Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 173

6 NOVEMBER 1987 Massief e n z w a a r w a r e n d e re­ des bij d e herdenking in 1937 in het Amsterdamse Concertge­ bouw onder leiding v a n minis­ ter­president Colijn. Kuyper werd erin g e è e r d als d e bouwer v a n e e n kerk (gereformeerde kerk 1886 ­ 1892), e e n politieke partij (ARP, 1878), een universi­ teit (VU, 1880), als ontwerper v a n e e n eigen theologie e n e e n eigen staatkunde, oprichter v a n e e n d a g b l a d e n e e n weekblad (De Standaard, 1872, e n d e Her­ aut). "Men herdacht nauwelijks d e jonge Kuyper, d e stormloper, d e rigoreuze polemist, politieke agitator en kerkelijke opponent, die d e 'kleine luyden' staal in het bloed goot, m a a r ook dui­ zenden kerk­ en geloofsgenoten intens ergerde," hield d e gere­ formeerde historicus dr. G. Pu chinger zijn gehoor voor tijdens het Kuyper­symposium, vorige week vrijdag op d e VU. W a s m e n d a t vergeten? Nee, het w a s veeleer d e verwachting dat het werk v a n d e 'paus' der gereformeerden in stand zou blijven, zei Puchinger. Die ver­ wachting k w a m niet uit: d e ge­ reformeerde kerken scheurden, d e Anti­Revolutionaire Partij ging op in het CDA e n d e Vrije Universiteit v e r a n d e r d e v a n een gereformeerde in e e n alge­ meen­christelijke instelling. Puchinger beschreef met noeste vlijt d e eerste dertig j a a r v a n Kuypers leven in een 'vertelbio­ grafie' n a a r Engelse trant, e e n v a n d e herdenkingspublicaties die onlangs verschenen. Dank­ zij d e nog niet eerder a a n g e ­ boorde brieven die 'Bram' als Leids theologiestudent a a n zijn latere echtgenote Jo S c h a a y schreef, wist d e auteur weer e e n stukje verleden recht te trekken. De jonge Kuyper w a s e e n ei­ genzinnige dwingeland die d e stem v a n zijn hart volgde en h a a r n a a r zijn beeld trachtte te vormen. Echter, corrigeert Pu­ chinger, zijn verloofde w a s niet het ongelovige meisje, zoals het v e r h a a l wilde. Zij w a s het die hem in d e vijfjarige verlovings­ periode vanaf 1858 als niet­in­ tellectuele vrouw uit e e n zaken­ famUie het religieuze gevoel v a n d e 'kleine luyden' bijbracht. Puchingers boek ­ het eerste deel v a n e e n voorgenomen Kuyperbiografie ­ houdt op in 1867, toen Kuyper predikant in Utrecht werd. De belangrijke periode daarvoor, die v a n zijn eerste g e m e e n t e in het Betuwse Beesd, w a a r hij zich tot d e ortho­ doxie bekeerde, blijft er e e n waarover geïnteresseerden toch meer helderheid zouden willen h e b b e n . Die tijd zal wel­ licht voor altijd v a a g blijven.

Dieper Voor Puchinger is het religieuze aspect in Kuypers wezen bij al­ les wat er over deze fantasierij­ ke, ook v a a k slordige e n grülige persoonlijkheid te z e g g e n valt d e stuwende kracht geweest. Kuyper was, evenals zijn vader­ figuur Groen v a n Prinsterer, e e n bekeerling bij wie d e dingen "dieper of hoger" l a g e n d a n d e onderscheiding vrijzinnig of or­ thodox. "Kuyper stamt niet v a n d e universiteit, m a a r v a n d e vel­ den e n boerenhoeven te Beesd," aldus d e historicus in het VU­ Auditorium. "Men leefde toen, evenals nu, in d e veronderstel­ ling dat d e confessioneel gere­ formeerde denk­ e n leefwijze h a a r tijd g e h a d had." Puchinger leek dat te betwijfelen e n w e e s ook op het waardevolle dat in kringen als d e Gereformeerde Bond e n d e Christelijk Gerefor­ m e e r d e Kerken e n het veront­ ruste deel v a n d e Gereformeer­ d e Kerken te vinden is. Prot. mr. W. F. de Gaay Fortman toonde zich a a n het begin v a n het Kuypersymposium erover

/UDWiVpS

Kritische herwaardering van Kuyper begonnen Bij de officiële herdenking van de honderste ge­ boortedag van Abraham Kuyper in 1937 was er slechts lof voor de Geweldige. Geen won4er:* de diepe sporen die het werk van de grote lei­ der van de orthodox­calvinistische 'kleine luy­ den' hadden nagelaten waren nog zeer vers. Bij de herdenking dit jaar is men op zoek ge­ gaan naar de ware Kuyper: een kritische bezin­ ning en de vraag wat er van zijn nalatenschap nog bruikbaar is.

Minister­president Lubbers krijgt bij d e opening v a n d e Kuyper­ tentoonsteUing in Maassluis d e bundel 'Abraham Kuyper, zijn volks­ deel, zijn invloed' a a n g e b o d e n . Foto Peter Woiters, AVCA^U verheugd dat het triomfalisme v a n d e herdenking v a n 1937 ge­ heel verdwenen is. G e e n uni­* versiteit ter wereld heeft zich waarschijnlijk zo kritisch g e d r a ­ g e n tegenover h a a r eigen stich­ ter als d e VU, zei hij. Dat is niet alleen iets v a n d e laatste jaren. Theologische proefschriften v a n het begin v a n deze e e u w a d e m ­ d e n soms ook al e e n zekere kri­ tiek op Kuyper. Veel v a n alle kritiek door d e jaren h e e n w a s terecht, aldus De G a a y Fort­ man. Leer e n leven vielen bij Kuyper v a a k moeilijk met elkaar te rij­ men. Ook voor zijn gelovige e n politieke m e d e s t a n d e r s gold: Kuyper duldde g e e n tegenstand tegen zijn opvattingen. Voor e e n juist oordeel moeten w e Kuyper echter n a a r d e kerkelijke e n po­ litieke situatie v a n zijn eigen tijd bezien, aldus De G a a y Fort­ m a n . "Dan blijft s t a a n dat het e e n m a n w a s die ver uitstak bo­ ven het gemiddelde." Misschien w a s het belangrijkste wel, zei hij, dat Kuyper d e mensen leer­ d e lezen. Dat premier Lubbers tijdens d e opening v a n d e Kuyper­ten­ toonstelling in zijn geboorte­ plaats Maassluis zei d a t Kuyper 'ons nog veel te zeggen heeft', noemde De G a a y Fortman niet juist. "De wezenlijke v r a a g is of wij groten uit het verleden n o g iets wUlen laten zeggen." Een p a a r Kuyperiaanse ideeën h e b b e n ook voor deze tijd nog betekenis volgens hem. Het b e ­ ginsel v a n d e 'souvereiniteit in eigen kring' bijvoorbeeld, dat op den duur door Kuypers vol­ gelingen foutief werd geïnter­ preteerd als 'hou d e staat erbui­

ten'. Hij z a g dat gelukkig terug­ komen in het huidige idee v a n 'de verantwoordelijke m a a t ­ schappij', dat overigens al in 1948 door d e Wereldraad v a n Kerken geijkt is. "Het is e e n op­ roep tot d e burgers in d e staat om d e ordening v a n d e verschil­ lende g e m e e n s c h a p p e n w a a r i n zij leven eerst zelf ter h a n d te nemen." Op het overblijvende terrein ligt d a n d e verplichting v a n d e staat om in te grijpen. Ook zijn opvattingen en inzet voor d e verbetering v a n d e po­ sitie v a n d e arbeiders zijn nog volop actueel, nu w e dreigen te­ recht te komen in e e n tweede­ ling in d e maatschappij v a n mensen die werk h e b b e n e n werklozen, zei De G a a y Fort­ man.

Jan van der Veen Gerard van Schaik bij e e n belangrijke rol speelt, is overeind gebleven. Volgens Dekker h e b b e n Kuy­ pers volgelingen terecht in d e relatie tussen kerk e n samenle­ ving het kernprobleem gezien. Ze h e b b e n d e kerk als instituut echter e e n te voorname plaats toegekend e n Kuypers idee v a n d e kerk als organisme, als le­ venssfeer in d e samenleving, v a a k niet begrepen. De reik­ wijdte v a n d e godsdienst ver­ smalde in d e steeds gedifferen­ tieerder wordende samenleving tot het kerkelijk leven. Als we, aldus Dekker, in d e huidige ge­ seculariseerde en gesegmen­ teerde maatschappij nog iets v a n d e geloofswaarden in heel ons leven willen laten doorklin­ ken, d a n moeten vanuit d e kerk weer verbindingen worden ge­ legd met d e samenleving. Op v r a g e n v a n deelnemers a a n een v a n d e werkgroepen op het symposium hoe hij zich dat con­ creet voorstelt, h a d Dekker g e e n pasklaar antwoord. Mis­ schien moet er in d e kerkelijke organisatie een commissie ko­ m e n die dat e e n s onderzoekt of misschien moeten d e christelijke organisaties zich a n d e r s g a a n organiseren. Hij n a m d e VU als voorbeeld. Door volledige overheidsubsi­ die moet zij om w e t e n s c h a p p e ­ lijk op peU te blijven ook mensen b e n o e m e n die niet instemmen met h a a r christelijke doelstel­ ling. "We zijn machteloos ge­ worden e n kunnen als universi­ teit niet meer zeggen: het geloof geven wij gestalte in d e weten­ schap. D a a r lopen we m e e vast." Een Bezinningscentrum, zoals d e VU d a t heeft, waarbin­ n e n in Dekkers ideaalbeeld 30 tot 40 christen­wetenschappers uit dlle verschillende disciplines zich met levensbeschouwing e n w e t e n s c h a p bezighouden zou d e b a n d kerk en samenleving kunnen a a n h a l e n . "Dan krijgen w e dus e e n universiteit in e e n universiteit," zei e e n v a n d e deelnemers, w a a r o p Dekker zei dat het niets a n d e r s kan, wil d e VU overeind blijven.

Schijnconflict Alle wetenschap wordt door geloof, in ruime zin, bepaald, veronderstelde Kuyper. Daar­ om kon er volgens hem tussen geloof e n w e t e n s c h a p alleen

m a a r sprake zijn v a n e e n schijnconflict. Een uitdagende stelling, aldus d e filosoof prof.dr. J. Klapwijk die in e e n a n d e r e bijdrage a a n d e her­ denkingsbundel d e visie v a n Kuyper op w e t e n s c h a p e n uni­ versiteit beschrijft. I n feite be­ streed Kuyper dat er e e n prmci­ pieel conflict bestaat tussen christelijke e n positivistische wetenschapsbeoefening. Een dergelijke stelling heeft volgens Klapwijk met n a m e w a a r d e voor d e tijd w a a r i n Kuyper zelf leefde. "Kuyper leefde in e e n positivistische tijd, w a a r i n d e feiten telden en w a a r i n men a a n n a m dat die objectief te me­ ten zouden zijn. Maar Kuyper liet zien dat ook bij d e positivis­ ten geloof meespeelde, zoals het geloof in d e betrouwbaar­ heid v a n onze zintuigen." Kuyper werd door d e kerkhisto­ ricus prof dr. C. Au gu stijn op het Kuyper­symposium als "de leider v a n een volksdeel" geka­ rakteriseerd. Hij zag zichzelf ook zo. Kuyper speelde n a a r eigen overtuiging e e n bemiddelende rol tussen zijn volksdeel en God. "Een uiterst riskante positie, want wie zo optreedt moet zich­ zelf wel onbewust met God identificeren. Zoiets is alleen vol te houden voor een mens met een groot besef v a n eigen bete­ kenis en weinig zelfspot, m a a r dat h a d Kuyper." Al twee m a a n d e n eerder h a d d e nu oud­VU­bibliothecaris dr. J. Stellingwerf f in zijn boek 'Dr. A b r a h a m Kuyper en d e Vrije Universiteit' getornd a a n het historische beeld v a n d e Ge­ weldige. Geweldig dat w a s hij, m a a r zeker ook in het kwade, concludeerde hij. De geschied­ schrijvers wisten dat Kuyper e e n slordig en subjectief m a n w a s w a a r het hemzelf a a n g i n g . Hij d e e d zich mooier voor d a n hij w a s . Kritiek e n w a a r d e r i n g a n n o 1987. Maar, w a a r s c h u w d e Pu­ chinger: "Er valt n o g veel w e ­ tenschappelijk veldwerk te ver­ richten aleer men tot vaste en omlijnde conclusies omtrent Kuyper k a n komen." En: "Of m e n zijn levenswerk a a n v a a r d t of niet, d a n wel enkel als e e n richtsnoer wü zien, dat levens­ werk blijft e e n rotsgebergte w a a r v a n slechts weinigen kun­ nen zeggen het intensief be­ klommen te hebben."

A b r a h a m Kuyper. De jonge Kuyper (1837 ­ 1867), G. Puchinger; 270 blz.; Uitg. Wever, f 37,50. A b r a h a m Kuyper, zijn volksdeel, zijn in­ vloed, bundel bijdragen onder redactie v a n C. Augustijn, J.H. Prms en H.E.S. Woldnng; 263 blz.; Uitg. Meinema, f 25,00. Dr. A b r a h a m Kuyper e n d e Vrije Univer­ siteit, J. Stellingwerff; 365 blz.; Uitg. Kok, f 39,50. Geboekt in eigen huis. Werken v a n A b r a h a m Kuyper a a n w e z i g in d e biblio­ theek v a n d e Vrije Universiteit (essay J. Stellingwerff en twee redes A. Kuyper); 172 blz.; VU­Uitg., f32,50.

Rol van de kerk De godsdienstsocioloog prof. dr. G. Dekker speu rt in zijn bijdrage aan de herdenkingsbundel 'Abraham Kuyper, zijn volks­ deel, zijn invloed' ook n a a r wat er nog bruikbaar is v a n Kuypers g e d a c h t e n g o e d voor zijn chris­ telijke n a z a t e n v a n nu. Dat blijkt niet veel te zijn. Kuypers doel d e samenleving te herkerstenen m a g d a n mis­ schien zijn opgegeven, schrijft hij, m a a r het streven Gods be­ doelingen bij al het werk in e n voor d e samenleving als richt­ snoer te n e m e n niet. Alleen, a n ­ ders d a n Kuyper m e e n d e , ken­ n e n wij die niet en is er het pro­ bleem v a n d e "godsdienstige pluraliteit". De tijden zijn veran­ derd e n dus ook d e methodes, m a a r het idee dat d e kerk d a a r ­

Kuyper getekend door Jan Veth in 1892.

Q

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen