Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 265

]^\FJ^^

18 DECEMBER 1987 Een stoffeerder moest eens de bekleding repareren van stoe­ len in de wachtkamers van het Mount Zion Hospital in San Francisco. Overal waren zittin­ gen en rugleuningen versleten. In de wachtkamers van de hart­ specialisten Friedman en Ro­ senman werd de stoffeerder ge­ troffen door merkwaardige slijt­ plekken. Ze zaten alleen op de voorkant van de zitting en wa­ ren kennelijk ontstaan door wachtende patiënten, die steeds op het puntje van hun stoel hadden gezeten. Het gesprek dat de stoffeerder hierover begon met de twee hartspecialisten leidde, zo gaat het verhaal, uiteindelijk tot de typologie van de stressgevoeli­ ge mens. Gejaagdheid, het ge­ richt zijn op prestatie, het gevoel constant tegen de klok in te moeten werken, kenmerken de levensstijl van dit zogenaamde type­A mens. Evenals een over­ matige gedrevenheid en vijan­ digheid ten aanzien van perso­ nen die tegenwerken. Dit betekent echter niet dat ie­ dereen die gevoelig is voor stress er meteen ernstige licha­ melijke of psychische klachten aan over zal houden. Want dat hangt af van de aard van het beestje, aldus Tilders, universi­ tair hoofddocent en leider van de werkgroep neuro­endocrino­ logie van de vakgroep farmaco­ logie. Binnen zijn vakgroep wordt de rol van de hersenen en hormonen tijdens stresssituaties onderzocht. "De ene kan er ge­ woon beter tegen dan de ander. Als je met stress om kunt gaan, is er niets aan de hand. Want daar gaat het om, of jfe zo'n drukke, overbelaste situatie de baas kan worden. De hoeveel­ heid belasting is niet zo belang­ rijk." "Bepaalde types zoeken, in hun werk of vrije tijd, juist naar die belasting of spanning omdat ze dat zo leuk vinden. Bijvoorbeeld verkeersvliegers. Ze kiezen juist voor dit uitermate hectische be­ roep vanwege het avontuur, las ik pas in de Haagse P ost. Zeker in het spitsuur doen ze wel hon­ derd dingen tegelijk. En denk erom dat je een grote verant­ woordelijkheid hebt. Als je een fout maakt, botsen de vliegtui­ gen wel tegen elkaar, maar ze weten blijkbaar met stress om te gaan. Iemand die dat niet kan, zoekt die spanning ook meestal niet zelf op. Zo iemand zal geen Grand P rix gaan rijden, want dan gaat hij al door de knieën van z'n eigen opwinding voor­ dat hij überhaupt in de auto stapt," lacht Tilders. Waarom knapt de een nou af tijdens drukke of moeilijke pe­ riodes, terwijl de ander zich pri­ ma kan redden? Dat hangt, zo blijkt uit onderzoek, grotendeels af van de mate van 'angstige gespannenheid' of onzekerheid van de persoon voor wat er ko­ men gaat, want dat prikkelt de hersenen tot een stress­reactie. Zodra je de situatie niet de baas wordt, nemen die onaangena­ me angstige gevoelens toe. Op dat moment sturen je hersenen seintjes naar je lichaam waar­ door verschillende hormonen aan het bloed worden afgege­ ven. Die hormonen verstoren het evenwicht in het lichaam. Een hart dat sneller bonkt, zweet in je handen, snellere ademhaling en pupilvergroting is het gevolg. Als dat vaak ge­ beurt kan stress het risico op maagzweren, hartklachten, hoge bloeddruk, slaapstoornis­ sen of zweren in de twaalfvin­ gerige darm verhogen.

VU­onderzoeker Tilders: 'Mate van overbelasting is onbelangrijk'

Met stress moet je om weten te g a a n Stress, het modewoord van de jaren tachtig. Stress is goed voor dertig procent van het werk­ verzuim. Vooral daarom is er schreeuwende be­ hoefte aan meer kennis over deze 'ziekte'. Een gesprek met dr. F.J.H. Tilders, die vorige maand de Organonprijs voor Farmacologie kreeg voor zijn onderzoek op dit terrein. Een terrein, waar­ op de VU overigens zeer actief is. ma. De laatste jaren is het weer wat teruggerold naar mensen die vooral in de fysiologie geïn­ teresseerd zijn. Zo kunnen we de kennis die we hebben steeds beter in elkaar schuiven. Er is op de VU zelfs al een interfacultaire stressgroep die bestaat uit leden van de vakgroepen psychono­ mie, farmacologie en gedrags­ wetenschappen", vertelt TUders. De vakgroep farmacologie be­ kijkt vooral hoe de afgifte van die hormonen tijdens stress is geregeld en hoe ze veranderen. En wat voor signalen er op dat moment van de hersenen naar het lichaam gaan.

"In de jaren zestig en zeventig was stress vooral bij psycholo­ gen een geliefd onderzoeksthe­

^

'

Diana Doornenbal hormoon en daarmee de bijnie­ ren aanzet tot de productie van dat bijnierschorshormoon, voor 't eerst geïndentificeerd. De vakgroep farmacologie sprong daar op in en bestudeerde deze stof enige jaren. "We kunnen CRF nu zichtbaar maken in de hersenen van een rat. Ook kun­ nen we precies laten zien wan­ neer die vrijkomt. Dat gaat elke keer om zo'n honderdste deel van een miljoenste gram. Erg weinig, maar het is een stof met

Dr. F. J. H. Tilders klachten kunnen voorspellen. Tilders: " Alleen als hulpmiddel want praten over moeilijkheden staat natuurlijk voorop. Vooral in het bedrijfsleven herkent men stress vaak te laat. Er is daar grote behoefte om de sympto­ men van stress tijdig te zien, zo­ dat een werkgever weet 'nu moeten we Piet even op een an­ der niveau laten werken, an­ ders gaat het fout. Dan wordt hij overspannen en moet hij er drie maanden tussenuit', want juist in het bedrijfsleven komen pro­ moties voor tót of tot en mét het niveau dat iemand aankan. Er wordt dan constant onder grote druk gewerkt. In de zestiger ja­ ren bekend als de managers­ ziekte."

Examenvrees

Tilders: "Als je dat weet dan kun je daar op ingrijpen. In de zesti­ ger jaren werden mensen nog geopereerd aan een maag­ zweer. Een niet ongevaarlijke ingreep. Later bleek dat de stof histamine een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van zo'n maagzweer. Sindsdien krijgen degenen met een maagzweer, en dat zijn er ongelooflijk veel, stoffen toegediend die de wer­ king van histamine blokkeren. Een operatie is nu overbodig." Het bijnierschorshormoon speelt tijdens stress een sleutel­ rol. Het helpt ons aan te passen aan belastende situaties. Wan­ neer dat hormoon echter te vaak in actie moet komen, keert het zich tegen je en krijg je klachten.

D é stof C R F

Bedrijfsleven

.

In 1981 heeft een groep Ameri­ kaanse farmacologen een stof uit de hersenen, CRF, die de hypofyse aanzet tot afgifte van het bijnierschorsstimulerend

een waanzinnig krachtige wer­ king." Net zoals je tegen een virus een vaccin kan maken, heeft de vakgroep tegen CRF een anti­ stof gemaakt. Zodat je ratten kan beschermen tegen hoge bij­ nierschorshormoon productie tijdens stress. Een van de on­ derzoekers heeft zo, wat betreft dit onderdeel van de stressreac­ tie, ratten immuun gemaakt. Ook over de afgifte van andere hormonen die tijdens stress ont­ regelingen in het lichaam ver­ oorzaken, kreeg de vakgroep in de afgelopen jaren een beter beeld. Onder meer van endorfi­ ne (morfineachtige stoffen) en prolactine (een hormoon wat tij­ dens borstvoeding in actie komt). Er zijn inmiddels plannen om risicogroepen voor stress te con­ troleren op het hormoongehalte in het bloed. Immers, als sonmii­ ge hormonen erg sterk reage­ ren op psychische belasting en spanning dan zou je aan de hand daarvan lichamelijke

Dankzij z'n veelzijdigheid, z'n inspirerende leiderschap en or­ ganisatorische kwaliteiten ver­ diende Tüders vijftienduizend gulden en een oorkonde met het stressonderzoek. Hij wilde ech­ ter niet onvermeld laten dat dr. E.R. Kloet, een collega uit Utrecht, die prijs ook in de wacht sleepte. Tot nog toe is er alleen nog stressonderzoek gedaan bij die­ ren. Meestal ratten. Om een nog beter inzicht in stress­situaties te krijgen, zullen er ook experi­ menten met mensen moeten worden gedaan. Dat is volgens Tüders niet gemakkelijk. "Een rat is een eenvoudig dier. Ze hebben over het algemeen alle­ maal dezelfde reacties op proe­ ven. Een mens is daarentegen met z'n erfelijke verschillen en ervaringen uit het verleden vre­ selijk veel diverser. Ze hebben

als het ware een grote zandzak in hun hersenen die met ander zand, met andere ervaringen gevuld is." Daarnaast struikel je bij proe­ ven waar je vrijwilligers bloot­ stelt aan stress al snel over ethi­ sche vragen. Je kunt immers geen onderzoek doen waarbij je je proefpersonen aan een maagzweer helpt!" Toch staat er inmiddels een eer­ ste experiment met studenten op de rails. In samenwerking met de faculteit psychologische en pedagogische wetenschappen worden de komende anderhalf jaar duizend studenten onder­ zocht op hun examenvrees. "Sommige studenten maken zich erg nerveus voor examens of tentamens. Met hartkloppin­ gen en trillende handen; ieder­ een kent dat wel. Wij gaan kij­ ken wat de effecten van de ver­ schillenden hormonen op de prestaties van deze studenten zijn. Daarbij letten we dan voor­ al op de werking van het hor­ moon adrenaline dat tijdens stress de kop opsteekt. Onder meer om te kijken wat bétablok­ kers doen (pillen tegen de zenu­ wen die de produktie van adre­ naline verminderen­red), want die worden ontzettend veel ge­ bruikt onder de studenten. Die pillen gaan tijdens examens van Jan naar P iet alsof het niets is. Ja, dat is een serieus pro­ bleem. Zij onderdrukken slechts de symptomen als hartkloppin­ gen, waardoor een student denkt dat hij niet nerveus is, maar de stress­situatie blijft." De Amerikaanse psychologe Suzanne Kobasa heeft een paar strategieën bedacht hoe je stress zónder gebruik van pillen kunt tegengaan, aldus het maandblad P sychologie. De meest directe en effectieve be­ strijding van stress is volgens haar ontspanning. Neem de tijd en u voelt zich gelukkiger en gezonder, is haar boodschap. Voor veel studenten met exa­ menvrees zal die goedbedoelde boodschap wel gemakkelijker gezegd dan gedaan zijn.

Stress­top­tien In welke situaties is het risico op stress groot?­Om dat te weten heeft een aantal psy­ chologen van de VU een soort stress­top­tien opge­ steld. De volgende voorval­ len staan daarin hoog geno­ teerd: Echtscheiding, zwanger­ schap, overlijden van echt­ geno(o)t(e), het aangaan van een huwelijk, gevangenis­ straf, files, het oplopen van lichamelijk letsel of ziekte, pensionering, bezoekjes aan schoonouders, het afsluiten van een hypotheek en ver­ zoening met ex­partner.

Advertentie Herhaalde oproep

De redactie van Ad Valvas zoekt ter aanvulling van haar mede­ werkersteam per januari 1988 een

tekenaar De tekenaar die wij zoeken levert wekelijks een op zich zelf staande tekening over een universitair­politiek onderwerp. Daar­ naast is hij of zij beschikbaar voor illustraties bij artikelen. Het spreekt vanzelf dat de tekenaar goed Ingevoerd is in de universi­ taire wereld en daar meer dan alleen belangstelling voor heeft. Honorering per tekening. Sollicitaties voor 9 december 1987 zenden aan. Vrije Universiteit, Re­ dactie Ad Valvas (kamer OD­01, Hoofdgebouw), Postbus 7161,1007 MC Amsterdam. Nadere informatie'' Bel 5486930.

IP

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen