Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 506

20 MEI 1988

ia)\!a,\!B

Fysicus acht produktie van oermaterie in 1992 mogelijk Ver voor het bestaan van het heelal moet er een materie zijn geweest waaruit aUe sterren en planeten zijn ontstaan. In zijn openbare les aan de VU schetste de fysicus prof. dr. M.N. Ha­ rakeh de mogelijkheid om na 1992 deze oerma­ terie met behulp van kernfysica te herschep­ pen.

Henk Vlaming uitzicht dat quarks e n gluons, verantwoordelijk voor d e wis­ selwerking tussen quarks, vrij­ komen. Daardoor zou wel 'big bang' ge­ noemd, heeft bestaan. De zware ionen botsingen zullen in 1992 in d e Verenigde Staten gereali­ seerd kunnen worden." In dat jaar zal volgens Harakeh a a n d e universiteit v a n Brookhaven e e n speciale deeltjesversneller gereed zijn om d e benodigde expirimenten uit te voeren.

Ondanks de wervende titel v a n zijn oratie, 'Kernfysica, e e n le­ vendige wetenschap', zullen heel wat oningewijden over­ donderd worden door d e enor­ me dosis vakkennis die d e kern­ fysicus prof. dr. M.N. Harakeh vanmiddag tijdens zijn les zal etaleren. "Het probleem met een oratie over kernfysisca is dat het on­ derwerp zo ingewikkeld is," klaagt d e kernfysicus v a n de fa­ culteit Natuur­ en Sterrenkunde enkele d a g e n voor zijn lezing. "Als ik mijn verhaal heel begrij­ pelijk maak, verveel ik d e vak­ mensen en als ik dat niet doe snappen de a n d e r e n het nau­ welijks. Sociale wetenschappen spreken wat dat betreft meer tot de verbeeldmg." Wellicht inspireert dit düemma hem om sommige aspecten v a n het vak, met n a m e de bestude­ ring v a n deeltjes in atoomker­ nen, met psychologie en socio­ logie te vergelijken. "Het begrij­ pen v a n d e wisselwerking tus­ sen twee personen leidt niet au­ tomatisch tot e e n beter begrip v a n het groepsgedrag," doceert Harakeh. "Dat is e e n probleem in de psychologie en d e sociolo­ gie. Op dezelfde wijze k a n men zeggen dat het begrip v a n d e wisselwerking tussen twee nu­ cleonen, deeltjes in e e n atoom­

kern, niet hoeft te leiden tot be­ grip v a n het coöperatieve ge­ drag." De hoogleraar, die ondertussen al ruim twee j a a r in dienst is v a n d e VU, schetste in zijn lezing d e ontwikkeling v a n d e kernfysica door de tijd heen. "Recentelijk," zo hield hij zijn ge­ hoor voor, "is de kernfysica e e n interessant tijdperk ingegaan." Hij verwees n a a r e e n verschui­ ving binnen het onderzoek n a a r de structuur v a n atoomkernen. Gebeurde dat voorheen bij l a g e temperaturen, nu geschiedt dat bij hogere temperaturen. Dat is het verschil tussen lage en hoge energie fysica. "Het beschrijven v a n kernstruc­ turen in termen v a n fundamen­ tele wisselwerkingen tussen quarks vormt nu e e n v a n d e voornaamste doelen v a n d e kernfysica," vertelt d e in L iba­ non geboren hoogleraar. Qua­ rks zijn, anders d a n neutronen of protonen, echt ondeelbare elementaire deeltjes in atoom­ kernen. In 1970 is al a a n g e ­ toond dat nucleonen, d e deel­ tjes in e e n atoomkern, uit quarks zijn opgebouwd. Een quark is echter nooit vrij w a a r g e n o m e n . "Bij hoge energie, die k a n wor­ den bereikt met ultrarelativisti­ sche zware ionenbotsingen, ontstaat het interessante voor­

In d e filosofie bestaat v a n ouds­ her de gedachte dat het moge­ lijk moet zijn om tot e e n een­ heidswetenschap te komen. Ge­ zocht wordt d a n n a a r e e n soort van algemeen model geïnspi­ reerd door het succesvolle voor­ beeld v a n d e fysica die l a n g e tijd beschouwd is als d e meest 'wetenschappelijke' weten­ schap. In d e loop v a n met n a m e deze eeuw is echter door steeds meer filosofen de mogelijkheid en d e wenselijkheid v a n zo'n grote synthese losgelaten en bekriti­ seerd. Voor e e n terrein als d e biologie zou het sowieso onmo­ gelijk zijn om algemene wetten te ontdekken, beweren sommi­ g e wetenschapsfilosofen. De biologie zou zich immers in d e eerste plaats bezig houden met de bestudering v a n complexe systemen e n echte wetten zou­ den alleen mogelijk zijn voor eenvoudige systemen. Van der Steen denkt dat over deze bewering het laatste woord nog niet gezegd is. Te­ genover deze neiging om alge­ mene wetten te relativeren ziet

Prof. Van der Steen sceptisch over eenheidswetenschap:

Advertentie

IDENTITEIT

De kennis die dit zal opleveren, is vooralsnog theoretisch. De praktische gevolgen v a n deze kennis zijn nog niet te overzien.

Maatschappelijk nut In het slot v a n zijn toespraak tipte Harakeh d e m a a t s c h a p p e ­ lijke relevantie v a n d e kernfysi­ ca a a n . Hij ging echter niet in op het nut v a n het meest recente onderzoek, d e speurtocht n a a r de quarks en het oerplasma. "Hoewel men in het a l g e m e e n hoopt dat nieuwe ontdekkingen a a n d e samenleving ten goede zullen komen en tot e e n beter b e s t a a n zullen bijdragen, moet dit voor e e n wetenschapper niet het hoofddoel zijn," meent d e fy­ sicus. "Een wetenschapper heeft e e n bevredigd gevoel w a n n e e r hij iets ontdekt dat het inzicht in de natuur verdiept." De kernfysicus wees op d e uit­ straling die kernfysica op a n d e ­ re disciplines heeft g e h a d . Zo heeft het in de astrofysica bijge­

Prof. M.N. Harakeh: zoeken n a a r quark d r a g e n tot het inzicht over het ontstaan v a n d e sterren, d e zwarte gaten e n d e oorsprong van kosmische straling. De me­ dische sector, d e landbouw e n de industrie h e b b e n het gebruik v a n radioisotopen a a n d e kern­

'Beter een heldere theorie over een klein gebied d a n een algemene, vage theorie' In de wetenschap bestaat meer behoefte a a n een groot aantal heldere theorieën met een be­ perkt doniein dan a a n een algemene theorie met een vage greep op een groot domein. Dit stelde prol.dr. W.J. van der Steen tijdens zijn inaugurele rede als hoogleraar in de wijsbe­ geerte van de biologie. hij echter ook e e n neiging om toch weer tot e e n eenheid te ko­ men. Hij ontwaart dit eenheids­ streven, ditmaal niet bij d e filo­ sofen, m a a r vooral in d e inter­ disciplinaire integratieverban­ den w a a r zeer algemene theo­ rieën heel snel in elkaar gezet worden.

gen. Maar a a n d e a n d e r e kant wordt niet iedereen b a n g als hij een spreekbeurt moet houden. Er moet d a a r o m volgens Van der Steen goed onderscheid ge­ maakt worden tussen prikkels v a n buiten, iemands mentale gesteldheid en a n d e r e factoren. Een begrip als stress dekt zulke nuances v a a k toe. Er wordt volgens Van der Steen te overhaast gezocht n a a r alge­ mene begrippen die verschijn­ selen die zich in verschUlende vakgebieden voor lijken te doen, onder één noemer zouden brengen.

Het begrip stress bijvoorbeeld heeft d e bedoeling om e e n brug te slaan tussen biologie en psy­ chologie. Van der Steen betwij­ felt echter of er wel e e n algeme­ ne interdisciplinaire theorie mo­ gelijk is ter verklaring v a n stress­verschijnselen.

Maagpijn Als voorbeeld v a n d e ondeug­ delijkheid v a n het begrip noemt hij, dat wie b a n g is voor e e n spreekbeurt maagpijn k a n krij­

Koos Neuvel

Bioloog W.J. v a n der Steen: 'Blijf bij je leest' Foto Kees Keuch, AVC/VU

Dit slordige interdisciplinaire denken ontwaart Van der Steen ook op a n d e r e terreinen v a n d e biologie. Sommige evolutiebio­ logen bijvoorbeeld h e b b e n d e behoefte uit hun theorién over ontstaan en ontwikkeling v a n de plantsoorten en diersoorten consequenties te trekken over hoe de maatschappij ingericht behoort te worden. Zij denken dat de evolutiebiologie e e n b a ­ sis k a n vormen voor sociale we­ tenschap, voor ethiek, e n voor

Foto Peter Wolters, AVC/VU

fysica te danken. "L ast but not least zijn er d e voorzuitzichten om met behulp v a n d e kernfusie d e energiebehoefte v a n de mensheid voor eeuwig te verze­ keren," besloot d e enthousiaste kerngeleerde.

mens­ e n wereldbeschouwing. Van der Steen vindt dat men met uitlatingen in die richting heel voorzichtig moet zijn en dat de wijsbegeerte v a n d e biologie hier e e n belangrijke corrigeren­ de functie heeft. "In heel alge­ mene theorieën over mens en wereld zit v a a k dubieuze biolo­ gie verstopt, en het is goed om die met kritisch­fUosofische a n a ­ lyse a a n het licht te brengen. Wijsbegeerte v a n d e biologie kan biologie stimuleren om bij h a a r eigen, smalle leest te blij­ ven, oi om te werken met part­ ners die voor vol worden a a n ­ gezien."

Advertentie

DE PRIVE-DETECTIVE In de kleurenbijlage van Vrij Nederland: Discretie Verzekerd. De praktQk van de Nederlandse privé­detective. En: het leven van MULTON, ook wel Hendrik van der Voort: 20 pseudoniemen, 400 titels. Andermans leven: Jacques I^esser. EXTRA: De VN Detective­ en Thrillergids. Voor de vakantie: een gids voor de Nederlandstalige niisdaadliteratuur, 170 auteurs, 600 boeken.

BIBEB en SHERE HITE 6ULLIT; CHET BAKER Shere Hite, over de hetze tegen haar en haar boek. *Het gaat nfet over ongelukkige vrouwen, het gaat over verlangen naar liefde.' Ruud Gullit, over zijn sokken, zijn desinteresse voor Ajax, over PSV en het kleine in Nederland. Reconstructie: de laatste dagen van trompettist Chet Baker. Pop* de Red Hot Chili Peppers. Achtergrond: waarom de politie stuk liep op Rara, en de een na de ander moest laten gaan. b Nederiand nu al een DEELSTAAT van Europa? Een rondetafelgesprek.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen