Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 588

"Tijdens mijn studie sociale geo­ grafie a a n d e UvA h e b ik, van­ zelfsprekend, veel sociologie gelezen. De publicaties over so­ ciologie trekken mij momenteel echter nauwelijks. Ik zit in d e redactie v a n e e n sociologisch tijdschrift en krijg d a a r o m nogal wat artikelen a a n g e b o d e n . In het algemeen zijn die doodsaai. Ze bruisen niet. Ze bevatten geen twijfel over d e uitgangs­ punten. Bloedeloos. Nee, d a n d e discussies over het veldwerk in d e antropologie. Daar vliegen d e vonken vanaf. De discussie draait momenteel over d e v r a a g : wat is precies kennis? Is dat iets dat je met e e n schepnetje opvist, "vergaart"? Of is het iets dat ook gecon­ strueerd Wordt door d e onder­ zoeker zelf? Nu, dat laatste vind ik een interessante gedachte. Wordt erg veel over geschreven d e laatste tijd. Natuurlijk blijkt in d e praktijk v a n alledag dat onderzoekers zelf het liefst buiten schot willen blijven. Hun beschrijvingen zijn v a a k zoals e e n foto w a a r o p je geen fototoestel ziet staan. Ze suggereren in hun monogra­ fieën dat er slechts n a a k t e feiten bestaan. Hun eigen culturele e n persoonlijke achtergrond doet er niet toe, vinden ze. Dat is d e traditionele wetenschappelijke houding. Het gebeurt zelfs dat mensen eerst e e n boek over hun onderzoek schrijven en vervol­ gens e e n boek over het veld­ werk, waarin staat wat er pre­ cies tijdens het onderzoek ge­ beurd is. Dat alles in é é n boek onderbrengen m a g niet ­ dat zou niet wetenschappelijk zijn. Eigenlijk is het bedrog. Een mooi voorbeeld d a a r v a n is een boek v a n Jacques Lizot (Le eerde des feux) over e e n India­ nenvolk w a a r hij al twintig j a a r vertoeft. Het is een onthullend eerlijk boek. Hij pretendeert e e n pure beschrijving v a n dat volk te geven ­ zonder jargon. Wat blijkt uit d e inleiding? Hij heeft nogal 'ns als bemiddelaar op­ getreden bij het tot stand bren­ gen v a n allerlei buitenechtelijke seksuele relaties. In het hoofd­ stuk dat daarover g a a t komt het a a n d e e l v a n Lizot zelf hierin echter niet n a a r voren. Dat vind ik curieus! Het g a a t er bij mij niet in dat zo'n bemiddelaar g e e n rol v a n betekenis speelt bij dergelijke relaties. Voor mij komt dat dicht in d e buurt v a n bedrog.

'Een goed boek niet uit kunnen lezen, dat irriteert' Wie vertelt wat hij leest, vertelt wie hij is. Studenten en medewerkers v a n d e VU over hun ideale auteurs, over d e boeken die e e n onuitwisbare indruk op h e n h e b b e n gemaakt, kortom over hun boekenkast. In deze aflevering: dr. Peter Kloos, sinds 1 april hoogleraar sociologie der niet­westerse samenlevin­ gen.

Foto Bram de Hollander

Peter Kloos Mij interesseren d e achtergron­ den v a n wetenschapsbeoefe­ ning: d e drijfveren, d e vooron­ derstellingen, d e politieke impli­ caties v a n kennis. Er is e e n boek dat wat dat betreft veel invloed op mij heeft gehad: Thomas S. Kuhn, De st ruct uur van de we­ tenschappelijke revolu t ie. Daar­ in wordt e e n k a d e r geschetst dat ook voor antropologen zeer aantrekkelijk is. Kuhn beschrijft wetenschap en kennisverga­ ring als een sociaal e n cultureel verschijnsel. Het boek relati­ veert d e verheven status v a n wetenschap. O nderzoekers blij­ ken ook gewone mensen te zijn met al hun hebbelijkheden om bijvoorbeeld bij e e n groep v a n gelijkdenkenden te willen beho­ ren en om zich af te schermen v a n andersdenkenden. Er verschijnen enorm veel cultu­ reel antropologische boeken w a a r v a n d e theoretische w a a r ­ d e nihil is. Je leest ze hooguit als je in hetzelfde gebied dat be­

Elke w e r k d a g breng ik e e n vluchtig bezoek a a n d e kantine, op de b e g a n e grond v a n het universiteitscom­ plex. Telkens weer lees ik het dreigende opschrift: maaltijdverstrekking tussen 12.00 e n 13.30. In routine­ g e b a r e n grijp ik broodjes, karnemelk, w a r m e h a p e n vrucht uit wcrt L.B. Hotz d e t ake noemt en ik d e t heek schrijf. De k a s s a d a m e s rekenen steeds efficiënt af. In een vast a a n t a l h a n e s c h r e d e n ben ik bij het plateau w a a r vetvrij papieren zakken klaarliggen, voor het meenemen v a n d e eetwaar. Het n o e n m a a l gebruiken vakgenoten en ik in een leegstaand laboratorium, ver­ diepmgeii hoger in het beton. Aan de h a n d v a n het broodbeleg zou ik blindelings d e w e e k d a g kunnen bepalen, stel dat ik die niet wist. Paté op dinsdag, haring op woensdag, tartaar op donder­ d a g en op vrijdag hamburger. Het studentenbestand wisselt per week, m a a r onder d e staf zijn vaste klanten die ik al zie sinds ik hier kom. Voor het herkennen h e b ik echter weinig tijd. Zo is mij p a s d e laatste m a a n d e n een zeer onopvallende m a n opgevallen. O nbestemd bruin h a a r met d e scheiding links, e e n wat grote neus, e e n tamelijk vale snor en zelden e e n stropdas om zijn schillerkraag, ribbelbroek in d e winter, jeans bij zom­ d e r d a g en 't j a a r rond dezelfde zwarte schoenen. Gisteren bleek ik niet g e n o e g geld bij me te h e b b e n om af te rekenen. Ik zette me a a n e e n tafeltje, op d e uitkijk n a a r een collega die me wel e e n vijfje voor zou willen schieten. Ik w a s al g a a n zitten toen ik a a n hetzelfde tafeltje d e stamgast herkende. Met toegeknepen ogen keek hij d e eetzaal in, w a a r groenen planten woekeren in het licht v a n violette H­buizen. Hij m a a k t e notities in een bloknoot klein formaat e n z a g vervolgens weer op n a a r ­ dacht ik toen ­ d e tijdelijke kunstwerken die a a n blijvende spijkers d e kantinewand b e h a n g e n . Bent u

Wim Crezee schreven wordt zelf veldwerk g a a t doen. Natuurlijk zijn er uitzonderin­ gen. Dat zijn d e monografieën die een godvergeten klein Indi­ anenclubje beschrijven, m a a r waarin tegelijkertijd diverse theoretische perspectieven ge­ combineerd worden. Bijvoor­ beeld d e materialistische e n idealistische visie. Tussen d e advocaten d a a r v a n zijn bij tijd en wijle grote ruzies; loopgrave­ noorlogen. Slechts ongeveer vijf a tien procent v a n d e monogra­ fieën slaagt erin d e theorie ver­ der te brengen. De rest voegt eigenlijk alleen informatie toe v a n het soort dat we al lang h a d d e n . Ze h e b b e n g e e n meer­ w a a r d e . Eerlijk gezegd denk ik dat die boeken nauwelijks gele­ zen worden. De monografieën die ik wél lees, beschrijven iets wat mij

méér vertelt d a n alleen over dorpje zus of volkje zo. Sommige h e b b e n ook literaire pretenties. Die krijgen d a n ook klinkende titels mee. Argonout s of t he Western Pacific v a n Malinows­ ki, over e e n uitgebreide ruilhan­ del tussen een tiental eilanden. Dat lees je met rooie oortjes. Hier, nog wat fraaie titels: Assult on Paradise, Women of t he Fo­ rest, To hunt in t he Morning. Naast het veldwerk is het lezen v a n boeken over d e streek die je onderzoekt v a n groot belang. Het g a a t erom e e n feeling, e e n gevoeligheid te krijgen voor ele­ menten v a n d e cultuur die empi­ risch niet w a a r n e e m b a a r zijn. Zo heeft het jarenlang geduurd voordat ik b e g r e e p hoe diep in Zuid­Azië d e g e d a c h t e v a n hië­ rarchie zit ingebakken in d e cul­ tuur; e e n gedachte die in d e tro­ pische laaglandculturen v a n Zuid­Amerika weer volstrekt af­ wezig is. Met het lezen v a n boeken alleen red je het niet. Je mist d a n iets dat niet in d e rationele kant v a n je hersens zit: je vermogen om je m e e te laten n e m e n met e e n culturele stroom. Je moet ook rondgeschauwd h e b b e n in d e rijstvelden en d e feesten h e b ­ ben m e e g e m a a k t om vreemde culturen enigszins te begrijpen. Een probleem is dat ik vele boe­ ken m a a r voor d e helft, of zelfs m a a r voor e e n kwart gelezen heb. Een r a m p vind ik dat. Het dagelijkse werk a a n d e univer­ siteit verhindert het m e v a a k e e n boek helemaal uit te lezen. Een boek v a n tweehonderd bladzijden is niet zo'n probleem;

dat kost twee d a g e n . M a a r e e n boek v a n vierhonderd p a g i n a ' s ­ dat is bijna e e n week. Nou, probeer die m a a r eens vrij te maken. Komt er e e n student met e e n scriptie, d a n g a a t die voor ­ vanzelf. Het irriteert m e gewel­ dig, want e e n k n a p gecompo­ neerd boek moet je h e l e m a a l uit lezen. De wetenschappelijke produk­ tie, ook in Nederland, is funest. Die produktie is enorm toegeno­ men. Toen ik, dertig j a a r gele­ den, kandidaatsassistent w a s v a n prof. Köbben, moest ik lite­ ratuur over Oost­Azië opzoeken. Nou, dat w a s e e n groot pro­ bleem: er w a s ontzettend wei­ nig. Tegenwoordig is er over elk gebied v a n d e wereld e n over elk onderwerp e e n gigantische hoeveelheid literatuur. Het is te­ veel om nog v a n cumulatie v a n kennis te spreken. Zelf h e b ik p a s e e n boekje over d e filosofie v a n d e antropologie geschre­ ven. Als ik alle relevante litera­ tuur over dat onderwerp zou h e b b e n doorgenomen, d a n zou het p a s over twintig j a a r ver­ schijnen. O f waarschijnlijker: helemaal niet verschijnen, want d a n zou ik tot d e conclusie zijn gekomen dat alles al, e n wel­ licht beter, geschreven w a s . Veel boeken e n artikelen voe­ g e n niets toe. Ik betwijfel of d e belangrijkste publikaties van­ zelf boven komen drijven. Dat gebeurt alleen m a a r als alles ook gelezen zou worden, m a a r dot is niet het geval. Dat selec­ tiemechanisme werkt dus niet. Ikzelf ben, etnografisch gezien, gespecialiseerd in Sri Lanka, Senegal e n het tropisch l a a g ­ land v a n Zuid­Amerika. Maar d e literatuur over deze gebie­ d e n kan ik onmogelijk bijhou­ den. Wie wel?! Misschien h e b ik teveel belangsteUingssferen. A a n het lezen v a n niet­weten­ schappelijke boeken kom ik nauwelijks toe. Soms e e n roman uit d e Derde Wereld. Dat is een essentiële aanvulling. Die schrijvers blijven toch e e n gro­ tere fee/ing h e b b e n voor hun sa­ menleving d a n e e n onderzoe­ ker. Wat dat betreft h e b ik g e e n illusies over d e antroplogie. Zo'n vak blijft etnocentristisch. Per definitie, denk ik. Je kunt alleen vanuit je eigen positie w a a r n e ­ men en interpreteren, 'n Beetje reflexiviteit helpt e e n handje, m a a r je kunt nooit over je eigen schaduw heenspringen. Hoog­ uit d e grenzen d a a r v a n zien."B

voordat ik iets uit kon b r e n g e n h e r n a m hij: "Volgt u dat meisje in spijkerpak! Een j a a r geleden liep ze nog in een stijf jurkje, nu doet ze met d e studenten mee. Van huis kreeg ze elke d a g e e n trommeltje met dunbelegd bruinbrood, nu eet ze elke d a g nasi­schijven, huzaren­ Bert Boekschoten saladen, fricandellen uit d e vitrine e n is zó volslank geworden dat zich h a a r lichaam nauwkeurig aftekent onder de denimstof. IJdel is ze d a n wel, zie m a a r die recensent? vroeg ik hem, plompverloren. De m a n schrok overeind, kleurde enigszins en besloot gouden hoepels v a n oorbellen; dus denk ik dat ze 't n a enig kuchen mij te antwoorden: "Ja", zei hij, "ik b e n erom doet, zo gekleed ongekleed rond te lopen. recensent m a a r niet v a n wat u denkt". Ik bleef zwijgen, En a a n dat tafeltje, iets verder n a a r achter, d a a r zit e e n en keek hem belangstellend a a n . Hij vatte moed, e n meisje dat ik Lady Godiva noem. H a a r vaalblond sluik h a a r is nog v a n h a a r leven niet geknipt, het hangt tot sprak voort in een monoloog. "U kent recensies v a n dans, v a n voordracht, v a n mu­ op d e zoom v a n h a a r l a n g e rok. Maar er is niet é é n ziek; verslagen over e n commentaren op e e n mens die klitje in; ik denk dat ze 's nachts het h a a r in twee iets kan, ergens e e n rol in speelt. Ikzelf word over het strengen bmdt, en ruggelings slaapt. Ze is héél slank en hoofd gezien, ik weet dat ik kleurloos b e n e n dat m a a k t eet alleen m a a r een vlaflip met e e n beschuitje. Maar let mij geschikt voor w a a r n e m e r . Bovendien bewonder ik op dat vleugje oogschaduw, die lichtrose mond; zó al die mensen die wél e e n indruk maken, e e n rol willen verleidelijk! Zij krijgt v a n mij e e n heel g o e d e recensie." spelen. Mannen doen dat v a a k binnen hun vak, hun Daar zag ik iemand v a n ons instituut n a d e r e n . Profes­ beroep; of hen dat lukt k a n ik niet goed zeggen. De sor Kralekamp, zojuist (vrouwen genieten d e voorkeur!) tandarts met zijn open glimlach, d e bioloog die n a a r benoemd, kon ik v a n h a a r wellicht een groentje lenen? een hooiberg ruikt, d e jurist die in e e n onzichtbare toga "Zoals zij loopt, d a n s e n h a a r h a r e n m e e op h a a r schou­ staat te praten, allemaal rollen met eigen presentaties ders; jde grote parelhanger pendelt t r a a g tussen h a a r waarover ik niets met g e z a g op k a n schrijven. D a a r o m borsten, terwijl ze voortwiegt; d e zware wallen onder beperk ik mij tot bekoorlijke vrouwen, w a a r v a n ik m e h a a r ogen, d e om h a a r h e u p e n gegorde lendenriem, inbeeld dat ze zich d e rol v a n verleidster h e b b e n a a n ­ alles a a n h a a r roept: kom!", m e e n d e mijn tafelbuur. gemeten. Verleidsters v a n mijn eigen onaanzienlijke Professor keek ons bevreemd aan, h a a r gezicht ver­ zelf dat voor d e juiste beschouwster g e e n enkele rol strakte, b e p a a l d g e e n moment om n a a r geld te g a a n speelt, g e e n enkele vermomming nodig heeft, zó weer­ vragen. Misschien h a d d e stamgast genoeg, kon hij me spiegelt mijn uniekheid zich discreet in hun glanzende even wat voorschieten? Mijn v r a a g w a s e e n inbreuk op zijn extase. "Hel spijt me", zei hij, "maar d a a r k a n ik niet ogen." a a n beginnen. Ik b e n per slot v a n rekening meisjesre­ Verblufd w a s ik door deze beginselverklaring; omdat censent".

d e stamgast even zweeg schraapte ik mijn keel m a a r

Meis j esrecensent

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen