Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 97

25 SEPTEMBER 1987

fD\pS^/BS Hitler w a s s u p e r g e v o e l i g voor s p o t p r e n t e n

Kranten en regering zwichtten voor nationaal­socialistische pressie 'Anti­Duitse leugenpropagan­ ia". Zo noemden afgevaardig­ den van Hitler kritische bericht­ geving over Duitsland in Neder­ landse media. Diverse Duitse instanties hielden zich vanaf 1933 ­ het moment dat Hitler aan de macht kwam­ intensief met onder andere de Nederlandse pers bezig. De Duitse regering probeerde kritiek in de Neder­ landse pers via diplomatieke weg te onderdrukken en ander­ zijds propagandistisch materi­ aal te 'lanceren'. Op diploma­ tiek niveau protesteerde de Duitse regering regelmatig te­ gen "gruwelberichten" en spot­ prenten. Ze dreigde met politie­ ke en economische repercus­ sies. De kranten zouden door hun "eenzijdige" kritiek de Duits­Nederlandse verstand­ houding vertroebelen en de neutraliteit schenden. Wat speelde zich achter de scher­ men af? Het is moeilijk om harde causa­ le conclusies te trekken," zegt Stoop. Het probleem is dat bij de pers heel veel dingen informeel worden geregeld. Er staat wei­ nig zwart op wit. Ik heb archie­ ven in Nederland, Oost­ en West­Duitsland uitgespit. Mijn conclusie is dat de Nederlandse regering, vooral het ministerie van buitenlandse zaken geen vastberaden houding heeft aangenomen, maar begrip toonde voor de klachten. Daar­ door droeg zij mede bij tot het in de loop der jaren angstig en terughoudend wordende kli­ Jiaat in de pers." Felle anti­nationaal socialisti­ sche berichtgeving werd steeds moeilijker. Correspondenten in Duitsland werden bespioneerd 3n geïntimideerd; Nederlandse cranten, vooral de linkse­ wer­ den in Duitsland verboden. De [Nederlandse regering en kran­ lendirecties waren wel degelijk jevoelig voor Duitse druk. Een leel hoofdstuk in het proef­ ichrift is bijvoorbeeld gewijd :an het ontslag van de NRC­ juitenlandredacteur Van Blan­ censtein. Hij verloor zijn baan ioor die Duitse pressie. Een interessant aspect in zijn proefschrift is ook het optreden ran de Duitse gezanten tegen spotprenten. Hitler bleek over­ jevoelig voor deze tekeningen. Voortdurend stond de Duitse ge­ zant bij het ministerie van bui­ tenlandse zaken op de stoep om ach te beklagen over de felle jntiek die uit deze tekeningen sprak.

Tussen 1933 en 1940 is behoorlijk druk uitgeoefend op de Nederlandse re­ gering, krantendirecties en journalisten voor een positieve berichtgeving over Duitsland in de media. Dat is altijd ontkend. Nieuwe feiten tonen a a n dat nationaal­socialistische pressie er wel degelijk is geweest. Dat schrijft Paul Stoop in zijn proefschrift Niederlandische Presse unter Druck, waar­ op hij vorige week donderdag a a n de VU promoveerde.

it*l I . . . . .

....

.

'.'

lI .'

w*»^

Duitse gezant aangekondigd. "Binnenkort is het handiger om te gaan met dit soort klachten," tekende Stoop op uit een van de Duitse dossiers. Eenmaal wet geworden, kon­ den Duitse afgevaardigden voortaan de Nederlandse offi­ cier van Justitie pressen op te treden als officiële aanklager. Voor het oog van het publiek was het de Nederlandse Staat die meende dat een spotprent of artikel kwetsend was. Stoop: "De Nederlandse regering ging daarin vrij ver. Ze wilde ook zelf niet de schijn wekken dat Duits­ land iets met die beledigings­ processen te maken had."

Deals

J^­. J l . j l

J.­

\ j.ïS ï c^iri lejöt­t iut W i ^ v 4 ' j j t .

^r^i^

De tekenaar Leen Jordaan uitte felle anti­nationaal socialistische kritiek in zijn spotprenten. Duitse gezanten probeerden Nederland te pressen over deze twee prenten waarin Hitler op de korrel werd genomen, een aanklacht wegens belediging van een bevriend staatshoofd in te dienen.

houd. De vorm was de inhoud. Reacties bleven dan ook niet uit. Stoop: " De klachten kwamen via diplomatieke weg (buiten­ landse zaken) bij Justitie. Het mi­ nisterie van Justitie ging dan na of de prent indruistte tegen de Nederlandse wet: In eerste in­ stantie antwoordde justitie dat zij niet kon optreden tegen spot­ prenten. Ook Nederlandse poli­ tici werden karikaturaal afge­ beeld. Een buitenlandse rege­ ring kon zich daarom evenmin teweer stellen tegen karikatura­ le prenten." Toch bleven de protesten aan­ houden. Enkele voorbeelden die Stoop aanhaalt: Voorjaar 1934 dienden de Duitse diplomaten een klacht in jegens een themanummer van het soci­ aal­democratische strijdblad Vrijheid, Arbeid, Bro o d. De Spotprenten voorpagina van het themanum­ Met name de linkse pers gaf in mer bestond uit een tekening spotprenten bijtende kritiek op van bierdrinkende nationaal­ iet nationaal­socialistische re­ socialisten en had als onder­ jime. Een spotprent van bij­ schrift: De hel viert feest. Deze TOorbeeld Leen Jordaan in De voorprent werd door de Duitsers aroene Amsterdammer, toonde als uiterst beledigend ervaren. flitler in vrouwenkleding met Het Nederlandse ministerie van ange blonde haren. "Loreley" buitenlandse zaken vond dat uidde de ondertekst bij een op eveneens. Toch kwam het niet 3en rots zittende zingende Hitler tot een proces. De reden gaf het net aan z'n voeten in het water Nederlandse ministerie: een sen doormidden gekliefd schip rechtszaak zou kunnen uitmon­ net de naam "Locarno Ver­ den in "overbodige reclame" irag". Zo'n prent sprak boekde­ voor het strijdblad. en omdat bij een tekening geen scheiding is tussen vorm en in­ Onderonsjes De onderonsjes tussen de Ne­ derlandse en Duitse diploma­ Paul Stoop studeerde ge­ ten, draaiden steeds om hetzelf­ schiedenis a a n de universi­ de thema. Was dit beledigend of teit van Bonn. Hij is sinds 1982 niet? Nederland voerde tussen correspondent in Nederland 1933 en 1940 een neutraliteitspo­ voor Westduitse media. litiek. Hitler was daarom een

Geeja Oldenbeuving "bevriend staatshoofd". De Duit­ se konden op grond van "bele­ diging van een bevriend staats­ hoofd", een aanklacht indienen. Twee keer is in het eerste jaar van Hitlers machtovername door de Nederlandse officier van justitie gezegd: "Dien maar een aanklacht in wegens bele­ diging". Dat deden de Duitsers dan niet. Volgens Stoop omdat Zij er toch voor terugschrokken in de rechtzaal uit te leggen waarom zij zich beledigd voel­ den. Andere juridische midde­ len dan het indienen van een aanklacht wegens belediging, hadden de Duitsers niet, omdat in Nederland de persvrijheid uitdrukkelijk was vastgelegd. Nog geen vier maanden later, stond de Gezant weer bij het Nederlandse ministerie van bui­ tenlandse zaken. Het ging om een spotprent in De Haagse Post over de "Röhm­Putsch". De tekening met zes gefusilleerde SA­mannen droeg als onder­ schrift Gleichgeschaltet en als titel Mein K ampf. Het ministerie van Buitenlandse zaken deelde de mening van de Duitse gezant dat deze prent niet door de beu­ gel kon. De Duitse vertegen­ woordiger meende dat "dessen Gehössigkeit kaum zu überbie­ ten ist." "Ambtenaren bij het Nederland­ se ministerie van buitenlandse zaken probeerden in ieder ge­ val de schijn te wekken, iets te ondernemen," zegt Stoop. " Het interessante van de Duitse ver­ slagen over deze gesprekken is dat het Nederlandse ministerie

van buitenlandse zaken bijna alle klachten serieus behandel­ de: Er mee naar justitie ging. Buitenlandse zaken verklaarde tegenover de Duitse gezant ook ronduit dat ze hinder had van de Nederlandse oppositionele pers. De Nederlandse politici en topambtenaren distantieerden zich niet van de Duitse diploma­ ten, maar wel van de persvrij­ heid zoals die in Nederland ge­ regeld was. "Vrij laf eigenlijk, " zegt Stoop. "Justitie daarente­ gen was veel minder onder de indruk en formeler."

Processen Langs een andere weg, kreeg Duitsland toch genoegdoening. Er kwam in de zomer van 1934 namelijk een wet die het niet meer per se nodig maakte dat de beledigde partij in eigen per­ soon een aanklacht indiende. De officier van Justitie (de Ne­ derlandse staat) kon op eigen initiatief aanklagen. Deze wet leidde een serie bele­ digingsprocessen in die in feite gevoerd zijn op instigatie van Hitler, maar voor het oog van de buitenwereld bleef dat geheim. Stoop: "Het motief voor deze wetswijziging was dat men Joodse medeburgers wilde be­ schermen tegen het toenemend anti­semitisme. Het paradoxale van dit wetsvoorstel is dat Hit­ ler, de verantwoordelijke voor de beledigingen jegens Joden, daardoor in Nederland be­ scherming kreeg." De omschrij­ ving van de wet was algemeen en niet specifiek gericht op Jood­ se beledigingen. De wetswijziging is ook bij de

Een voorbeeld van de 'deals' die er zijn gemaakt, is het bele­ digingsproces tegen de sociaal­ democratische bladen Het Vo lk en Vo o rwaarts. Tegen beide bladen werd op grond van pu­ blicatie van een beledigende spotprent in 1937 een proces aangespannen door de Neder­ landse staat. Het ging om een prent waarop Hitler met twee vingers omhoog zweerde: "Wij brave nazi's hebben nog nim­ mer een politiek tegenstander vermoord". Aan zijn voeten la­ gen drie grafstenen met de na­ men Erzberger, Röhm en Rathe­ nau. Hiermee werd gezinspeeld op een recente uitspraak van Hitler naar aanleiding van de moord op de Duitse nazifunctio­ naris Wilhelm Gustloff in Zwit­ serland. De strafzaak werd in twee ste­ den tegelijk ­Amsterdam en Den Haag­ voorbereid. Het Ne­ derlandse ministerie van Justitie achtte het beter om de recht­ zaak in Amsterdam te doen plaatsvinden "om de schijn te vermijden dat het op instigatie van de Duitse gezant gebeur­ de". Stoop: "Een beledigings­ proces in Den Haag zou in dit geval omdat de diplomatieke vertegenwoordiging van nazi­ Duitsland naast de deur lag, te duidelijk zijn. De regering geeft in de dossiers toe dat ze die schijn wil vermijden. Maar dit is duidelijk een proces door Duitse druk aangekaart. Het proces le­ verde hoofdredacteur Anker­ smit een geldboete van 150 gul­ den op. "Dat is vrij veel," aldus Stoop, in vergelijking met de straf die een arbeider kreeg om­ dat hij Hitler een lafaard noem­ de. Die kreeg 50 gulden. An­ kersmit werd overigens in twee­ de en derde instantie vrijge­ sproken." Pikant detail is dat voor het eerst tegen een krantenconcern met een hoge oplage een proces was aangespannen in plaats van tegen één individu. Een dui­ delijk teken dat de Nederlandse regering, ook al zèi ze van niet, tóch gevoelig is geweest voor de geschreven en getekende anti­nationaal­socialistische kritiek in de Nederlandse pers. Stoop: "Ja, er is wat afgelegen. Dat heeft misschien als effect gehad dat men er zelf in ging geloven. Het is een stapsgewijs toegeven aan Duitse pressie ge­ weest."

Het proefschrift Niederlandischo Presse unier Druck, Deutsche auswartige Pres­ sepohtik und die Niederlande 1933­1940 is verkrijgbaar via de Amsterdamse ver­ zendboekhandel: Bucher Galene Am­ sterdam.

13 u\

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen