Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 505

20 MEI 1988 De geest v a n Freud leek te zwe­ ven boven de lichamen v a n d e symposiumdeelnemers in Am­ sterdam. Grensoverschrijding m de wetenschap w a s het the­ ma van het symposium: het inte­ greren v a n inzichten uit ver­ schillende wetenschappelijke disciplines. In d e praktijk leek dat voor d e drie uitgenodigde en vermaarde wetenschappers vooral te betekenen, het gebruik maken v a n psycho­analytische inzichten. Waar d e 'gewone' wetenschap­ pen zich keurig beperken tot d e verschijnselen zoals ze zich a a n ons voordoen, lijkt d e aantrek­ kelijkheid v a n d e psycho­analy­ se er in te schuilen dat men er­ mee onder het oppervlak v a n de verschijnselen kan duiken. Daar treft men d a n een wonde­ re wereld a a n v a n verborgen wensen, verdrongen lichamelij­ ke impulsen, hardnekkige moe­ dercomplexen en a n d e r e bizar­ re zaken die niettemin v a n we­ zenlijk b e l a n g lijken te zijn voor hoe onze maatschappij functio­ neert. De kunsthistoricus Er nst Gom­ biich, een v a n de sprekers op het symposium, maakt in zijn werk wel gebruik v a n psycholo­ gie, m a a r v a n d e drie inleiders leek hij toch het minst beïnvloed te zijn door Freud. De historicus Peter Gay is d a a r ­ entegen een echte Freudiaan. Hij houdt zich vooral bezig met negentiende eeuwse geschied­ schrijving en hij zet zich er uit­ drukkelijk voor in om psycho­ analytische denkwijzen in d e geschiedschrijving te integre­ ren. Evelyn Fox KeUer, die hoogle­ raar is in d e wiskunde en d e humanoria a a n d e Northeas­ tern University in Amerika, houdt zich bezig met psycho­ analyse in relatie tot d e natuur­ wetenschappen. In h a a r lezing analyseerde zij het taalgebruik van de wetenschappers die be­ trokken waren bij de ontwikke­ ling van d e atoombom. Opval­ lend vond zij het dat het leek alsof er een kind op het punt stond geboren te worden: d e atoombom werd Oppenheime rs baby genoemd.

Baarmoedernijd Nu is het geheim v a n het voort­ brengen van leven altijd e e n zaak geweest v a n d e vrouw^, maar in de natuurwetenschap beginnen ook mannen, in ge­ heime, van d e buitenwereld af­ gesloten laboratoria, kindertjes ter wereld te brengen. Freud had het altijd over d e vrouwelij­ ke penisnijd, m a a r vrouwelijke psycho­analytici h e b b e n wel beweerd dat er ook zoiets als een mannelijke baa r moede r­ nijd bestaat. Juist die nucleaire wetenschappers zouden dus het bewijs van het b e s t a a n v a n dit complex vormen. Tussen d e voortplanting v a n d e vrouw en die v a n d e m a n be­ staat echter één verschil, stelt Fox Keiler. Het vrouwelijke ge­ heim van het leven slaat bij de mannelijke natuurwetenschap­ Advertentie

AL IN STEMMING

fiD\FJ^^

Evelyn Fox Keiler bepleit zorgzame wetenschapsbeoefening

'Huidig feminisme wil slechts meer banen voor vrouwen' Evelyn Fox Keiler is e e n beroemd feministisch wetenschapsfilosofe. Begin mei w a s ze e e n a a n t a l d a g e n in Nederland ter gelegenheid van een symposium v a n jonge Nederlandse geleerden over grensoverschrijding in d e we­ terischap. Een verslag v a n dit symposium en een gesprek met h a a r over d e mogelijkheid v a n intuïtieve kennis, iets wat volgens d e Ameri­ k a a n s e geheel iets a n d e r s is d a n zomaar wat wazige mystiek. pers om in het geheim v a n d e dood. Oppenheimers b a b y is immers geen vriendelijk kraai­ end ventje m a a r een alles ver­ nietigende bullebak. Het lijkt op de droom van de geleerde die het monster v a n Frankenstein produceerde. Nadat hij er ein­ delijk in g e s l a a g d w a s om in zijn laboratorium Frankenstein te verwekken doet dit levende wezen vervolgens niets anders d a n dood en verderf zaaien. Het dodelijke, atomaire geheim wordt echter voortdurend toe­ gedekt door verhullend, vrien­ delijk taalgebruik. Het perso­ neel v a n een nucleaire duikboot sprak er zelfs van dat je d e atoombom kunt 'strelen', iets wat je normaal gesproken doet bij poesjes en echte baby's. Op die manier wordt het werkelijke g e v a a r w a a r we in leven ont­ kend en verdrongen, meent Fox Keiler, en zij concludeert: "De taal v a n d e technostrategische analyse vertegenwoordigt mis­ schien het ultieme succes v a n het rationele vertoog. M aar het vertegenwoordigt zeker ook e e n soort ultieme psychose." Was het verbeelding of realiteit dat het leek alsof pr of. M.C. Brands, behalve historicus ook part­time bestrijder v a n d e vre­ desbeweging, Evelyn Fox Kei­ ler wel heel erg zuinigjes be­ dankte? Al die hyperintelligente natuurwetenschappers, die het aUeen om d e kennis zelve te doen zou zijn, worden ineens afgeschilderd als jaloerse types met regressieve fantasieën. Dat zal niet iedereen h a a r in d a n k afnemen.

wetenschapsfilosofische kritiek te leveren als actief weten­ schappelijk onderzoek te doen. "Die combinatie is ongeveer on­ mogelijk. Een d a g is eindig, je kunt niet alles. Ik ben me vooral g a a n richten op de weten­ schapsfilosofie."

Invoelen Ze begon essays te schrijven over d e invloed die d e factor geslacht heeft op d e organisatie

Malou v a n Hintum/UP Koos Neuvel lyses van Fox KeUer. "Het ligt niet in d e a a r d v a n het beestje om te luisteren n a a r kritiek v a n buitenaf. Dat verwacht ik ook niet. In de wetenschap zijn goed ontwikkelde sociale structuren w a a r b m n e n je als kritische bui­ tenstaander nauwelijks door kunt dringen. Ik zit d a n nog in een geprivilegieerde positie, ik sta er half in en half buiten. Sommige m a n n e n luisteren wel n a a r me." In h a a r werk houdt Fox Keiler een pleidooi voor een weten­ s c h a p s a a n p a k g e b a s e e r d op a a n d a c h t en zorg voor het on­ derzoeksobject. Haar credo 'je moet luisteren n a a r wat het m a ­ teriaal je vertelt' speelt echter in het wetenschappelijk bedrijf een marginale rol. Begrippen als 'invoelen' en 'intuïtieve ken­ nis' j a g e n menige wetenschap­

Bedreigend Geïnterviewd over d e reacties op h a a r psycho­analytische be­ nadering, zegt Evelyn Fox Kei­ ler dat zij aanvankelijk meer weerklank vond bij mannelijke psycho­analytici d a n bij vrou­ welijke wetenschappers. "De vrouwelijke vyetenschappers vonden mijn psycho­analyti­ sche benadering bedreigend omdat het een feministische kri­ tiek is op de wetenschap. Juist zo'n kritiek kunnen ze niet ge­ bruiken in hun positie, die bin­ nen d e wetenschappelijke ge­ meenschap heel kwetsbaar is. Feministes die wetenschappe­ lijk onderzoek doen vind je niet veel in de Verenigde Staten." "De wetenschapsters die be­ trokken raakten bij het feminis­ me, zijn d a a r m e e opgehouden. Ze hielden g e e n tijd meer over voor wetenschappelijke activi­ teiten. De feministen die nu nog actief zijn binnen d e weten­ schappelijke wereld, pleiten vooral voor positieve actie. Ze willen meer b a n e n voor vrou­ wen, m a a r houden zich niet be­ zig met feministische theoreti­ sche kritiek." Fox Keiler merkte ook zelf dat het niet eenvoudig is om zowel

Evelyn Fox KeUer: 'Ik probeer niet e e n revolutie te maken' Foto. Bram de Hollander

v a n d e wetenschap. Niet toeval­ lig viel d e herkenning v a n deze problematiek s a m e n met d e tweede feministische golf. "Juist het perspectief v a n het moderne feminisme maakte het mogelijk d e v r a a g n a a r het verband tus­ sen geslacht en wetenschap te stellen. M annen konden niet zien welke conventies ze ge­ bruikten om vrouwen buiten te sluiten, die zaten teveel binnen­ in het systeem. Vrouwen konden dat wél zien, omdat ze d e erva­ ring h a d d e n buitengesloten te worden." De meeste mannelijke weten­ schappers hebben echter nau­ welijks boodschap a a n d e a n a ­

per d e stuipen op het lijf. Want hoe zit het met meetbaarheid, validiteit en falsificatie als we m a a r een beetje v a a g op ons gevoel een molecuul zitten te begrijpen? Is dat niet veel mys­ tiek en weinig wetenschap? Fox Keiler: "Intuïtie kun je trai­ nen, disciplineren, zodat het niet meer subjectief is. Daar is niets mysterieus of mystieks a a n . Denk eens a a n d e manier w a a r o p een moeder voor h a a r kind zorgt, in d e g a t e n heeft w a n n e e r het ziek is. Dat is toch helemaal geen geheimzinnig gedoe. Die moeder pikt b e p a a l ­ de signalen op, omdat ze met zorg n a a r dat kind kijkt. Op de­

zelfde manier kun je met weten­ schap werken. Dan g a a t het er in wezen om tijdens een b e p a a l ­ de periode heel veel a a n d a c h t te geven a a n dat w a a r je m e e bezig bent. Je leert d a n je mate­ riaal kennen, het g a a t voor je spreken."

Pluralistisch Het is dit inlevingsvermogen die Fox KeUer v a n belang acht in d e wetenschap. En dat is voor h a a r iets heel anders d a n pure sub­ jectiviteit. "Het is altijd noodzakelijk om je resultaten te toetsen, anders blijf je moederziel aUeen staan. Je hebt dus een taal nodig om te communiceren en die taal komt voort uit een gezamenlijke on­ derzoekspraktijk. Er IS altijd sprake van interactie, of het nou g a a t om d e ontwikkeling v a n je ideeën in relatie tot je onder­ zoeksmateriaal of om vergelij­ kingen met a n d e r e weten­ schappers. Pas als die interactie ophoudt, komt het g e v a a r v a n subjectiviteit om d e hoek kij­ ken." Denkt Fox Keiler dat ze die we­ tenschappelijke interactie zo kan sturen dat aUe mannelijke onderzoekers ineens over h a a r benadering g a a n discussiëren? "Als m a a r een p a a r mensen luisteren, d a n heb ik al heel wat gewonnen. Het g a a t er mij niet om de wetenschap te hervor­ men en mensen voor te schrij­ ven hoe ze nu hun onderzoek moeten doen. En evenmin wil ik de huidige wetenschapsbeoefe­ ning in een verdomhoekje zet­ ten. Wat ik het voornaamste vind, is een wetenschap realise­ ren die het beste v a n het beste is. Ik wil de rijkste, meest voUe­ dige en betrouwbare weten­ schap die mogelijk is. En dat betekent, dat je verschiUende perspectieven moet hanteren. Elk perspectief op zichzelf laat immers een a a n t a l verschijnse­ len liggen en is niet voUedig. Als m a a r één perspectief het beeld beheerst, mis jë interpretaties die zinvol e n belangrijk zijn." De Amerikaanse is voorstander v a n een plur alistische weten­ schap, niet een feministische. "Ik heb problemen met d e notie 'feministische wetenschap', om­ dat mensen d a a r o n d e r ge­ woonlijk een vr ouwelijke we­ tenschap verstaan. En dat is weinig zinvol, want het slaat te­ rug op een betekenis v a n vrou­ welijk die zelf weer het produkt is v a n het huidige geslachtssys­ teem. Dan blijf je steken in d e visie waarin het vrouwelijke a a n één kant geplaatst wordt en het wetenschappelijke a a n d e andere." "Feministische critica die uitko­ m e n op e e n holistische weten­ schap, beperken zich evengoed tot één perspectief. Juist een plu­ ralistische visie kan al deze be­ perkingen, v a n feministische zij­ d e of uit d e mannelijk georiën­ teerde hoek, t e g e n g a a n . Ik pro­ beer niet een revolutie te ma­ ken! Het enige wat ik wil is ruimte om op verschülende m a ­ nieren wetenschap te beoefe­ nen."

BIJ M eulenhoff Informatief (Amsterdam) zijn v a n Evelyn Fox Keiler verschenen: "Een wereld van verschil ­ Beschouwin­ gen over sekse en wetenschap" (1987) en Heel het organisme. Leven en werk van Barbara M cClintock" (1986).

^^^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen