Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 131

fiD\pJ^^

16 OKTOBER 1987

Bioloog in p r o e f s c h r i f t : ' A a n p a s s i n g a a n b o d e m v e r o n t r e i n i g i n g b r e n g t afhankelijke flora in g e v a r e n z o n e '

Pissebed kan zware metalen a a n ten koste van bos Pissebedden gaan niet dood van zware meta­ len, maar slagen erin de opgenomen gifstoffen buiten hun stofwisseling te houden. Het ver­ zwakt deze diertjes echter wel zodanig dat hun rol in het ecosysteem afneemt waardoor de van hen afhankelijke flora in de gevarenzone komt. Tot nu toe was niet bekend wat de invloed van bodemvervui­ ling door zware metalen op het bodemleven is. Bioloog Eric van Cappeleveen schetst in zijn proefschrift ­Ecotoxicity of heu­ vy metals for terrestrial isopods­ waarop hij woensdag 14 okto­ ber aan de Vrije Universiteit promoveerde, de gevolgen. Pissebedden kunnen zich tot op zekere hoogte aanpassen aan bodemverontreiniging. Ze zijn in staat om zware metalen te binden aan bepaalde eiwitten waardoor ze buiten hun stofwis­ seling blijven. Dat kost de bees­ tjes echter zoveel energie dat ze minder aktief worden. Dat bete­ kent dat ze minder plantenafval afbreken. Uiteindelijk komen er dus minder voedingsstoffen voor planten en bomen beschik­ baar, waardoor bestaande eco­ systemen aangetast kunnen worden. De gezondheid van bij­ voorbeeld een bos kan daar­ door ernstig in gevaar komen.

Gezonde natuur Doorgaans worden pissebed­ den door griezelende huisvrou­ wen met spoed door de stofzui­ ger afgevoerd zodra ze in een huiskamer worden gesigna­ leerd. Zoals veel insekten staan ook deze beestjes aan de basis van een gezonde natuur. Ze le­ ven van bodemstrooisel, orga­ nisch afval zoals afgevallen takken en bladeren. Ze zetten dit om tot stoffen die voor de levende vegetatie opneembaar

"Nederlandse universiteiten kunnen veel meer profiteren van de Europese onderzoek­ programma's. Deelname is nu afhankelijk van toevallighe­ den, of er een goede hoogle­ raar zit of niet." Aan het woord is dr. W. Enterman, directeur van het bureau EG­liaison, dat onder het ministerie van economische zaken ressor­ teert. De EG heeft 15 miljard gvilden beschikbaar voor onder­ zoeksprojecten op tal van ge­ bieden. Dat geld mag tussen nu en 1991 besteed worden. De Onderzoeksraad, waarin alle wetenschapsministers zit­ ting hebben, keurde eind sep­ tember een nieuw kaderpro­ gramma van deze omvang goed. Met het geld wordt on­ derzoek gestimuleerd op acht gebieden die voor de Europe­ se eenwording en de Europe­ se economie van belang wor­ den geacht, zoals de kwaliteit van het bestaan (gezondheid, milieu), informatie en commu­ nicatie, energie, biologische hulpbronnen en verbetering van de Europese samenwer­ king op het gebied van weten­ schap en technologie. Het bureau EG­liaison onder­ steunt Nederlandse bedrijven en instituten, waaronder de

'jm^^-'-

Henk Vlaming Uit een Brits onderzoek naar pissebedden in 1978 kwam naar voren dat zij tien procent van de jaarlijkse strooiselpro­ duktie in een grasland consu­ meren. Een ander onderzoek, uit 1979, toonde aan dat pisse­ bedden per dag tot ruim een tiende van hun lichaamsge­ wicht aan voedsel opnemen. De popvüatiedichtheid van pisse­ bedden varieert van tweehon­ derdvijftig tot vijfduizend per vierkante meter, terwijl per hek­ tare de biomassa op kan lopen tot vijftig kilogram.

Zinkfabriek Van Cappeleveen, die nu bij het Rijksinstituut voor Natuurbeheer werkt, onderzocht een populatie pissebedden bij een zinkfabriek in Budel (Noord­Brabant). De bodem daar was verontreinigd. Hij vergeleek de insekten met een populatie in een niet ver­ vuild bos. De pissebedden in het eerste woud bleken minder te groeien dan hun soortgenoten in het schone bos. OoTc kwam bij de populatie in het verontreinig­ de gebied een grotere ei­sterfte voor. Een populatie die zich ge­ netisch heeft aangepast aan de verontreiniging kan bij een her­ stel van de bodem moeilijk terug naar het oorspronkelijke uit­ gangspunt. Per jaar, zo verhaalt Van Cap­ peleveen in zijn proefschrift, wordt de Nederlandse bodem

Aangepaste pissebedden kunnen moeilijk terug naar het oorspronkelijke uitgangspunt Foto Bram d e Hollander

jaarlijks 'verrijkt' met ongeveer 750.000 küo cadmium, 800.000 zink, 1.500.000 kilo lood en 2.300.000 kilo koper. De effekten die deze verontreiniging teweeg brengen hangen af van de che­ mische speciatie van het metaal en de bodemgesteldheid. De aardlaag kan metalen beter binden bij een hoog lutumge­ halte, een hoog organisch stof­ gehalte en een hoge zuurgraad (wat betekent dat de grond dus juist niet zuur is).

Voedselketen In 1962 verscheen het boek Si­ lent Spring van Rachel Carson. Daarin wordt beschreven wat de gevaren van de ophoping van stoffen in de 'voedselketen' zijn. Een klein dier snoept een plant met te veel kwik en krijgt dit metaal dus binnen. Een gro­ ter dier verzwelgt het kleinere

diertje en omdat de rover veel van deze diertjes eet, die alle­ maal een beetje kwik in zich hebben, krijgt die dus veel kwik binnen. De rover vindt uiteinde­ lijk zijn meerdere en het eind van het liedje is dat de uiteinde­ lijke winnaar bezwijkt aan chro­ nische kwikvergiftiging. Tegen­ woordig is deze cyclus bij de meeste mensen bekend. Bij het bodemleven is deze kringloop * niet vastgesteld. Daarom was het noodzakelijk uit te zoeken hoe het biologisch transport van stoffen daar plaatsvindt. Daarvoor keek Van Cappeleveen naar de fysiologi­ sche samenstelling van de pis­ sebedden. Ze ontwikkelen een voorkeur voor bepaalde con­ sumptie, afhankelijk van de bo­ demomstandigheden. Ze eten niet allemaal hetzelfde. Het onderzoek is gesubsidieerd

Universitaire deelname a a n EG­liaison is ondermaats universiteiten, om projecten gehonoreerd te krijgen bij de EG. Dat is niet eenvoudig. Doorgaans geldt de eis dat aan elk project minstens twee bedrijven uit twee EG­landen meedoen. Een ingediend plan wordt onderworpen aan een zware toetsing door experts. Zo werden in mei van dit jaar 471 BR I TE­projecten door meer dan 100 deskundigen bekeken op het innovatief en grensverleggend karakter. Slechts 128 zullen worden ge­ subsidieerd, waaronder 26 waar ook Nederlandse bedrij­ ven en instituten deelnemen. De universitaire deelname is echter bedroevend laag; al­ leen de technische universitei­ ten in Delft en Twente partici­ peren elk in twee projecten. Voor de Nederlandse bedrij­ ven ligt dat anders, die heb­ ben de weg naar Brussel in­ middels gevonden. I n bijna alle onderzoeksprogramma's ligt het Nederlandse aandeel

Bert Bakker/UP boven onze bijdrage aan de totale EG­pot. "In andere landen, zoals Bel­ gië, bestaat van oudsher een nauwe band tussen bedrijfs­ leven en universiteiten. De hoogleraren zijn daar nauw bij het wel en wee van de industrie betrokken", aldus Enterman van bureau EG­ liaison. Hij drukt onderzoe­ kers die mee willen in het EG­ circuit, onveranderlijk op het hart mee te doen met een Ne­ derlands bedrijf.

Presentatie November 1986 hield Enter­ man een presentatie voor de VSNU, waarbij alle universi­ teiten vertegenwoordigd wa­ ren. Daar werd afgesproken dat de transfer­ en contactbu­ reaus van de universiteiten nauw met het bureau zouden

samenwerken. "Ik heb er niets meer van gehoord", zegt En­ terman. "Waarom zetten de universiteiten geen man neer op ons bureau? Dan is een intensieve coöperatie moge­ lijk." "Afgezien van Delft, waar sinds kort iemand is aange­ steld die zich in het bijzonder met de EG­programma's be­ zighoudt, is het afhankelijk van een toevallig goede hoogleraar of men op de Eu­ ropese toer wil. I k krijg nog altijd hoogleraren hier, die aan mij vragen waar ze een bedrijf kunnen vinden waar­ voor hun onderzoek van be­ lang is. Dan zeg ik; u kent toch zeker zelf uw industriële ach­ terban wel? Maar dat is dan niet zo."

Stimulerend Europa is leuk, vindt Enter­ man, en de Europese pro­ gramma's een uitdaging. "I e­ dereen, die ooit in BRI TE (in­

door de Stichting Toegepaste Wetenschappen en instanties als het VROM ministerie (voor onder ander milieuzaken) en het Rijksinstituut voor Milieube­ scherming (RI VM) waren in de resultaten geïnteresseerd. Het ministerie heeft de gegevens al gebruikt bij de invulling van de nieuwe raamwet voor de bo­ dembescherming. I n deze wet wordt aangegeven wat de funk­ ties van de bodem zouden moe­ ten zijn en het legt beperkingen op aan vervuilers. Overigens heeft het proefschrift voor ieder wat wils. De een kan er het gevaar van bodemver­ vuiling in lezen; een ander kan juist concluderen dat het zo'n vaart niet loopt. De natuur is immers toch in staat om zich in sommige gevallen aan te pas­ sen aan milieuvervuiling.

dustriële technologie en mate­ rialen) of ESPRI T (informatie­ technologie) heeft meegedaan is er vol van. Die onderzoekers komen in totaal nieuwe stromen terecht. Ze komen uit hun isolement, en profiteren van de "peer re­ view". De uitwisseling met buitenlandse vakgenoten werkt zeer stimulerend. Er lig­ gen nog zo veel terreinen bloot. De universiteiten moe­ ten zich veel meer in die mo­ gelijkheden verdiepen. Het gaat niet in de eerste plaats om het geld uit Europa, maar om het participeren in de ken­ nis. Na de landbouw zou het onderzoek wel eens een nieuw bindend element kun­ nen zijn voor Europa." Bang dat de aandacht voor technologie en economie het belangrijke funderend onder­ zoek op een zijspoor zet, is Enterman niet. "Natuurlijk is juist het fundamentele, grens­ verleggende werk een taak voor de universiteiten. Nie­ mand hoeft er echter bang voor te zijn dat die taak ver­ vaagt, want er Wordt door de nationale overheden nog al­ tijd vele malen meer onder­ zoeksgeld aan de universitei­ ten gegeven dan wat Europa doet voor de technologie."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen