Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 356

19 FEBRUARI 1988

f£>vm/fis iiiifcairiiiiai

X^«kl

. ']'^i[wimiiii#¥'ii'rf • i'^wiifi"g?"y. ^" "Bij Sandoz, het Zwitserse che­ miebedrijf, dreigde ik slachtof­ fer te worden v a n het 'Peter principal'. Zo vergaat het d e meeste mensen in het bedrijfsle­ ven, als ze tenminste succes hebben met hun werk. Na ver­ loop van tijd verhuis je d a n n a a r een a n d e r e positie binnen d e onderneming; é é n waarvoor ik eigenlijk niet bij het bedrijf ben gekomen. Dat noemen ze carrièreplanning. Ik wilde niet een administratieve b a a n heb­ ben, ik wilde me met onderzoek bezighouden. Ik wüde weer te­ rug n a a r d e universiteit. Ik werk nu al tien j a a r in Amsterdam. D a a r a a n kun je merken dat het me bevalt, want het is d e lang­ ste b a a n die ik tot nu toe h e b gehad." Professor dr. Roland W. Frei, Zwitser v a n geboorte, heeft als analytisch chemiscus op zijn vakgebied wereldwijd n a a m gemaakt. Hij stelt nu zijn dien­ sten ter beschikking v a n d e fa­ culteit Scheikunde v a n d e VU. Hij heeft zich toegelegd op het opsporen v a n uiterst kleine hoe­ veelheden schadelijke stoffen, bijvoorbeeld drugs, zware me­ talen of gifstoffen, zoals pcb's of het uiterst schadelijke dioxine, in biologische monsters. Het g a a t om uiterst complexe mon­ sters, zoals bloed, afval, water of lucht. Hij zoekt n a a r concen­ traties die niet groter zijn dat miljoenen­, soms zelf mUjarden­ delen. "Zoeken n a a r e e n n a a l d in een hooiberg," noemt hij het. "Het g a a t om toxische stoffen die in uiterst l a g e concentraties al schade a a n het milieu of d e gezondheid toe kunnen bren­ gen." Voor zijn inspanningen op dit gebied kreeg hij door d e Zweedse Academie voor Far­ maceutische Wetenschappen eind vorig j a a r d e Scheele­me­ daiUe uitgereikt. Chromatogra­ fie heet d e scheidingsmethode, die Frei in d e loop der jaren tot ontwikkeling bracht. Hij slaag­ de er in om steeds kleinere con­ centraties toxiche stoffen met deze methode op te sporen.

'Wie wil er nou in Chicago studeren?' De Scheele­medaille is e e n on­ derscheiding v a n formaat. Zo is professor Hofmanns ooit met deze medaille onderscheiden omdat hij d e twijfelachtige eer h a d om LSD uit te vinden. De Fransman Guy Montagnard werd door d e Zweedse a c a d e ­ mie onderscheiden omdat hij het AIDS­virus ontdekte. In Ne­ derland genoot tot nog toe al­ leen d e Nijmeegse professor Ariëns de eer de Scheele­me­ daüle opgespeld te krijgen. "Analytische chemie is mijn le­ venswerk geworden," vindt Ro­ land Frei n a meer d a n twintig jaar in zijn vak te h e b b e n ge­ werkt. "Ik denk dat d e analyti­ sche chemie bijdraagt proble­ men in de maatschappij op te lossen. We kunnen bedrijven helpen om veiligere produkten te maken. Alleen als je de che­ mische stoffen kent, kun je hun negatieve reakties bestuderen en oplossingen a a n d r a g e n . De laatste jaren zijn de gevoelige methodes, om toxische stoffen op te sporen, verder ontwikkelt doordat men meer over d e gif­ tigheid van de stoffen weet." In de jaren zeventig begon a n a ­ lytische chemie zich p a s te ont­ wikkelen. De welvaart in d e westerse wereld w a s in de voor­

t ftlllfrl

Chemisch analist Roland Frei:

'Via een bedrijf kom je in contact met de wereld' De VU­prof essor dr. Roland W. Frei stond a a n de wieg van de analytische chemie, het opsporen van gifstoffen in biologische monsters. "De samenleving profiteert van de chemische industrie, maar je moet die industrie ook kunnen controleren," zegt hij, oprecht trots op zijn levenswerk. "Een chemicus denkt nu eenmaal niet a a n giftige stoffen, wanneer hij een nieuw produkt ontwikkelt."

Prof. R.W. Frei: "Ik ben g e e n milieufreak" g a a n d e jaren in snel tempo ge­ groeid. Maar politiek en weten­ schap begon zich te realiseren dat industriële ontwikkelingen ten koste ging v a n het milieu. Onkruid­ e n insektenverdelgers bijvoorbeeld: eens e e n zegen voor d e landbouw, bleken e e n vloek voor d e natuur te zijn. Wetenschappers schoten tekort w a a r het hun kennis over d e eigenschappen v a n verschillen­ d e stoffen, die met d e industria­ lisatie in het milieu vrijkwamen, betrof. Een zekere idealistische bevlo­ genheid kan Frei niet worden ontzegd bij zijn keuze voor d e chemische analyse. Milieukun­ dige aspecten vormen e e n fac­ tor v a n gewicht bij d e toepas­ sing hiervan. "In 1961 ver­ scheen het boek Silent Spring van Rachael Carson," memo­ reert Frei. "Hierin wordt voor het eerst het proces v a n d e voedsel­ keten a a n g e k a a r t . Micro­orga­ nismen die als voedsel voor gro­ tere dieren als dienden. Die werden op hun beurt weer door nog grotere dieren gegeten. Pas n a de verschijning v a n dit boek begon men zich te realiseren welke gevaren het milieu be­ dreigden. Toen werd ook het gebrek a a n analytische metho­ des, om gifstoffen v a n a n d e r e stoffen te scheiden, duidelijk. Si­ lent Spring m a a k t e veel indruk op mij. Het boek w a s niet in d e laatste plaats verantwoordelijk voor mijn keuze voor de chemi­ sche analyse." Frei's toepassing v a n d e chemie bij het opsporen v a n gifstoffen in het milieu stond in het begin v a n zijn loopbaan nog in d e kin­ derschoenen. In 1970 kreeg hij een vaste b a a n als professor

Henk Vlaming a a n d e universiteit v a n Halifax, d e op één n a grootste universi­ teit v a n C a n a d a . Daar begon hij met d e toepassing v a n mi­ lieuanalyse voor het opsporen v a n miniscule concentraties pesticiden. Al het onderzoek dat hij hieraan besteedde leverde resultaat op, omdat er nog zo weinig bekend w a s v a n chemi­ sche analyse. In dat opzicht w a s Frei een wetenschappelijke pio­ nier, die a a n d e wieg v a n e e n nieuw vakgebied stond. Roland Frei studeerde a a n d e universiteit v a n Hawai op Ho­ nolulu, w a a r hij een wervelende studententijd had. "Ik w a s toen 24," zegt hij. "Ik kon uit verschil­ lende universiteiten kiezen. Ik besloot toen om het nuttige met het a a n g e n a m e te verbinden. Wie wil er nou vier j a a r a a n d e universiteit v a n Chicago stude­ ren? Ik h a d ook in Geneve kun­ nen studeren, m a a r ik wilde nog iets van de wereld zien. Honolu­ lu w a s e e n ontmoetingscentrum, w a a r veel Aziatische studenten rondliepen. In die tijd trok d e universiteit nog achtduizend studenten. Tegenwoordig is dat drie m a a l zo veel." Frei buitte zijn verblijf goed uit. Zo gaf hij in de zomer colleges op Samoa, een eilandengroepje te oosten v a n Australië. Zijn stu­ dieuitstapjes brachten hem ook n a a r Japan en d e Fiji­eilanden. "Als je mijn curriculum vitae be­ studeert, merk je dat reizen ken­ nelijk in mijn natuur besloten ligt," lacht d e Zwitser. Hij heeft inderdaad e e n lange internatio­ nale loopbaan. Uit Zwitserland kwam hij via Amerika n a a r Ne­ derland. Hij begon zijn loop­

Foto Michel C l a u s , AVCA^U

b a a n bij Union Carbide in Ge­ neve, n a e e n scheikundestudie a a n d e technische hogeschool in Bern. Na zijn universitaire op­ leiding op Honolulu ging hij n a a r d e Dalhoussie University in Halifax, w a a r hij n a een j a a r als assistent professor in 1970 een eigen onderzoeksgroep h a d opgebouwd en een vaste aanstelling kreeg. In 1972 ging hij terug n a a r Zwit­ serland. Hij kreeg e e n b a a n bij het Bazelse chemieconcern Sandoz, eentje die zich net als zijn vorige b a a s , Union Carbi­ de, niet m a g verheugen in een glanzende reputatie. Dat w a s in 1972, het jaar dat Frei terug­ kwam uit C a n a d a , echter nog niet a a n d e orde. O mstandighe­ den in zijn privéleven w a r e n mede oorzaak v a n zijn verlan­ gen om terug te keren n a a r Eu­ ropa. "Weliswaar w a s ik 24 toen ik n a a r d e Verenigde Staten ging. Dan ben je toch al een beetje gevormd en ondanks aUe tijd dat ik in Amerika woonde, w a s ik toch een Europeaan. Dat k a n ik ook nu n o g zeggen. Ik g a nog steeds af en toe g r a a g n a a r Amerika, m a a r er w a s toen e e n moment dat ik weer n a a r Euro­ p a wilde." "Ik h a d tot d a n toe altijd a a n universiteiten gewerkt. Het leek me nuttig dat ik als chemicus zou zien hoe het in het bedrijfs­ leven ging. Het bleek een juiste beslissing. Het is goed om als scheikundige bij een bedrijf te werken en met de wereld in contact te komen. Het beteken­ d e een nuttige aanvulling op mijn kennis. In het onderwijs ben je vooral gericht op het ver­ g a r e n v a n achtergrondkennis. Onderzoek blijft v a a k v a n a c a ­

:ii.St1:iis:riits^M,: ..W ^^#

demische a a r d . Het bedrijfsle­ ven heeft te maken met concrete problemen waarvoor oplossin­ gen moeten worden gevonden. Maar een bedrijf moet weten welke ontwikkelingen zich in de wetenschap voordoen. Een uni­ versiteit d a a r e n t e g e n moet we­ ten welke v r a g e n er moeten worden gesteld en welke pro­ blemen actueel zijn. Het is voor een universitaire onderzoeks­ groep goed om contacten met het bedrijfsleven te onderhou­ den." "Bij Sandoz wilde men dat ik een onderzoeksgroep voor a n a ­ lytische chemie oprichtte. Er werd d a a r in die tijd niets a a n g e d a a n . Het w a s e e n leuke werkkring, m a a r in het bedrijfs­ leven ben je niet altijd even vrij om te doen wat je zelf wil. Ik wilde n a verloop v a n jaren weer terug n a a r de universiteit e n bij d e Vrije Universiteit kwam e e n plaats vrij. Ik h a d als toerist al kennis gemaakt met Amster­ d a m en het trok mij wel a a n . Ik kwam hier binnen in een tijd dat het zeker niet populair w a s om als universiteit contacten met het bedrijfsleven te onderhou­ den. Vooral in Nederland was dat klimaat heel sterk. Dat was me al bekend voordat ik hier kwam." "Ik h a d geluk dat ik bij d e Vrije Universiteit terecht kwam. Daar w a s men een ietsje flexibeler d a n op a n d e r e universiteiten. Ik heb toen al voorgesteld om met Sandoz s a m e n te werken. Men w a s er niet erg enthousiast over, m a a r ze verboden het ook niet. Ik heb a a n zien komen dat het klimaat om zou slaan. Nu is het iirmiers binnen d e universiteiten b e p a a l d gewild om contacten met het bedrijfsleven a a n te knopen." "Het w a s niet zo dat ik hier met een profetische opdracht kwam om de contacten met het be­ drijfsleven a a n te halen. Ik wist niets over d e achtergronden v a n het universitaire klimaat in Nederland. Het w a s voor mij dus moeilijk om er een mening

'Een profetische opdracht h a d ik niet' over uit te spreken. Maar ik heb altijd gedacht dat dergelijke contacten nuttig zouden zijn, vooral op mijn vakgebied." Frei ziet zijn vakgebied, d e che­ mische analyse, als d e lelie­ blanke zijde v a n d e scheikunde, "Ik ben g e e n mUieufreak," zegt hij half verontschuldigend. "Ik realiseer me dat we in d e indus­ triële wereld d e ontwikkelingen niet zomaar terug kunnen draaien. De chemie is niet zo­ m a a r v a n d e h a n d te wijzen. We profiteren ervan. Het levert een bijdrage a a n d e maatschappij die we niet willen missen. Maar we moeten controleren wat er gebeurt. De beste oplossing daarvoor is de scheikunde zelf, met behulp w a a r v a n we d e ge­ volgen kunnen bestuderen en oplossingen a a n kunnen dra­ gen. Als d e chemische industrie iets ontwikkelt, wil ze iets nuttigs maken. Ze heeft niet d e bedoe­ ling om schadelijke stoffen op de markt te brengen. Een voor­ beeld zijn d e landbouwbestrij­ dingsmiddelen. Ze werden ge­ maakt om d e agrarische pro­ duktie op te voeren. Maar a a n de gevaarlijke gevolgen voor het milieu dacht toen nog nie­ mand."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen