Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 273

iUDWiVpS

15 JANUARI 1988

Universiteit heeft te weinig benul van belang octrooien

'Wetenschapper geen partij voor harde zakenjongens' "Ik h a d proeven op het gebied van gisttransformatie g e d a a n en de resultaten d a a r v a n leken interessant," zegt Annemarie Veenstra. Zij promoveerde vorig jaar a a n d e Vrije Universiteit. "Ik h a d die bevindingen in mijn proefschrift willen schrijven, maar dat wilde mijn begeleider, professor Planta, niet. Als ik dat publiceerde zou hij niet voor mijn promotie willen tekenen. Ik kreeg d e indruk dat hij d e vondst wilde laten patenteren en d a a r o m g e e n publicatie wil­ de." "Hoe kan ze dat nu zeggen," re­ ageert proi.dr. RJ. Planta. "Haar vinding w a s niet relevant voor h a a r promotie. Het zou e e n vreemd element in h a a r proef­ schrift zijn geweest. Bovendien weten we niet of er sprake is van e e n vondst. We moeten eerst n a g a a n of d e resultaten reproduceerbaar zijn e n d a a r ziet het nog niet n a a r uit. De uitkomsten zijn iedere keer iets anders. Ik houd g e e n publicatie tegen omdat ik e e n octrooi wil, maar omdat ik het wetenschap­ pelijk nog niet verantwoord vind." In de jaren tachtig is bij d e uni­ versiteiten het besef gegroeid dat er met octrooien veel geld valt te verdienen. Dit bewustzijn ontstond m e d e door d e b e n a r d e financiële omstandigheden waarin zij terecht w a r e n geko­ men. "De financiële situatie a a n onze universiteit is in snel tempo a a n het verslechteren," schreven drs. H.J. Brinkman e n mr. H. Hoogenkamp (respectievelijk voorzitter e n secretaris v a n het College v a n Bestuur v a n d e VU) in 1982 a a n d e faculteitsbestu­ ren. "Het streven is er d a a r o m op gericht niet alleen op be­ staande uitgaven te bezuinigen, maar ook om nieuwe bronnen a a n te boren. De opbrengst v a n licenties e n octrooien is poten­ tieel zulk e e n bron." ­ Voor e e n octrooi of patent moet een uitvinding a a n drie voor­ w a a r d e n voldoen: d e ontdek­ king moet nieuw zijn; het moet niet voor d e h a n d liggend zijn en het moet exploiteerbaar zijn. Vooral die eerste v o o r w a a r d e betekent e e n struikelblok w a a r wetenschappelijke medewer­ kers meer d a n eens over vallen. Nieuw zijn betekent dat niets van d e uitvinding of ontdekking bekend is. ledere publicatie er­ over betekent dat d e te patente­ ren vinding niet meer voor e e n octrooi in aarmierking komt. Dat houdt ook in dat het voor ieder­ een vrij exploiteerbaar is.

Farizeeër De a a n d e p a t e n t a a n v r a a g ver­ bonden geheimhouding wordt verondersteld h a a k s o p d e openbaarheid ­ e e n wezenlijk kenmerk v a n d e wetenschaps­ beoefening ­ te staan. Veel w e ­ tenschappers voelen zich in d e rol v a n farizeeër gedrukt, w a a r ­ bij ze met d e mond d e weten­ schappelijke openbaarheid roe­ men, m a a r tegelijkertijd n a a r d e pot met goud lonken die e e n octrooi met zich m e e k a n bren­ gen. Een octrooi op e e n uitvinding van een universitair medewer­ ker hoort regelementair op n a a m v a n d e universiteit te ko­

Met uitvindingen is veel geld gemoeid. Univer­ siteiten hebben de mogelijkheden ontdekt om er een graantje van mee te pikken. Maar de grootste oogst is voor het bedrijfsleven. Weten­ schappers verliezen het spel om de rechten van hun eigen uitvindingen omdat ze er te weinig verstand van hebben. Bovendien is hun onder­ handelingspositie ten opzichte van het bedrijfs­ leven slecht door een gebrek aan middelen.

Henk Vlaming e n nabij d e ton is gemoeid. Tot e e n jaar n a a a n v r a a g m a g d e uitvinder aanvullingen in d e p a ­ tentaanvraag aanbrengen. Eveneens k a n d e uitvinder tot e e n jaar n a d e a a n v r a a g een octrooi in het buitenland a a n ­ vragen. De a a n v r a a g d a t i m i geldt d a n met terugwerkende kracht tot het moment w a a r o p het a a n v r a a g in het land v a n herkomst is ingediend. Als d e a a n v r a g e r met succes e e n ex­ ploitant wil vinden moet e e n uit­ vinding v a n betekenis wereld­ wijd worden gepatenteerd. Is d e a a n v r a a g e e n m a a l inge­ diend d a n is d e noodzaak tot geheimhouding opgeheven. Een hardnekkige mythe onder wetenschappers wil dat d e pu­ blicatiestop tot d e toekenning v a n het octrooi zou duren. "Het bedrijfsleven zal dat zeker niet ontzenuwen," meent W.J. van Oort, direkteur v a n Licen­ tec, een kennismakelaar die be­ middelt tussen uitvinders e n on­ dernemingen. "Ook dl heeft e e n bedrijf een gepatenteerd pro­ dukt, d a n heeft het toch liever dat er niet over wordt geschre­ ven. Men laat zo min mogelijk weten w a a r m e n m e e bezig is.

men. M a a r er is weinig of g e e n controle op d e naleving v a n deze regel. "Een faculteit hoort er bovenop te zitten," meent DJ. Coehoorn v a n het Transferpunt Amster­ dam, e e n organisatie die het be­ drijfsleven voor d e universiteit hoopt te interesseren. "Maar ons kent ons; het is e e n besloten w e ­ reldje w a a r men al g a u w e e n oogje dichtknijpt. Sommigen ne­ men voor twee­tiende deel ont­ slag, zodat ze kunnen claimen een uitvinding buiten dienstver­ b a n d te h e b b e n g e d a a n . " Hij meent dat er sinds 1982 a a n d e VU uitsluitend sprake is v a n e e n papieren beleid.^ "Er wordt wel a a n g e d r o n g e n om alert te zijn op d e commerciële moge­ lijkheden v a n wetenschappelij­ ke uitvindingen, m a a r er wordt g e e n geld voor uitgetrokken. Er komt nogal wat geld kijken bij het a a n v r a g e n v a n e e n octrooi. Tienduizend gulden b e n je zo kwijt. De eerste geldstroom is niet bestemd voor dit soort za­ ken. Voorfinanciering v a n een octrooi moet uit d e d e r d e geld­ stroom komen. Dat betekent dat d e faculteit d e a a n v r a a g moe­ ten bekostigen zonder dat er e e n fonds is waaruit zij d e be­ schikbare middelen kurmen h a ­ len." Zelfs bij b e n a d e r i n g valt er niet te zeggen hoeveel geld er door uitvindingen binnenkomt bij d e VU. Het hoort bij d e 'derde geld­ stroom' die in 1987 ongeveer 45 miljoeïi gulden per j a a r be­ d r a a g t . Gebrekkig beleid e n on­ voldoende kennis v a n zaken zijn er debet a a n dat d e univer­ siteit de commerciële mogelijk­ h e d e n niet voldoende uitbaat. Het ontbreken v a n e e n octrooi­ fonds dwingt wetenschappers

om in een vroeg stadium n a a r het bedrijfsleven te stappen, waardoor hun o n d e r h a n d e ­ lingspositie zwak is. De univer­ siteit wil direct geld zien, m a a r voor d e onderneming wordt het p a s n a jaren rendabel. Het gro­ te geld rolt p a s in d e toekomst. Zolang kan e n wil e e n universi­ teit meestal niet wachten. Het gebeurt regelmatig dat weten­ schappers contact zoeken met een bedrijf, w a a r n a het octrooi op n a a m v a n d e onderneming in kwestie komt. Die keert later e e n royaltie uit of betaalt in n a ­ tura. Een deel v a n d e ontwikke­ ling v a n d e uitvinding wordt d a n a a n d e universiteit gegund. Het risico dat het produkt niet rendabel is ligt bij het bedrijf e n d e universiteit d r a a g t bij voor­ b a a t niet het risico v a n d e mis­ lukking. Slechts twinitg procent v a n d e a a n v r a g e n leidt tot e e n octrooi. De helft v a n alle a a n ­ v r a g e n wordt tijdens d e b e h a n ­ delingsproceduure weer inge­ trokken. Financiële overwegin­ gen spelen hierbij v a a k e e n rol. Exploitatie blijkt niet lonend.

Mythe Het Transferpunt Amsterdam heeft in 1986 e e n potje gevormd waaruit octrooiaanvragen kim­ nen worden voorgefinancierd. Het beleid v a n d e VU zal zich in 1988 meer moeten richten op het verkrijgen v a n octrooien op n a a m v a n d e universiteit, meent Coehoorn, in plaats v a n deze in een vroeg stadiimi a a n het be­ drijfsleven af te staan. Inkom­ sten uit licenties kunnen lucra­ tiever zijn d a n geld v a n royal­ ties. Het verkrijgen v a n e e n octrooi is een jarenlang proces w a a r m e e niet zelden een b e d r a g v a n om

Omdat sommige wetenschap­ pers in d e w a a n leven dat hun resultaten bij e e n octrooiaan­ v r a a g jarenlang geheim wor­ den gehouden, besluiten ze tot publicatie over te gaan." "Met n a m e op het gebied v a n d e ontwikkeling v a n medicijnen zijn er wetenschappers die him uitvindingen prijsgeven in d e overtuiging dat ze d a n d e hele mensheid ten g o e d e komen. Maar het omgekeerde gebeurt. Een industrieel produceert e e n medicijn alleen als hij d e enige is die het m a g maken. Anders moet hij alle ontwikkelingskos­ ten maken, terwijl d e concurrent het resultaat gratis n a ö a p t . Als ik een uur in d e bibliotheek g a zitten heb ik zo tien voorbeelden v a n medicijnen die zijn uitge­ vonden, m a a r w a a r niets m e e gebeurt omdat zij niet zijn g e p a ­ tenteerd."

Tweederangs laboratoria Bij universitaire medewerkers die uit het bedrijfleven komen bestaat een groter besef over d e structuren v a n produktbescher­ ming. Dr. H. Timmerman heeft met zijn vakgroep farmacoche­ mie a a n d e VU al tweemaal een

octrooi a a n g e v r a a g d e n is met een derde a a n v r a a g bezig. "Als ik iets tegenkom wat voldoende interessant is om te worden uit­ g e b a a t zal ik het niet laten," zegt hij. "Wanneer een vondst geschikt is om er een wetenschappelijke publicatie a a n te wijden, is die ook geschikt is om er een octrooi op a a n te vragen. De enige be­ lemmering is dat je met publice­ ren moet wachten tot d e a a n ­ v r a a g is ingediend. Het pro­ bleem met d e universiteit is dat ze nauwelijks over kennis over octrooiaanvragen beschikt. Ei­ genlijk m a g je v a n e e n hoogle­ r a a r verwachten dat hij d a a r een zekere basiskennis v a n heeft." "Het zou nuttig zijn als d e uni­ versiteit net als in Zweden men­ sen aantrekt om voor d e hele universiteit w e g e n te vinden om wetenschappelijke kennis te gelde te maken." De direkteur v a n Licentec Van Oort wijst op d e noodzaak om als universiteit eerst het octrooi a a n te v r a g e n alvorens e e n be­ drijf te zoeken dat b e l a n g stelt in d e uitvinding. "Bedrijven zijn g e e n filantropische instellin­ gen," zegt hij. "Een universiteit moet zich be­ schermen tegen d e industrie. Het eerste j a a r waarin d e kos­ ten niet meer d a n tienduizend gvilden b e d r a g e n k a n d e uni­ versiteit d e uitvinding nog in ei­ gen h a n d e n houden. Maar d a a r n a moet er e e n industrie zijn die d e verdere kosten voor zijn rekening wil nemen. Weten­ schappers g a a n tijdens die on­ derhandelingen zelf om d e tafel zitten. Ze denken dat d e onder­ h a n d e l a a r s v a n d e onderne­ ming ook wetenschappers zijn. Maar het zijn h a r d e zakenjon­ gens w a a r d e universiteitsmen­ sen niet tegen zijn opgewassen. Als e e n universiteit onderhan­ delt n a d a t ze een octrooi heeft a a n g e v r a a g d staat ze sterker." "Het is echter d e v r a a g of d e universiteit zich volledig moeten richten op uitvindingen. Bedrij­ ven zijn marktgericht, m a a r uni­ versiteiten zijn op d e wereld ge­ zet om fundamenteel weten­ schappelijk onderzoek te doen. Ze moeten niet proberen te con­ curreren met het bedrijfsleven. Die achterstand h a l e n ze nooit in en als ze zich uitsluitend met toegepast onderzoek g a a n be­ zighouden, zouden ze ontaar­ den in tweederangs bedrijfsla­ boratoria. Uitvindingen die voortkomen uit fundamenteel onderzoek zijn bovendien v a a k v a n groter belang."

Meer geld voor ZWO Minister Deelman g a a t bezien of d e middelen die ZWO jaar­ lijks a a n fundamenteel onder­ zoek k a n besteden in 1989 om­ hoog kunnen. Het extra geld voor ZWO moet vooral komen uit d e vernieuwingsfondsen e n stimuleringspotjes die er op di­ verse terreinen v a n het weten­ schaps­ e n onderzoekbeleid b e ­ staan. Met deze toezegging reageert d e bewindsman op een voorstel v a n het Tweede Kamerlid J. Wallage (PvdA). Deze h a d voor­ gesteld om in 1988 vijf miljoen

uit d e rijksbijdrage a a n univer­ siteiten over te hevelen n a a r ZWO. Deetman wijst deze sug­ gestie v a n d e h a n d . De bewind­ m a n sluit echter niet uit dat d e dit j a a r af te ronden evaluatie e n d e daaropvolgende herzie­ ning v a n d e voorwaardelijke fi­ nanciering v a n het imiversitaire onderzoek tot gevolg heeft d a t ook daaruit extra geld voor ZWO vrijkomt. Wallage toonde zich tevreden met Deetmans voornemen e n trok zijn amendement in.

(Bert

Bakker/UP)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen