Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 232

iU)\pEW«

4 DECEMBER 1987

Even voorstellen... Marta Ki rejczyk (40) is natuur­ kundige en antropologe. Werkt sinds vijf j a a r als wetenschap­ pelijk medewerkster bij d e vak­ groep Algemene Vorming, met als opdracht vrouwenstudies in de bètawetenschappen. Houdt zich sinds e e n jaqr bezig met onderzoek n a a r d e besluitvor­ ming rond nieuwe technologie, in het bijzonder d e rol v a n d e vrouw daarin. H a a r onderzoek spitst zich met n a m e toe op i n vitro ferti li sati e (reageerbuis be­ vruchting). Aldur Eri ksson (60), d e in Fin­ land geboren hoogleraar antro­ pogenetica (leer v a n d e mense­ lijke erfelijkheid) doet met zijn vakgroep a a n d e medische fa­ culteit hoofdzakelijk onderzoek n a a r d e genetische oorzaken v a n b e p a a l d e soorten kanker. Joop Schoemaker, hoogleraar verloskunde en vrouwenziek­ ten, is hoofd v a n d e onderafde­ ling voortplantings­endocrino­ logie en vruchtbaarheidsonder­ zoek v a n het VU­ziekenhuis. Het onderzoek v a n Schoemaker richt zich sinds zeven j a a r op d e regulatie v a n d e hormonale cy­ clus bij d e vrouw en d e sperma­ togenese ( a a n m a a k v a n zaad) bij d e man. Schoemaker is hoofd v a n het team dat in het VU­ziekenhuis d e ivf­behande­ lingen uitvoert. Jan Retel (48) is hoogleraar bio­ chemie en werkt op d e afdelin­ g e n biofysica (bij natuurkunde) en oncologie (in d e polikliniek v a n het VU­ziekenhuis). Houdt zich bezig met stoffen die iets a a n het genetisch materiaal kunnen veranderen: chemische carcinogenen (kankerverwek­ kende stoffen) en stoffen die het omgekeerde pogen te doen: anti­tumor drugs. Ook onder­ zoekt hij de invloed v a n straling. H.M. (Harry voor d e ingewijden) Kuitert (63) is hoogleraar bij godgeleerdheid, met als leerop­ dracht ethiek, in het bijzonder het onderwijs e n onderzoek op het gebied v a n d e normen e n w a a r d e n in de gezondheids­ zorg, in het bijzonder d e her­ komst en draagkracht ervan in een plurale samenleving (zoals hij dit zelf beschrijft). Geeft op het ogenblik coUeges over d e toegenomen kennis op het ge­ bied v a n d e menselijke erfelijk­ heid, en welke morele proble­ men dit oplevert.

Advertentie

DE STRIJD OM BROKX KLAAS DE VRIES Het verhaal van de hete aardappel. In VN: Bert de Vries, het CDA en de burgemeesterspost van Eindhoven. Is het zwijggeld? ~ de achtergrond. Klaas de Vries over 'zijn' enquête: 'Je moet er geen politiek Holland Festival van maken\ BERTOLUCCI over 'De laatste keizer van China^ ik ben een sentimentele communist. ONDER INTELLECTUELEN: Bart Tromp over Van den Hoofdakker over Tromp over Lolle Nauta. Ook: Multatuli in Indonesië. SIMON CARMIGGELT, herdacht door R. Ferdinandusse en Anton Koolhaas. Opmerkelijk: DE DODELIJKE KAAS. Het gevaar van de Franse en Zwitserse kaas: de listeria­ bacterie op weg naar onze streken.

DE 2­JARIGE In de kleurenbijlage — voor Sinterklaas ­ een reportage over het 2­jarig kind. Hoe het leert, wat het voelt, hoe het meester wordt van de taal. De periode die later in de herinnering verdwijnt. De Sahel: het oprukkende zand. Jaap Vegter.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

D

Prof. Aldur Eriksson (Foto AVC/K ees K euch)

"Kayzer doet alsof wat weten­ schappelijk d e n k b a a r is, ook praktisch uitvoerbaar is. K ayzer haalt erfelijkheidsvoorlichting en genetische manipulatie door elkaar. Beter d a n God geeft g e e n fair beeld v a n d e mensen die Kayzer bestrijdt en het wordt niet duidelijk w a a r d e program­ m a m a k e r a a n het woord is en w a a r zijn informanten." Je hoeft allang g e e n positivisti­ sche wetenschapper meeT te zijn om een zo strenge veroor­ deling v a n Beter d a n God uit te spreken. Bovenstaande kritiek levert namelijk collega­journa­ list Piet H a g e n (Trouw, docent School voor d e Journalistiek) in het vakblad Reporter. Weten­ schappers wiens werk in discre­ diet is gebracht, w a r e n veront­ waardigd. "Een stuitend voor­ beeld v a n onethische manipula­ tie", zei d e hoogleraar bioche­ mie a a n d e VU prof.dr. R.J. Planta (AV 15­5­87). "Het pro­ g r a m m a scheen eerder als doel te h e b b e n het manipuleren v a n d e publieke opinie, d a n stof te geven voor een serieuze discus­ sie", concludeert mevr. dr. K. Madan, hoofd v a n het cytoge­ netisch laboratorium dat voor d e erfelijkheidsvoorlichters v a n het VU­ziekenhuis het chromo­ somenonderzoek verricht. "Op dezelfde manier kan m e n een suggestief programma maken om te zeggen dat electriciteit slecht is, omdat het gebruikt kan worden om g e v a n g e n m e e te martelen."

a a n het woord komt. "Het is heel duidelijk niet d e bedoeling v a n Kayzer geweest om e e n Teleac­ cursus genetische manipulatie te geven. Hij heeft zijn veront­ rusting op d e journalistiek meest sterke wijze n a a r voren willen brengen, e n dat geeft altijd e e n overtrekking. Dan g a a t het min­ der om 'wat is wetenschappelijk w a a r of minder waar?', m a a r om d e v r a a g ' w a a r zou het n a a r toe kunnen g a a n ? ' . Ik denk dat hij uitstekend g e s l a a g d is in zijn doelstelling om d e mensen wak­ ker te schudden." Ondanks d e niet malse kritiek op zijn werk, geeft K ayzer veel stof tot nadenken. Directeur De Wachter v a n het Maastrichtse Instituut voor Gezondheidse­ thiek lijkt in d e tweede uitzen­ ding wanhopig geworden: "De afstand tussen medisch­techni­ sche mogelijkheden enerzijds en het ethisch oordeel d a a r o v e r anderzijds is zo groot g e w o r d e n dat d e traditionele ethiek mach­ teloos is." Mogen w e a a n n e m e n dat K uitert d a a r a n d e r s over denkt? Kuitert "Ja, dat neemt u terecht a a n . Ik b e n niet zo pessimistisch over d e moraal. Ik denk dat alle ontwikkelingen je voor v r a g e n geplaatst h e b b e n w a a r je zo g a u w g e e n antwoord op hebt, wat dat betreft zijn d e nieuwe technieken niets Isijzonders. Ik zou het bestrijden ­ als De Wachter dat zou bedoelen ­ dat wij hiervoor nog allerlei normen e n principes moeten uitvinden.

Zondebokken Welk oordeel vellen d e vijf we­ tenschappers die Ad Valvas voor e e n d e b a t uitnodigde? Eriksson: "De indruk bleef dat wij genetici in d e toekomst de grote zondebokken zijn. Ik vond het sensatie, teveel Telegraafs­ tijl. De geïnterviewden laten zich teveel door K ayzer manipu­ leren." Pertinent niet onder d e indruk w a s Schoemaker: "Een stemmingmakende uitzending, w a a r v a n mij vooral d e eindelo­ ze g a n g e n zijn bijgebleven." Kuitert: "Wat schrikaanjagend. Dat vond ik a a n d e e n e kant wel goed, m a a r het werd overtrok­ ken, en het w a s ook wel tenden­ tieus. Wetenschappers werden teveel in d e ietwat louche sfeer getrokken." K irejczyk is enigs­ zins positiever omdat d e maat­ schappelijke discussie is a a n g e ­ wakkerd, m a a r zij heeft g e e n boodschap a a n het uiterste pes­ simisme v a n K ayzer: "De teneur dat het hier zou g a a n om e e n autonome ontwikkeling, w a a r we niets a a n kunnen doen... met zo'n beeld vind ik het moeilijk leven. Ik zou wetenschap niet wUlen presenteren als iets wat je niet kunt sturen." De meeste w a a r d e r i n g voor het werk v a n Wim K ayzer heeft Re­ tel. Hij is e e n v a n d e mensen die in Beter d a n God veelvuldig

Dra. Marta K irejczyk Foto Kees Keuch, AVC/VU

We h e b b e n g e e n a n d e r e d a n die we hebben, e n d a a r zullen w e het m e e moeten doen. Ik denk niet dat d e ethiek bij iede­ re gebeurtenis tevoren al e e n heel plan klaar heeft w a a r n a a r mensen niet en w a a r n a a r ze wel mogen handelen, m a a r dat het altijd zo is als het recept, n a d a t d e koek gebakken is." Schoemaker. "Maar betekent dat ook dat je v a n tevoren niet hoeft n a te denken? Van e e n heleboel dingen met betrekking tot genetische manipulatie we­ ten we nog niet wat er kan. Zegt u dan: dat recept m a g er n a d e koek komen? Eerst rustig wach­ ten tot we zeker weten wat we kunnen e n d a n maken we er e e n ethiek voor?" Kuitert "Nee hoor. Je moet zo ver denken als je kan. Maar je kunt moeilijk beslissingen ne­ men over alternatieven die nog niet bestaan. Dat is een beetje droogzwemmen. Als het d a n komt, blijkt altijd dat het weer heel a n d e r s gaat. Ik moet d e alternatieven eerst zien, a n d e r s sla je een slag in d e lucht." Wat zegt u op de stelli ng dat sleuteleri aan onze erfel i jkhe id

Beter dan Go| De tv­programma's zijn een half jaar geleden uitgezonden, maar 'Beter dan God', het ge­ ruchtmakende drieluik over voortplantingstech­ nieken en genetische manipulatie van VPRO­ journalist Wim Kayzer, lijkt sindsdien niet uit het beeld te branden. Hoewel sommigen liever weer gewoon aan het werk zouden willen, laat de losgebarste discussie zich maar niet 'voorbij' verklaren. Een studium generale, gespreksa­ vonden, een collegecyclus ethiek en een leer­ huis bij het Studentenpastoraat hebben elkaar tot nu toe opgevolgd. "Als ouders steeds meer garanties voor de ge­ voor een fundamenteel in euwe situatie zorgt, omdat de mens dan voor het eerst op de stoel van God gaat iz tten? Kuitert "Als d e natuur God is, d a n is dat w a a r . Maar d a n heb­ b e n we al veel langer voor God gespeeld, want we grijpen al veel langer in d e natuur in. Van dat argument zou ik p a s onder d e indruk zijn als w e dingen zouden doen waardoor w e het effect v a n ons h a n d e l e n niet meer kunnen overzien. Dan zou ik veel voorzichtiger zijn, e n niet op godsdienstige m a a r op mo­ rele gronden."

Grens bereikt Voor Retel is kennelijk inmid­ dels e e n grens bereikt. In Beter d a n God zegt hij: "Wij zullen het in wezen moeten h e b b e n v a n ketters, dissidenten, die zich d a a r t e g e n g a a n verzetten e n e e n hoop stampij g a a n maken, die zeggen dat dit e e n ontwikke­ ling is die levensgevaarlijk is." Het g a a t d a n over e e n toekom­ stige eugeneti ca bij d e mens, het 'opkweken' v a n een 'beter' mensenras. Bent u inmiddels zelf als zo'n ketter binnen uw vakgebied te beschouwen? Retel: "Nee, zo zie ik mezelf ze­ ker niet. Maar je kunt je in een situatie geplaatst zien dat je met b e p a a l d e zaken niet meer wUt meewerken. Ik plaats me d a n liever buiten d e groep. Ik b e n een beetje pessimistisch omdat we in deze maatschappij heel materialistisch en economisch b e p a a l d zijn. We moeten met z'n allen d a n s e n om het gouden kalf dat d e economie heet. We zijn ook mensen in die zin a a n het beoordelen. Als we bijvoor­ beeld praten over bejaarden, d a n praten w e a l s m a a r over het bejaarden­proJbieem. Dan heb­ b e n w e het in wezen niet over e e n probleem dat d e b e j a a r d e n h e b b e n ­ e n dat is niet gering ­ m a a r d a n praten w e over ons eigen probleem, namelijk e e n economisch probleem: wij moe­ ten dat betalen. Ik zie steeds meer dingen vertaald worden in e e n economisch probleem. Ik denk dat dat economische den­ ken e e n heel belangrijke kracht g a a t worden, ook in d e sfeer v a n d e genetica." Heeft u zelf mee kunnen werken aan onderzoek, maar dat ge­ weigerd vanwege de econom i­ sche belangen erachter? Retel: "Nee, m a a r ik weet wel e e n sterk voorbeeld v a n e e n collega. Dat is e e n toxicoloog die onderzoek d e e d n a a r d e bij­ werkingen v a n een b e p a a l d e pijnstiller. Er kwam e e n belang­ rijke afvaardiging v a n d e far­ maceutische industrie bij hem langs. Die zei: heel interessant onderzoek wat u d a a r doet, en belangrijk ook, die wilden dat onderzoek wel geldelijk steu­ nen. Het bleek alleen dat hij d a n niet meer vrij kon beslissen wat er v a n dat onderzoek wel en

Gerard van Schaik niet gepubliceerd zou worden. En het bleek dat 'ie eigenlijk vooral moest a a n t o n e n dat die pijnstiller ni et zo gevaarlijk w a s . Terwijl hij n a proeven met rat­ ten h a d gezien dat die voorna­ melijk met d e pootjes in d e lucht gingen liggen, met een fikse le­ verkwaal. Het g a a t hier letterlijk om omkoping. Hij heeft gewei­ gerd." In Beter dan God meent een Duitse molecula i r­b i ologe dat technieken als i n vi tro ferti il sati e (ivf de 'reageerbui sbaby') door artsen ni et i n de eerste plaats worden ontwi kkeld om vrouwen te helpen, maar puur vanui t een wetenschappelijke i nteresse. Schoemaker. "Wat is d a a r v a n vindt? Oh, ik denk dat als er g e e n vrouwen zouden zijn die die ontwikkeling zouden willen, dat d e zaak ook niet ontwikkeld zou worden. Vrouwen h e b b e n d a a r e e n uitgesproken b e l a n g bij. Dat vinden vrouwen in 't al­ gemeen, want a n d e r s zou ik g e e n patiënten meer hebben. Het is niet zo dat d e techniek er eerst is, zeker in dit geval is dat niet zo. Eerst w a s er d e v r a a g v a n vrouwen die g e e n kinderen konden krijgen, en d a a r o p is in­ gespeeld." Kirejczyk. "Ik wü wijzen op het imperatieve (gebiedend, dwin­ gend ­ red.) karakter v a n medi­ sche technologie. Als er iets nieuws op d e medische 'markt' komt, wordt d e v r a a g e r n a a r automatisch groter. Die v r a a g , die reageert op e e n nieuw a a n ­ bod, is denk ik misschien toch niet in het b e l a n g v a n vrouwen, ook niet v a n onvruchtbare vrou­ wen als groep. Degenen die in aanmerking komen voor ivf h e b b e n d o o r g a a n s ettelijke ja­ ren v a n onderzoek achter d e rug. Ze zijn misschien toch wel g e w e n d g e r a a k t a a n het idee dat ze hun leven moeten inrich­ ten zonder kinderen. Zo'n nieu­ we techniek doet d e hoop weer herleven, e n doet het rouwpro­ ces stoppen. Terwijl d e kans dat je via ivf i n d e r d a a d e e n kind krijgt zeer gering is, nog steeds. De laatste g e g e v e n s v a n het Dijkzigt­ziekenhuis die ik heb­ ben kurmen inzien, zeggen dat met d e huidige stand v a n d e techniek we niet moeten ver­ wachten d a t d e succeskansen omhoog g a a n . Ik denk dus dat ivf voor e e n a a n t a l individuele vrouwen misschien wel een op­ lossing biedt, m a a r voor vrou­ wen als groep misschien eerder e e n negatieve d a n e e n positie­ ve oplogsing is." Schoemaker "Daar ben ik het niet m e e eens. U g a a t nu uit v a n d e huidige situatie, waarin veel vrouwen ivf i n d e r d a a d zien als e e n nieuw laatste redmiddel. Maar dat is natuurlijk niet het eindpunt. Het eindpunt is op e e n g e g e v e n moment dat ivf e e n heel gebruikelijke onderzoek­ stechniek is, die gewoon in ons

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen