Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 543

10 JUNI 1988 De eenheid v a n kennis is verlo­ ren g e g a a n . Deze constatering, die het uitgangspunt vormde voor een heel symposium, zal door weinigen bestreden wor­ den. G e e n kenner v a n d e mid­ deleeuwse volkscultuur zal zich immers w a g e n a a n e e n verhan­ deling over d e theoretische fysi­ ca; g e e n in laboratoria werken­ de biotechnoloog zal voor d e af­ wisseling eens d e verwant­ schapssystemen v a n e e n Afri­ kaanse volksstam gaan bestuderen. Die teloorgang v a n d e eenheid wordt door nogal wat mensen betreurd. Men constateert dat de wetenschappelijke cultuur hopeloos verdeeld is in talloze specialismen die eikaars taal niet spreken. Vervreemding alom dus. Men valt n o g wel on­ der dezelfde bestuursstructuur, werkt soms onder hetzelfde d a k en het heet allemaal weten­ schap, m a a r h e b b e n d e a c a d e ­ mici v a n verschillende richtin­ gen voor het overige n o g wel iets met elkaar te maken? De Engelse fysicus e n literator C.P. Snow liet d e breuklijn in zijn in 1959 verschenen boek two cultur es vallen tussen d e alfa­ en d e bèta­wetenschap­ pen vallen. Ten einde d e breuk te helen en d e vervreemding te bestrijden zouden d e bèta's Shakespeare moeten g a a n le­ zen, terwijl d e alfa's d e tweede hoofdwet v a n d e thermodyna­ mica uit hun hoofd moeten g a a n leren. Alle holistische romantici kijken met jaloezie n a a r het verleden: toen bestond d e w a r e uoaio uni­ versale nogl Voor Aristoteles maar ook voor N ewton, Kepler, Galilei en Descartes bestond d e specialisatie nog niet, in hun werk vormden natuurweten­ schap, filosofie en theologie e e n ondeelbaar geheel. Ook e e n schrijver als Goethe h a d nog d e gedachte dat hij eerder met zijn natuurwetenschappelijk onder­ zoek in d e herinnering v a n het nageslacht zou blijven d a n met zijn literaire werk.

Duffe wetjes Volgens Willem Fr ijhoH, hoogle­ raar maatschappijgeschiedenis en één v a n d e sprekers op het symposium, b e g o n in d e zes­ tiende e n zeventiende e e u w d e terugdringing v a n d e filosofie en theologie uit het domein v a n de natuurwetenschappen zich te voltrekken. Hij w e e s op het voorbeeld v a n d e beruchte gro­ te aardbeving die in d e zeven­ tiende e e u w plaatsvond in Lis­ sabon. In het debat rond die gebeurte­ nis b e g o n n e n d e aloude ethi­ sche e n symbolische rechtvaar­ digingen, het idee dat zo'n aardbeving e e n straf is voor onze zonden, h u n zeggings­ kracht te verliezen. Frijhoff: "In de natuurwetenschappen vindt er een afgrendeling plaats ten opzichte v a n iedere buitenwe­ tenschappelijke verklaring. Het gaat alleen n o g m a a r om d e meetbaarheid." De Twentse hoogleraar pr of. dr . H.F. Cohen stelde het op verge­ lijkbare wijze: "Het inzicht v a n de natuurwetenschappen legiti­ meerde zich uitsluitend door middel v a n inherente m a a t s t a ­ ven, door zijn methodische exactheid, en het kon zich be­ roepen op snel cumulerende successen. In N ederland vol­ trekt zich in d e persoon v a n Huygens e e n specialisatie w a a r de gemiddelde burger g e e n weet v a n heeft. Wat d e natuur­ wetenschappelijke kennis wint aan exactheid, verliest zij a a n algemeenheid." Cohen stelt dat vanaf die tijd alleen het mathematische ken­ nen als het werkelijke kennen beschouwd wordt; het kwantita­ tieve, getalsmatige wordt als

S

F£>\P3J^

Teloorgang van eenheid van kennis bleek goed voor symposium

'Zelfs bèta's zijn mensen van vlees en bloed' De tegenstelling tussen natuur­ en geesteswe­ tenschappen houdt nogal wat academici bezig. Het Genootschap GeWiN a hield er op zaterdag 4 juni zelfs een uitgebreid symposium over. De organisatoren kregen op die dag echter van enkele sprekers te horen dat die tegenstelling helemaal niet bestaat, dat het alleen maar een onderwerp is waar je eindeloos over kunt klet­ sen.

Prof. dr. H.B.G. Casimir: Er bestaat g e e n alfa­ e n e e n bètacultuur. Foto Bram d e Hollander

het kenmerkende v a n d e weten­ schap beschouwd en aUe men­ selijke w a a r d e n e n doeleinden worden d a a r a a n ondergeschikt gemaakt. De Twentse hoogleraar blijkt niet bijzonder in zijn nopjes te zijn met deze ontwikkeling: "Al­ les wat het leven d e moeite w a a r d maakt wordt geredu­ ceerd tot d e eentonige b e w e ­ ging v a n duffe materiewetjes." Maar is d e overwinning v a n het kwantificerende natuurweten­ schappelijke d e n k e n wel zo vol­ ledig als d e pessimisten veron­ derstellen? Willem Frijhoff plaatste in ieder g e v a l e e n rela­ tiverende noot: "Blijkbaar acht d e overheid het toch d e moeite w a a r d om honderdduizenden folders te drukken om meisjes v a n d e alfa­cultuur af te hou­ den." Juist in die alfa­weten­ schappen lijkt er nog enige ruimte te b e s t a a n voor het kwa­ litatieve, voor w a a r d e n e n doel­ einden, voor het intuïtieve, kort­ om, voor al d a t g e n e wat d e n a ­ tuurwetenschappen het liefste lijken te ontkennen. De g a m m a ­ wetenschappen daarentegen schijnen e e n veel sterkere be­ hoefte te h e b b e n om zich te con­ formeren a a n d e "kwantiteit­ sterreur" (Cohen) v a n d e na­ tuurwetenschappelijke metho­ de. Zo lijkt het toch nog eerlijk ver­ deeld in d e wereld. Als d e bèta­ wetenschappen d e feiten, d e wetten e n d e objectieve werke­ lijkheid voor hun rekening ne­ men, d a n mogen d e alfa­weten­ schappen zich ontfermen over d e w a a r d e n , d e intuïtie e n het subjectieve. En misschien dat d e overheid ervoor k a n zorgen dat d e stok niet te ver n a a r é é n v a n beide kanten doorbuigt. Een dergelijke v r e e d z a m e at­ mosfeer heerste een groot deel van d e d a g op het symposium.

Er vlogen wat vriendelijke ver­ wijtjes over en weer: bèta­we­ tenschappers zouden zich wat minder minachtend ten opzichte v a n d e a n d e r e n moeten opstel­ len e n d e alfa's zouden wel eens wat meer hun best m o g e n doen om d e natuurwetenschappen te begrijpen. Maar bovenal beho­ ren d e beide culturen respect voor elkaar hebben; respect voor eikaars bijzondere identi­ teit.

Koos N euvel van: "Elke wetenschapsbeoefe­ ning vindt plaats in een b e p a a l ­ d e situatie. Door het streven n a a r eeuwige wetten willen bè­ ta's weliswaar ontsnappen a a n die incidentele situatie, m a a r zoiets is niet mogelijk. Zelfs bè­ ta's zijn mensen v a n vlees e n bloed, ook zij bezitten d e zuivere geest niet." Dat bèta's zich uitsluitend b a s e ­ ren op d e feiten, is voor Dresden zo mogelijk nog grotere onzin: "Wat moet ik verstaan onder fei­ ten? Ik h e b lang in boeken ge­ zocht wat dat nu precies wil zeg­ gen: feiten. Zeker is wel dat het moeilijk is om vast te stellen wat een feit is. De z o g e n a a m d e na­ tuurwetenschappelijke feiten zijn kunstmatige, in laboratoria geconstrueerde feiten; ze wor­ den geconstrueerd in het licht v a n een b e p a a l d e theorie." De tegenstelling tussen rede e n verstand bij d e bèta­weten­ s c h a p p e n en gevoel en intuïtie bij de alfa's berust al evenzeer op niets. Dresden: "Ik weet hele­ m a a l niet zo zeker of intuïtie bij natuurwetenschappers geen enkele rol speelt. En a a n d e an­ dere kant g a a n kunstenaars he­ lemaal niet alleen op hun ont­ roering af; je kunt g e e n kunst maken zonder doodgewone, ijs­ koude techniek." Het is niet w a a r dat exactheid alleen in d e natuurwetenschappen bereikt wordt, stelt Dresden. "Wie zoiets zegt heeft n o g nooit e e n ballet of een orkeststuk gezien. Er is g e e n sprake v a n dat d e weten­ schap die zich d a a r m e e bezig­ houdt het zich kan permitteren om minder exact te zijn."

Alpen en Pyreneeën "Hoe komt het toch dat men al­ tijd over die tegenstelling tussen alfa en bèta door blijft praten, terwijl het probleem op die m a ­ nier h e l e m a a l fout gesteld wordt?", vroeg Dresden zich af

a a n het einde v a n zijn beschou­ wing. Zijn bondige antwoord: "Omdat het zo leuk is. Men heeft behoefte a a n onuitputtelijke on­ derwerpen, zaken w a a r je eeu­ wig over door kunt praten." Zo ­ dat w a s e e n flinke opdoffer. Er zijn ongetwijfeld m a a n d e n a a n moeizame voorbereiding v a n het symposium voorafge­ g a a n en d e hele d a g komen er v e r m a a r d e sprekers a a n het woord ­ en d a n wordt tegen het einde v a n d e d a g zo e v e n losjes medegedeeld dat het hele on­ derwerp grote flauwekul is! En alsof d e door Dresden uitge­ deelde klap nog niet z w a a r ge­ noeg was, kwam als laatste spreker d e beroemde natuur­ kundige H.B.G. Casimir aan het woord, die d e definitieve g e n a ­ deklap mocht uitdelen. Waarom wordt er altijd gespro­ ken over twee culturen en niet over tien culturen?" zo vroeg Casimir zich af. De details v a n wiskundig onderzoek zijn im­ mers ook voor e e n geoloog of voor een zoöloog al lang niet meer te begrijpen. "Er zijn heel veel vakken die elkaar m a a r met moeite kunnen verstaan. Er zijn zeker verschillen m a a r die zijn niet typisch tussen alfa's en bèta's. Er b e s t a a n g e e n twee culturen." Casimir ziet e e n zekere speciali­ satie in onze wetenschappelijke cultuur als iets onontkoombaar­ b a a r s , m a a r het b e l a n g om tot een zeker overzicht en inzicht te komen blijft onverlet. In metafo­ ren uitgedrukt: "We leven in e e n berglandschap met vele toppen en ieder persoon kan hooguit één of twee toppen bestijgen. Maar wel k a n hij e e n heuveltje opzoeken v a n waaruit hij een aardig overzicht krijgt over het hele landschap. Het zou echter een vergissing zijn om te den­ ken dat d e dalen en toppen uit­ eenvallen in Alpen e n Pyrene­ eën." Een d a g eerder h a d Hugo Brandt Corstius bij zijn dank­ woord gezegd dat er vanaf nu nooif m e e r over d e PC Hooftprijs gesproken m a g worden. Met dezelfde bedoeling leken jury­ voorzitter Dresden e n Casimir n a a r het symposium te zijn ge­ komen: dat er vanaf nu nooit meer wordt gesproken over de tegenstelling tussen alfa­ e n bèta­wetenschappen. N ooit meer.

Nutteloos De gezapigheid werd op hard­ handige wijze doorbroken door Sem Dr esden, emeritus­hoogle­ r a a r Frans in Groningen. Een d a g eerder w a s hij nog o p d e televisie te zien geweest als d e jury­voorzitter die a a n Hugo Brandt Corstius zijn PC­Hooft­ prijs uitreikte e n het h a d er veel v a n w e g alsof Dresden n o g iets v a n d e baldadigheid e n het ge­ voel voor subversie v a n d e lau­ r e a a t in d e kleren meedroeg. Dresden trok v a n meet af a a n fel v a n leer: "Er kan in d e verste verten niet gesproken worden over de alfa­wetenschappen versus de bèta­wetenschappen. Daarover te spreken is e e n vol­ strekt nutteloze, zinloze tijdspas­ sering. Altijd wordt er d a n weer uit two cultur es v a n C.P. Snow geciteerd, één v a n d e meest fa­ tale boeken die er op dit gebied bestaan. Maar d e middebnatig­ ste boeken m a k e n wel vaker d e meeste opgang." De tweedeling tussen alfa e n bèta ziet Dresden als e e n a b ­ stractie, er b e s t a a n zijns inziens helemaal niet zulke radicale verschillen, hooguit relatieve onderscheidingen. Dat bèta's er zo goed in zouden slagen om d e subjectiviteit v a n d e w a a r n e ­ mer uit te schakelen, d a a r ge­ looft Dresden h e l e m a a l niets

#';^'.a'^'^^-

"> - f

NEWTON^.

'T

De grondleggers v a n d e klassieke fysica N ewton, Kepler e n Galileo Galilei: natuurwetenschap, filosofie e n theologie vormden voor h e n één geheel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen