Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 469

BOEKEN

Kwaliteit blijft subjectief Of medisch handelen achteraf zm heeft gehad, is e e n v r a a g die al v a a k is beantwoord, maar nog niet a d e q u a a t . Dr. A.W. Musschenga, hoofd v a n het Bezinningscentrum v a n d e VU, is niet zo onbescheiden om te beweren dat hij dit wel kan. Maar wel heeft deze ethicus e e n geslaagde poging ondernomen om in kaart te brengen wat er allemaal voor zo'n antwoord nodig is. Centraal in zijn recente studie staat het begrip 'kwaliteit van leven'. Dit blijkt e e n begrip te zijn dat door velen wordt ge­ bruikt, en op vele manieren. Erger nog, n a bestudering v a n de relevante literatuur oordeelt Musschenga dat het begrip over het algerneen zeer naïef wordt gebruikt. De wordt desgewenst met talloze criteria om d e oren geslagen, terwijl d e bedenkers daarvan in d e h a a s t vergeten zijn om het begrip te omschrij­ ven. Gevolg is dat diverse crite­ ria elkaar beconcurreren om d e hoogste waardering. Ze klinken allemaal plausibel in d e oren: mate van welzijn, welbevinden of tevredenheid, d e m a t e w a a r ­ in iemand zijn levensplan k a n realiseren, hoeveelheid pijn of de vraag of iemand zijn werk nog kan doen. Het leuke v a n d e lange rondreis het boek is dat de schrijver uiteindelijk dicht bij huis, a a n d e De Boelelaan, d e meeste heldere standpunten verneemt. Dat is een a a r d i g e opsteker voor het duo Van der Meer (VU­ziekenhuis) ­ Kuitert (theologie). Artsen waren al vroeg zo k n a p dat ze pijn konden bestrijden en levens konden verlengen. Te­ genwoordig zijn ze v a a k zelfs zo knap, dat ze levens kunnen ver­

Gerard van S chalk lengen als d e pijn niet meer te bestrijden valt. Ook kunnen ze leven in stand houden waarbij betwijfeld kan worden of de 'in leven gehoudene' d a a r zelf n o g de vruchten v a n k a n plukken. Dat geldt bij uitstek voor patiën­ ten die langdurig in coma lig­ gen, en d a a r waarschijnlijk niet meer uit zullen ontwaken.

Dilemma Wat moeten medici in zo'n geval beslissen? De klassieke keuze uit pijn bestrijden en levens ver­ lengen is niet meer echt bevre­ digend. Zo is hij b e p a a l d ontoe­ reikend in situaties w a a r i n p a ­ tiënten hun wü niet (meer) ken­ b a a r kunnen maken. ledere be­ h a n d e l a a r v a n coma­patiënten kent dit dilemma. Idem dito d e neonatologen, d e mensen die uw b a b y in leven houden als zijn of h a a r lichaampjes dat niet zelf kan. Een spastisch baby'tje zonder armen, m a a r met open ruggetje is niet te interviewen over d e tevredenheid met diens leefsituatie. Kortom: ondanks d e toenemen­ de mondigheid patiënten, blij­ ven er situaties b e s t a a n waarbij artsen genoodzaakt zijn om n a ­ mens hun patiënt te denken, en te handelen. Met het boek v a n Musschenga op hun nachtkast­ je hoeven zij voortaan voor dat soort situaties iefs minder be­ vreesd te zijn. Een direct ant­ woord op iedere v r a a g moet n a ­ tuurlijk niet verwacht worden. Zoals bekend is het stellen v a n d e juiste v r a g e n op d e daarvoor p a s s e n d e tijdstippen, voor e e n

ethicus al een d a a d op zich. Musschenga begint d a a r o m d e weg n a a r het antwoord in klei­ ne stappen te bewandelen, ove­ rigens zonder het volmaakte antwoord ­ welk handelen past bij welke situatie? ­ te bereiken. De eerste stap ligt volgens Mus­ schenga in de v r a a g in welk perspectief de behandeling moet staan. S impele denksche­ ma's a la 'leven is goed, dood is slecht' heeft d e schrijver allang achter zich gelaten. Hij noemt ook 'zorg ten dode' als mogelijk perspectief, naast zorg ten le­ ven. Tussen d e uitersten v a n di­ rect doden tot en met al het me­ disch mogelijke doen, vermeldt Musschenga dri^sandere opties: nalaten v a n bijzondere ingre­ pen (Wel pijn bestrijden; g e e n ingrijpende operaties, het sta­ ken v a n alle levensverlengende medische handelingen, en het staken v a n voeding. De studie v a n Musschenga laat zich lezen als een lange, voort­ g a a n d e discussie. Hij blijft ge­ oefend doorvragen tot alle te stellen morele v r a g e n gesteld zijn. Kunnen overwegingen v a n 'kwaliteit v a n leven' e e n objec­ tieve maatstaf zijn bij medische beslissingen? Een subjectief ele­ ment houdt je altijd, want alleen d e patiënt k a n uiteindelijk zeg­ gen of hij zijn leven nog d e moeite w a a r d vindt. Zijn er mo­ rele bezwaren tegen het a a n ­ d r a g e n v a n 'objectieve' maat­ staven voor d e beoordeling v a n menselijk leven? Is er objectief een ondergrens te stellen a a n levenskwaliteit? Een minimale kwaliteit zou er volgens sommi­ gen uit kunnen b e s t a a n dat ie­ m a n d nog d e mogelijkheid heeft om op a n d e r e n te r e a g e r e n en

De mafia is mediageniek Het recht dreigt te bezwijken onder een enorme belasting. Deze noodkreet is d e laatste jaren door een groot a a n t a l juristen geslaakt. Men waarschuwt tegen de doorgeslagen juridisering van de samenleving, tegen de behoefte om elk m a a a t schappelijk probleem door middel van het recht te reguleren. Bi) wijze van reddingsoperatie zou er een dejuridisering plaats moeten vinden, zo wordt allerwegen voorgesteld. Door het weghalen v a n overtollig weefsel zou d e integriteit v a n het rechtslichaam gehandhaafd kunnen blijven. Juist in dit z o g e n a a m d e informatie-tijdperk dreigen aUe zekeringen van het recht door te slaan. Men onderneemt hardnekkige pogingen om data-bestanden door middel v a n wetten of wettelijke maatregelen te vrijwaren voor computer-inbrekers maar dit blijkt een onbegonnen klus te zijn. De wil tot informatie bij de computerbezitters blijkt d e wet voor onoverkomelijke problemen te stellen; er zitten toch altijd weer mazen in het net waar velen listig doorheen glippen. Met de wetgeving op dit informatica-gebied lijkt het recht zijn uiterste grens g e p a s s e e r d te hebben. "Wat opbrandt is d e essentie van de wet en d e kracht van een moreel universum", schrijft Agnes Schreiner, voormalig VU-studente en -medewerkster en momenteel als

Koos Neuvel rechtssociologe verbonden a a n d e UvA, in h a a r boekje De ambiance van het recht. Ze laat ook merken dat ze niet gelooft dat het morele universum weer in zijn oude glorie hetsteld kan worden door dejuridisering. Voor deregulering e n dejuridisering is namelijk ook weer nieuwe wetgeving noodzakelijk en d a a r m e e wordt d e spiraal van het recht weer verder omhoog geduwd.

Maar eigenlijk heeft deze overschrijding er eigenlijk al v a n meet af a a n in gezeten. Vanaf het moment dat a a n d e burger rechten werden toegekend, heeft het recht één grote zegetocht gehouden. Van oudsher heeft het rec|it te m a k e n met het eigendom. Je bezit een huis en e e n l a p grond waarover je b e p a a l d e rechten kunt laten gelden. Maar steeds meer zaken zijn g a a n d e w e g onder het eigendomsbegrip gerekend: rechten op uitkeringen, op werk, op openbare voorzieningen. Je

Zoekplaatje: w a a r ligt hier d e kwaliteit v a n leven? Foto Peter Wolters, AVC/VU

met a n d e r e n te communiceren. Als d e lezer even doorbijt, wordt hij door Musschenga niet teleur­ gesteld. De behandeling v a n d e zelf bijeen g e v e e g d e v r a g e n is zeer gedegen, en zijn eindcon­ clusie is geruststellend: pogin­ geri om kwaliteit v a n leven­ar­ gimienten d e geur v a n objecti­ viteit mee te geven, worden ont­ maskerd. "Als argimient voor het beëindigen v a n het leven van comateuze patiënten k a n men zich in laatste instantie slechts beroepen op een voor­ vrije tijd, je opvoeding, je ziektes, het is allemaal je eigendom. Door deze gigantische uitbreiding v a n het eigendomsbegrip is het n a g e n o e g betekenisloos geworden. De h e d e n d a a g s e juristerij is zo vrijgevig geweest om iedereen van rechten te voorzien en iedereen e i g e n a a r te maken, stelt Agnes Schreiner. "ledereen is eigenaar geworden, sinds hij minstens een auto of automatische wasmachine bezit. Maar d e obscene blik v a n d e juristerij dringt niet alleen je straat e n je huis binnen, m a a r ook je a a r d en wezen. Ze voorziet je v a n een identiteit en bijbehorende a a n spraken: je rechten als werknemer, je rechten als kind, als vrouw, als homo, als hetero - e n daarbij nog 'je rechten om je anders-zijn te beleven'..." Al deze rechten leiden er volgens d e schrijfster dat wij het gevoel h e b b e n deel uit te maken v a n "de ekonomie v a n het veralgemeende zelfbeheer." De gedachten die Agnes Schreiner in h a a r boek ontvouwt zijn voortdurend intrigerend, m a a r niet altijd gemakkelijk te volgen en nog moeilijker weer te geven. Haar boekje bevat g e e n sluitend betoog met duidelijke conclusies die a a n g e v e n w a a r het n a a r toe moet. Het is eerder een verzameling kleine essays, met een a a n t a l uiteenlopende gedachten over de ontwikkeling e n d e betekenis v a n het recht. Ze is onmiskenb a a r beïnvloed door het werk v a n d e fUosoof Jean Baudrillard. Niet alleen d e inhoud v a n diens werken m a a r ook zijn cryptische en provocerende schrijfstijl

oordeel over d e w a a r d e v a n menselijk leven", schrijft Mus­ schenga. Zo'n bescheiden oor­ deel horen we g r a a g : ook het bekorten v a n het leven is soms verdedigbaar, m a a r slechts op subjectieve gronden. Dat nie­ m a n d d a a r eerder op is geko­ men...

'Kwaliteit v a n leven', met als ondertitel: criterium voor medisch handelen? A W. Musschenga. Uitgever: Ambo, Baam, 1987. 215 blz. Prijs: ƒ32,50. Met literatuurlijst en Engelse samenvatting.

heeft zo zijn uitwerkirjg g e h a d op d e Nederlandse adepte. Het leukste stuk g a a t over d e mafia. Niet over die b e n d e voor niets terugdeinzende criminelen, m a a r over het woord mafia. Dat bezit e e n bijzondere bezwerende kracht. Volgens Agnes Schreiner kan ma/ia net zo goed vervangen worden door het woord exces omdat het altijd gebruikt wordt w a n n e e r er sprake is v a n e e n overschrijding van grenzen. "De onkontroleerbaarheid v a n het exces dwingt d e kampioen van d e beheersbaarheid tot het vinden v a n woorden die het exces niet alleen verdacht m a k e n m a a r mogelijk ook bezweren." Juist e e n geheimzinnig e n onbekend woord als mafia, w a a r v a n d e etymologische afstamming onbekend is, zou zich bij uitstek voor dit doel lenen. In h a a r boekje laat Agnes Schreiner de criminoloog Cyrille Fijnaut a a n het woord die honderduit spreekt over onze eigen vaderlandse mafia. "Maar wat weet Fijnaut v a n de mafia? Net zoveel als wij allemaal, die ook zes uur n a a r The Godfather, n a a r de serie The Untouchables en Oktopus of d e zeven afleveringen Misdaad 5 V h e b b e n gekeken?" Agnes Schreiner stelt d a n ook dat het woord mafia geen natuurlijke referent kent, m a a r vooral ter verstrooiing en ter ontspanning dient. "Haar genie ligt niet bij een reële georganiseerde misdaadvorm, m a a r bij d e media. De mafia is mediageniek, d a a r oefent zij h a a r magie uit."

Agnes Schreiner, De ambiance v a n het recht Amsterdam, Uitgeverij Duizend Een, 1988. pnjs ƒ24,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen