Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 290

ju>\7a,\^

De werkkamer v a n Jürgen H a b e r m a s in Frankfurt is kleiner d a n verwacht. Zuch­ tend rommelt d e filosoof in zijn papieren, terwijl d e interviewer d e cassetterecor­ der installeert onder het portret v a n The­ odor Adorno. "Ich h a s s e diese Inter­ views", mompelt Habermas, die met zichtbare tegenzin g a a t zitten, m a a r n a a r m a t e het gesprek vordert steeds toeschietelijker wordt. "Wat wilt u eigen­ lijk v a n mij weten? Altijd weer die vra­ g e n over d e politieke verhoudingen in Duitsland. Weet u, ik b e n e e n weten­ schapper, ik b e n e e n filosoof, ik h e b g e e n pasklare recepten. Maar dat schijnt m e n m a a r niet te willen besef­ fen." De scepsis v a n Habermas is verklaar­ baar, zeker nu onlangs bij onze ooster­ buren e e n boek is verschenen, w a a r i n d e historicus Nolte zijn vroegere relative­ ring v a n d e gruweldaden v a n het Nazi­ regime met zoveel woorden herhaalt. Omdat Habermas eerder duidelijk stel­ ling heeft genomen tegenover Nolte in dit zogenoemde Hist oriker-debat , wordt ook nu weer vol verwachting uitgekeken n a a r e e n reactie v a n d e 'goeroe' uit Frankfurt. Maar e e n goeroe is nu juist wat hij niet wü zijn. "Ik h e b echt g e e n enkele a n d e r e bedoe­ ling met mijn werk d a n om mijn lezers v a n b e p a a l d e dingen te overtuigen. Ik geloof niet zo in d e praktische werking v a n theorieën; d a a r schrijf ik mijn boe­ ken in ieder geval niet voor. Al die jour­ nalisten, die d a a r telkens weer n a a r vra­ gen. Zij h e b b e n g e e n idee hoe minimaal je invloed als filosoof is. Als m a a t s c h a p ­ pijtheorieën, fUosofieën, of hoe u ze ook wilt noemen, als die al e e n zekere men­ taliteits­veranderende kracht zouden bezitten, d a n h e b b e n ze die alleen voor­ zover ze zijn geïnspireerd door d e m a a t ­ schappelijke verhoudingen, waarin ze zijn ontstaan en w a a r n a a r ze dus van­ zelfsprekend verwijzen. Natuurlijk zijn er g e n o e g theorieën te noemen die praktische gevolgen g e h a d hebben, m a a r dat w a r e n meestal niet d e gevolgen die d e auteurs zelf voor ogen stonden. Denkt u m a a r a a n Marx e n d e Sovjet­Unie, denkt u m a a r a a n Nietzsche e n d e Nazi's." De v r a a g of filosofen ver­ antwoordelijk zijn voor d e onbedoelde gevolgen v a n hun werk is voor Haber­ mas g e e n louter theoretische kwestie. In d e jaren zeventig werd hem h e r h a a l d e ­ lijk in d e schoenen geschoven dat hij met zijn maatschappijkritische teksten e e n belangrijke wegbereider zou zijn voor het terrorisme v a n d e RAF. Ook n a d e recente publicaties over het Nazi­verle­ d e n v a n Heidegger is d e v r a a g n a a r d e verantwoordelijkheid v a n d e auteur voor d e gevolgen v a n diens werk weer zeer actueel.

'Heidegger had moeten erkennen dat hij zich in politiek opzicht vergist

22 JANUARI 1988

'Theoretisch moet je sceptisch moet je toch zijn, maar politiek mo( een beetje moed houc houden' Jürgen Habermas, de meest vooraanstaande Duitse filosoof van dit moment, was vandaag en gisteren aanwezig op een symposium georganiseerd door Utrechtse filosofen. Ter ge­ legenheid van dit bezoek zette onze correspondent Erik Hardeman de belangrijkste kernpunten van diens theorie op een rijtje en reisde hij af naar Frankfurt voor een vraag­ gesprek. Daar trof hij de grote meester, de laatste erfge­ naam van de 'Frankfurter Schule', a a n in een redelijk opti­ mistische stemming.

#

. „ .. ^

203 »'

-a*»

Foto: Erik Hardeman

woordelijkheid afwees. M a a r u begrijpt dat ik ook het standpunt v a n Jaspers niet onderschrijf, die v a n mening w a s dat er e e n complete overeenstemming hoort te zijn tussen iemands leven e n werk, e n dat d e auteur tenminste m e d e verant­ woordelijk is voor d e invloed v a n zijn werk op zijn tijdgenoten. Ik vind dat m e n v a n e e n schrijver m a g eisen dat hij verantwoording aflegt voor d e openbare werking v a n zijn boeken, voor zover hij d e mogeljkheid heeft om niet alleen zichzelf m a a r ook d e g e n e n die hem aanvallen tegen te spreken e n te corrigeren. Het grote probleem is dat je je eigenlijk niet echt k a n verweren tegen mensen die je per se verkeerd willen begrijpen e n je als legitimatie wil­ len gebruiken voor dingen, w a a r je zelf niet achter staat. Maar ik vind wèl dat je je, zolang je leeft, tegen zulke interpreta­ ties moet verweren.

Habermas: "Die kwestie v a n d e onbe­ doelde gevolgen is niet zo makkelijk te beantwoorden. Zoals u weet ben ik in het algemeen g e e n compromisfiguur, m a a r in dit geval neem ik e e n middenpositie in. Ik g a niet zover als Adorno, die onder het motto 'theorie is theorie' elke verant­

Over Heidegger wil ik alleen zeggen dat hij n a d e oorlog e e n zin h a d moeten uitspreken, namelijk dat hij zich in poli­ tiek opzicht vergist had. Dat heeft hij niet g e d a a n en dat vind ik onverantwoorde­ lijk." In d e Theorie des Kommunikat iven Handelns analyseert Habermas d e proble­ men v a n een economisch e n politiek sys­ teem dat g e e n antwoord meer heeft op

Jürgen Habermas werd op 18 juni 1929 geboren in Düsseldorf. Hij stu­ deerde füosofie, geschiedenis e n psy­ chologie in Göttingen, Zurich en Bonn en werd n a enkele jaren te h e b b e n gewerkt als journalist in 1956 assis­ tent v a n Theodor Adorno a a n het . Frankfurtse 'Institut fur Sozialfor­ schung'. In 1961 publiceerde Habermas St rukturwandel der Óffen t lich t kei t, een analyse v a n d e geleidelijke verzelf­ standiging v a n het politieke systeem. In dat eerste boek is het centrale the­ m a v a n zijn latere werk al herken­ baar, namelijk d e v r a a g óf e n zo ja op welke manier mensen in een steeds technocratischer wordende maatschappij nog vorm kunnen ge­ ven a a n hun eigen leven. f Als docent a a n d e universiteit v a n

Frankfurt raakte Habermas in d e ja­ ren zestig betrokken bij d e studente­ nacties. Ondanks zijn sympathie voor de motieven v a n d e studenten raakte d e neo­marxistische hoogleraar ver­ wikkeld in heftige conflicten met d e actievoerders, toen hij ze in het open­ b a a r een te dogmatische opstelling verweet. Mede om deze reden verliet hij Frankfurt in 1971 om directeur te worden v a n het Max Planck­instituut in Starnberg voor het onderzoek n a a r d e levensomstandigheden (L ebens­ beding\mgen) in d e wetenschappe­ lijk­technische wereld. D a a r ver­ scheen in 1981 d e Theorie des kommunikativen Handelns. In 1983 keerde Habermas terug a a n d e Johann Wolfgang Goethe­univer­ siteit in Frankfurt als hoogleraar in d e sociologie en d e filosofie.

ë

«——»­

had'

i# %.

­

­­«­..,­»»«..­­..,^^

i-K

h

' j \ f ~ '

Erik Hardeman problemen in d e menselijke leefwereld. Gevolg d a a r v a n is e e n afbrokkelend ge­ loof in d e verzorgingsstaat. "De crisis v a n d e verzorgingsstaat, die we op dit moment zien, heeft twee kan­ ten. A a n d e e n e kant, d e economische kant, zien we dat d e verzorgingsstaat tegen zijn financiële grens aanloopt, doordat d e staat door d e hoge werkloos­ heid te veel behoeften vanuit het staats­ budget moet bevredigen. Maar d a a r n a a s t , en dat is fundamente­ ler, beginnen w e n u in te zien dat d e ontwikkeling v a n d e bureaucratie e n het recht weliswaar d e sociale zekerheid v a n d e burgers h e b b e n verhoogd, m a a r dat zij niet in staat zijn geweest om nieu­ w e geliberaliseerde levensvormen te scheppen. De utopische verwachting die, tenminste a a n d e linkerzijde, w a s gekoppeld a a n het project v a n d e ver­ zorgingsstaat, is niet uitgekomen. Trekt u uit deze analyse alstublieft niet d e 'Thatcheristische' conclusie dat d e hele verzorgingsstaat e e n vergissing is geweest. Hij heeft succes g e h a d , hij heeft godzijdank veel opgeleverd. Ik b e n er v a n overtuigd dat het e e n juiste w e g is geweest, m a a r p a r a d o x a a l g e n o e g is het juist het succes v a n d e verzorgings­ staat dat nu deze beide problemen ver­ oorzaakt." Het vastlopen v a n d e verzorgingsstaat heeft het vertrouwen in d e politiek er vooral in brede kringen v a n d e bevol­ king niet groter op gemaakt. "Gevolg is dat d e traditionele partijbin­ ding verdwijnt. Mensen laten zich in po­ litiek opzicht steeds meer leiden door d e situatie v a n het moment en dat zie je terug in d e enorme fluctuaties die er op­ treden in d e verkiezingspolls. Ik b e n ge­ neigd daaruit d e hoop te putten dat er een netwerk ontstaat v a n kleine, dicht bij de basis s t a a n d e organisaties, die d e officiële geinstitutionaliseerde publieke sector een heel a n d e r e basis kunnen geven. Ik ben d a a r tamelijk hoopvol over. Begrijp me goed, ik ben v a n huis uit e e n linkse sociaal­democraat, ik b e n nooit iets anders geweest, e n ik vind het grote voordeel v a n d e sociaal­democratie dat

er sprake is v a n e e n zekere politieke en culturele continuïteit w a a r het d e verde­ diging v a n sociale basisrechten e n libe­ rale principes betreft. Je bent er zeker v a n dat er niet plotseling iets zal opko­ men in d e sfeer v a n e e n nieuw nationa­ lisme. Maar dat nieuwe netwerk v a n basis­ groepjes, w a a r ook d e Grünen uit zijn voortgekomen, k a n d e sociaal­democra­ tie wel heel nuttige impulsen geven. Ik zeg wel eens: Als d e Grünen niet beston­ den, zou men ze moeten uitvinden." In dat anonieme netwerk v a n alternatie­ ve groeperingen ziet H a b e r m a s d e op­ vattingen ontstaan die uiteindelijk zelfs d e wereldpolitiek beïnvloeden. Hoe groot die invloed k a n zijn, bewijst vol­ gens h e m het recente accoord tussen R e a g a n en Gorbatsjov. Habermas: "Je kunt dat accoord natuur­ lijk voor een deel verklaren uit binnen­ landse politieke motieven in beide lan­ den, m a a r dat verklaart voor mij niet alles. Ik h e b mij afgevraagd, hoe het mogelijk is dat nu opeens e e n overeen­ komst wordt gesloten die dertig jaar lang volgens d e hersende müitaire filo­ sofie niet alleen voor ondenkbaar, m a a r zelfs voor absurd werd gehouden: con­ troles op eikaars grondgebied. En nu kan dat opeens allemaal. Hoe verklaar je zoiets? Wanneer je zo'n verklaring zoekt op het niveau v a n d e politiek, kom je d a a r niet uit. Er is g e e n enkele reden a a n te wijzen w a a r o m premisses die dertig j a a r lang als geldig zijn geaccepteerd, nu opeens niet meer zouden voldoen. Ik denk dat je er alleen uitkomt als je accepteert dat er, althans voor wat het Westen betreft, want v a n Rusland weet ik te weinig, m a a r d a t er in het Westen geleidelijk e e n meningsverandering is opgetreden, die tenslotte ook boven de w a a m e m i n g s d r e m p e l v a n politieke par­ tijen en regeringen is gekomen. In heel het Westen is d e weerzin tegen d e wa­ penwedloop heel l a n g z a a m gegroeid en nu wordt opeens duidelijk dat, verilucht noch mal, die Leut e dieses Spek t akel nicht mehr wollen. Natuurlijk hebben mensen dat dertig j a a r geleden ook al gezegd, m a a r zoiets heeft tijd nodig om door te dringen in d e o p e n b a r e mening. Pas d a n wordt het e e n v e r a n d e r d e rand­ voorwaarde voor d e politiek." Het zijn dit soort sluipende ontwikkelin­ gen die a a n d e basis liggen v a n de Theorie des Kommunikat iven Handelns. Natuurlijk kan je zulke ontwikkelingen verschillend interpreteren, stelt Haber­ mas, m a a r w a a r o m zou je niet proberen d e moed er e e n beetje in te houden? "Misschien ben ik te optimistisch, m a a r ik vind het nuttig om me af te v r a g e n of een beschrijving v a n d e werkelijkheid niet k a n zorgen voor wat meer stimulans d a n tegenwoordig in het a l g e m e e n in d e pu­ blieke opinie voorhanden is. Er heerst in veel linkse, groene, alternatieve milieus zo'n berustende stemming. Dat vind ik echt heel verderfelijk. Ik bedoel, het is goed om theoretisch sceptisch te zijn en wetenschappelijk moet je zeer voorzich­ tig blijven, m a a r politiek m a g je toch wel een beetje moed houden!" Op theoretisch niveau komt die berus­ ting vooral uit Parijs. Jean-Francois Lyotard stelde dit voorjaar op e e n congres in Utrecht dat d e barbarij nu e e n m a a l bij het leven hoort. Van e e n dergelijk fata­ lisme wü Habermas echter niets weten. "Ik wil voorop stellen dat ik g e e n tegen­ stander b e n v a n 'de Franse filosofie', zoals v a a k wordt beweerd. Ik b e n met n a m e e e n b e w o n d e r a a r v a n Foucault. Ik b e n zeer onder d e indruk v a n zijn ontdekkingen op micro­terrein. Mijn voorbehouden worden alleen wat ster­ ker, w a a r ik het gevoel krijg dat hij met het b a d w a t e r ook het kind weggooit. Als d e Verlichtingstraditie volkomen wordt

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen