Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 487

6 MEI 1988 Postmodernisme. Alleen het woord al bezorgt veel mensen de kriebels v a n ergernis. In het dagelijkse taalgebruik lijkt het woord een synomiem geworden te zijn voor alle vunzige opper­ vlakkigheid die d e h e d e n d a a g ­ se samenleving permanent teis­ tert; iets w a a r m e e serieuze, wel­ denkende mensen zich verre van dienen te houden. Toch zijn er nog heel wat serieu­ ze mensen die zich er niet voor schamen om artikelen te schrij­ ven en debatten te voeren over het postmodernisme. In sommi­ ge gevallen kan dat oordeel desalniettemin kritisch uitval­ len: Carel Blotkamp, VU­hoog­ leraar in d e kunstgeschiedenis, liet een p a a r weken geleden in de NRC weten dat wat hem be­ treft er geen postmoderne beel­ dende kunst bestaat; alle ken­ merken die namelijk a a n d e postmodernistische kunst wor­ den toegeschreven, zouden ook al te vinden zijn in d e modernis­ tische kunst. Een overbodig be­ grip dus. Professor Wolterstorff is echter wel van mening dat er bij het postmodernisme iets a n d e r s in het geding is: "Veel v a n wat on­ der de noemer postmodernisme wordt gepresenteerd, is gewoon mode; een maniertje om leuke titels voor boeken te verzinnen. Maar ik denk toch dat er meer aan de h a n d is: postmodernisti­ sche architectuur is wezenlijk verschUlend v a n modernisti­ sche architectuur. Het behelst een verschillende houding ten aanzien v a n de traditie, e e n grotere bereidheid om elemen­ ten uit de tradities te verwerken. De modernistische architectuur wilde zich d a a r e n t e g e n ontdoen van iedere traditie, en geheel, zonder enige decoratie, op­ nieuw beginnen." Postmoderne kunst en architec­ tuur zullen echter niet d e terrei­ nen zijn w a a r o p Wolterstorff zich in zijn hoogleraarsschap zal g a a n toeleggen. Het zijn wel terreinen die hem sterk interes­ seren en hij toont zich er in het interview ook uitermate ontsteld over ("it's really terrible") dat er m heel N ederland g e e n enkele filosofie­faculteit bestaat met een leerstoel voor Esthetica. Hij IS zelf van plan om op d e VU volgend jaar op dat terrein col­ leges te g a a n geven. Wolterstorff doceert in d e we­ tenschapsleer, m a a r zijn be­ langstelling strekt zich dus ook uit naar a n d e r e terreinen in d e filosofie. Wat hem echter ten sterkste verbaast a a n het N e­ derlandse universitaire systeem IS de stringente indeling in vak­ groepen die het niet zo gemak­ kelijk maakt om uitstapjes te maken n a a r a n d e r e vakgebie­ den. Dat is hij in Amerika, w a a r hij voor de a n d e r e helft v a n het jaar werkzaam is, helemaal niet gewend.

Hegel Als goed filosoof ontwaart Wol­ terstorff achter dit universitaire systeem de h a n d v a n zijn oude­ re collega Hegel: "Het Hegeli­ aanse idee v a n de universiteit bestond uit e e n encyclopedie van wetenschappen met e e n grote a a n d a c h t voor hoe je vak­ ken als theologie, filosofie e n politieke wetenschappen v a n elkaar scheidt. In ieder v a k g e ­ bied zou d a n e e n specialist werkzaam zijn en helemaal bo­ venaan zou d a n d e filosoof zit­ ten die elk terrein zijn plaats zou toebedelen in de grote manifes­ tatie van d e Geest. N iemand die nog over de Geest spreekt m a a r die encyclopedische a a n d a c h t voor hoe je d e vakken v a n el­ kaar scheidt, die vind ik hier in Europa zeer opvallend." Niemand gelooft nog in d e Geest of in a n d e r e negentiende eeuwse hersenschimmen; in het

fiD\ps^/p£

De filosoof Wolterstorff: 'Huidige ontwikkeling opwindend'

De verloren illusies van een postmoderne cultuur Een opwindende ontwikkeling. Dat vindt de uit Amerika afkomstige filosoof dr. N.P. Wolterstorft van het ineenstorten van de aloude idealen van de Verlichting. In een interview over de inaugurele oratie 'The project of a christian uni­ versity in a postmodern wolrd die hij vorige week als VU­hoogleraar hield constateert hij die tendens met vreugde.

Foto Kees Keuch, AVC/VU

idee bijvoorbeeld dat d e voor­ uitgang v a n d e wetenschap zal leiden tot meer menselijke vrij­ heid of tot een gelijkere verde­ ling v a n d e rijkdommen. Deze desillusie lijkt essentieel voor wat de 'postmoderne cultuur' genoemd wordt. Wolterstorff: "Amerika en Rus­ land werden gezien als d e twee grote experimenten v a n d e Ver­ lichting: Amerika met vrijheid en Rusland met gelijkheid. Het grootste deel v a n d e wereld is tegenwoordig echter intens on­ tevreden met deze experimen­ ten. Geen land wil Rusland imi­ teren en niemand denkt dat het optreden v a n Amerika in d e we­ reld gezien kan worden als een verdediging v a n d e vrijheid. De mislukking v a n deze Verlich­ tingsexperimenten dwingt ons ertoe om d e vooronderstellin­ gen v a n d e Verlichting opnieuw te overdenken.

Berekening De aloude humanistische recht­ vaardigingen v a n d e weten­ schap afkomstig uit het tijdperk v a n d e Verlichting sterven dus af. "Maar w a a r o m zouden we nog a a n wetenschap doen als d e beoefening d a a r v a n niet vanzelfsprekend leidt n a a r e e n betere samenleving?", vraagt Wolterstorff zich af. Zijn ant­ woord: "Berekening. Mensen

zien het nut v a n d e wetenschap hierin dat het d e wereld waarin ze leven in stand houdt." Wetenschap als instrument voor de economie? "Correct. Wat ik w a a r n e e m in d e moderne wereld is e e n com­ binatie v a n e e n instrumentele mentaliteit en e e n romantisch­ expressieve mentaliteit. Dat g a a t zeker op voor Amerika: op de werkplek denken ze instru­ menteel en daarbuiten werken ze door middel v a n concerten, vakanties e n dergelijk a a n hun romantisch­expressieve zijde. Er vindt een soort v a n splitsing plaats tussen die twee helften. De universiteiten in Amerika stemmen hun programma's d a a r ook op af: enerzijds orga­ niseren ze cursussen voor die expressieve helft en a n d e r e cur­ sussen zijn volledig gericht op de prestatie­gerichte helft." Wolterstorff betreurt de neer­ g a n g v a n die humanistische traditie evenwel niet. Volgens hem is de Verlichtingsgedachte dat de wetenschap d e uitdruk­ king is v a n een zuivere rationa­ liteit altijd al onzin geweest. Het wetenschapsonderzoek v a n d e afgelopen 25 jaar zou die mythe verbrijzeld h e b b e n door bij­ voorbeeld a a n te tonen dat wat we 'feiten' noemen, producten zijn v a n d e theorieën die w e

Koos N euvel hanteren; en dat feiten 'onder­ gedetermineerd' kunnen zijn; dat wil zeggen dat met een be­ p a a l d e hoeveelheid feiten uit­ eenlopende theorieën verenig­ b a a r kunnen zijn. Het voordeel v a n d e huidige postmoderne situatie met zijn ongeloof in d e Rede, is volgens Wolterstorff dat d e werkelijk­ heid reéel onder ogen gezien kan worden. Om te verklaren w a a r o m het zo lang geduurd heeft voordat dit punt bereikt werd grijpt Wolterstorff terug n a a r zijn eigen ervaringen als jong filosoof; " Vroeger w a s ik geïnteresseerd in d e filosofie v a n d e opvoeding. Ik luisterde n a a r wat onderwijzers en a n d e ­ ren bij d e opening v a n congres­ sen te zeggen h a d d e n over wat er plaatsvindt in school. Het trof mij dat die verhalen zo afweken v a n wat ik zelf wist wat er zich afspeelde. En toch b e g o n n e n d e mensen d a n te applaudisseren en zeiden: een prachtige toe­ spraak." "Daarom begon ik mij af te vra­ gen: wat is hier toch a a n d e hand? Als jong filosoof h a d ik altijd gedacht dat theorieën er­ toe dienden om de werkelijk­ heid te belichten en te verkla­ ren. Maar dat gebeurde hier he­ lemaal niet. Mijn conclusie w a s d a a r o m dat die toespraken en theorieën een a n d e r doel die­ nen: ze verbergen gedeeltelijk de realiteit met als effect dat we er ons beter door g a a n voelen." "Iets dergelijks gebeurt in d e wetenschap. Als je n a a r d e praktijk kijkt, zie je dat het heel wat uitmaakt of je met e e n Ame­ rikaanse d a n wel met e e n N e­ derlandse achtergrond weten­ schap bedrijft, of dat bijvoor­ beeld gevoelens v a n jalouzie een wezenlijke rol spelen. De filosoof Paul Feyerabend heeft ook geargumenteerd dat Galilei v a n d e Inquisitie heeft gewon­ nen, niet omdat hij d e zogehe­ ten 'feiten' a a n zijn zijde had, m a a r omdat hij e e n betere schrijver was." "Het constateren v a n dat soort dingen is nogal pijnlijk, we vin­ den het niet leuk om op zo'n manier over wetenschap te den­ ken. We dachten immers dat wetenschap ver verheven w a s boven dat soort zaken. Daarom houden we v a n die mooie toe­ spraken e n s t a a n er in middel­ b a r e schoolboeken over natuur­ kunde e n scheikunde steevast inleidende hoofdstukken w a a r ­ in 'de' wetenschappelijke me­ thode uit d e doeken word ge­ d a a n . D a a r m e e wordt d e wer­ kelijkheid verborgen gehouden om onszelf een goed gevoel te geven. Als d a n zo iemand als Feyerabend langs komt en die onthult d e werkelijkheid, be­ werkstelligt dat een intense boosheid." Hebben mensen niet van nature behoefte aan zulke illusies? Wolterstorff g a a t er eens goed voor zitten en blijft er een tijdje over piekeren. "Tsja, het is d e v r a a g of d e mensheid wel zon­ der illusies leven kan. Dienden die illusies misschien niet e e n belangrijk doel? En tegen hoe­ veel werkelijkheid is een men­ selijk wezen bestand? Ik weet het niet, ik weet het niet." Toch wil ook Wolterstorff iets meer d a n alleen m a a r d a n s e n op d e afvalbelt v a n d e Rede.

Vanuit d e restanten v a n het in duigen gevallen beeld v a n ra­ tionaliteit, koestert hij de illusie dat het mogelijk is om een nieuw model v a n d e verhouding tussen christendom en rationali­ teit te construeren: "Het traditio­ nele idee w a s dat je, om weten­ schap te kunnen bedrijven, je­ zelf van al je menselijke eigen­ aardigheden en overtuigingen moest ontdoen, om zoiets te wor­ den als een 'zuiver' menselijk wezen. Dat nu, blijkt onmogelijk te zijn. Mijn idee is d a a r e n t e g e n dat we de wetenschap n a a r bin­ nen treden mét onze overtuigin­ gen, en dat we daar, christenen en anderen, onze onderlinge verschillen bespreken en ter discussie stellen." In dat perspectief heeft een christelijke universiteit in e e n postmoderne cultuur d a n ook zeker nog bestaansrecht, vindt Wolterstorff. "Mijns inziens moet een christelijke universiteit meer zijn d a n een instrument v a n d e economie m a a r moet het d e cul­ tuur doorgeven waarin mensen zingeven a a n hun eigen leven; ik denk zelf met n a m e a a n lite­ ratuur, kunst en muziek. Juist die aspecten dreigen v a n d e uni­ versiteit te verdwijnen; je wordt alleen nog m a a r opgeleid om een beroep uit te oefenen bij d e Amro­bank. Voor de universiteit is dat mijns inziens een enorme tragedie." Krijgt u hierdoor geen nostalgie naar de oude, klassieke univer­ siteit? Wolterstorff: "Ik niet. Wat we nu meemaken is d e ineenstorting van de humanistische legitima­ ties, d e val v a n d e op de Verlich­ ting g e b a s e e r d e notie v a n we­ tenschap. Het einde v a n die Ulu­ sie betekent voor sommige men­ sen misschien het einde v a n elke hoop. Ik denk echter dat we opnieuw moeten g a a n n a d e n ­ ken over heel veel vraagstuk­ ken zonder precies te weten w a a r d e uitkomst ligt." "Voor het ene land ligt dat wat moeilijker d a n voor het a n d e r e . Als buitenlander valt het mij op dat N ederland meer d a n enig ander land is getraumatiseerd door de Tweede Wereldoorlog, de hele sociale structuur is er d i e p g a a n d door veranderd. Mede daardoor zijn heel veel oude zekerheden op losse schroeven komen te staan. Er heeft ook een ontkerkelijking plaats gevonden op een schaal die niet te vergelijken is met d e Verenigde Staten en Latijhs­ Amerika. Ik denk dat dat die factoren er iets mee te m a k e n hebben dat veel mensen die ik in N ederland spreek, ongerust zijn over d e huidige ontwikke­ lingen." U deelt die ongerustheid niet? "Nee, ik vind de huidige ontwik­ kelingen eerder opwindend d a n bedreigend."

Advertentie

VOORDEELBOEKEN 5E ETAGE GROTE MEDISCHE ENCYCLOPEDIE 15 DELEN VAN f 1 9 9 5 , 0 0 NU f 3 9 5 , 0 0 MEDICINE an illustrated history door A S LYONS 1000 ill waarvan 2 5 0 in kleur was f 2 4 5 , 0 0 SLECHTS f 9 9 , 5 0 DEN NASSAUSCHEN LAUREN CRANS facsimile J Oriers en v Haeslens militaire successen van prins Maurits was f 9 8 , 5 0 NU f 3 9 , 5 0 DE ONTDEKKING VAN DE NIEUWE W ERELD

en CONQUISTADORES AZTEKEN EN INCAS facsimile met gravures van Tfieodoor de Br/ was f 9 8 , 5 0 NU f 2 9 , 5 0 per deel zolang de voorraad strekt

boekverkopers scheltema holkema Vermeulen koningsplein 20 amsterdam 'S 020 - 267212

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen