ger over de sociobiologie is nog­ al kritisch. Hij wil echter niet on­ middellijk het hele vak naar de schroothoop verwijzen. Naast heel veel onzin ontwaart hij ook enkele leuke dingen: "Het aardi­ ge gaat over de grondslagen van de evolutiebiologie, het on­ aardige gaat over de manier waarop jij en ik ons in het leven behoren te gedragen. Zo'n Wil­ son staat echt als een klassieke dominee op de kansel te preken hoe het moet met de samenle­ ving. Ik kan hem niet lezen zon­ der onpasselijk te worden. Maar je moet oppassen dat je met deze slechte associaties niet tegelijkertijd ook de leuke din­ gen de grond in boort."

Advertentie

DEETMAN-DERECHTLIJNIGE Interview met Minister Deelman 'Misschien is mijn stijl van politiek bedrijven eén idiote. Het zij zo' Deetman over zijn buldozer­image en zijn politieke doelstellingen 'Ik hoor mijn hele leven al dat ik er moe uitzie ik ben zo fris als een hoentje.' De bezuinigingen gaan door 'Ik heb het begrip zorgzame samenleving op geen enkele spreekbeurt m de mond genomen/ COMA Een harde reportage over (het leven met) de Coma­patient En de consequenties Film. interview met Thom Hoffman Gert Koffeman, van de Chr. Politiebond, over de dreigende staking* massaal naar het Malieveld.

DE PITBULLTERRIER In de kleurenbijlage, in woord en beeld de pitbullterner 'Het is een mooi, klem, compact hondje waar je alles mee kunt doen*. De rage van de supervechthond en de pitbull die niet loslaat voor zijn prooi niet meer beweegt 'Teveel hond voor een mens?' In de kleurenbijlage die tien jaar bestaat' de mens achter de vechthond

Lees naast uw krant Vrij Nederland

Q

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen