Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 84

18 SEPTEMBER 1987

f£)ypj]^F>s

"Ik voel me sterk verbonden met de boeken om me heen. Beslist niet alleen met mijn vakboeken ­ dat zou ik een sterke inperking v a n mijn b e s t a a n vinden. De boeken w a a r ik echt wijzer v a n word zijn zelden vakboeken. Eerder literatuur: d a g b o e k e n en gedichten. Natuurlijk, e e n goed boek over ethiek helpt mij wel vooruit: het leert mij nieuwe on­ derscheidingen of theorieën. Maar wijzer, nee. Er zijn uitzonderingen: auteurs die met zeer fundamentele vra­ gen bezig zijn en die vragen niet oplossen op e e n getruukte ma­ nier door nog eens een slim re­ denerinkje toe te voegen, m a a r laten zien welke existentiële dieptevragen d a a r achter zit­ ten. Die boeken bevatten g e e n laatste antwoord ­ dat tekent hun wijsheid. Kolakowski bij­ voorbeeld. HIJ beschikt over e e n helikoptervisie. In zijn Hoofdlij­ nen van het marxisme beschrijft hij het dorp dat b e n e d e n hem ligt op een manier dat je precies kan zien hoe dat dorp eruit ziet en w a a r o m je d a a r wel of niet wil wonen. Ook zijn Religion vmd ik e e n juweeltje om nog eens in terug te vinden w a a r het m godsdienst om begonnen is en w a a r o m je d a a r met m e e kunt marchanderen. Liever het klooster m d a n de godsdienst a a n l e n g e n met politiek of iets anders dat je prettig vindt. Waarom? Ik denk dat dat het­ zelfde is w a n n e e r je water in d e wijn doet: het smaakt niet meer. Religie moet volgens mij d e zin a a n zichzelf ontlenen en niet a a n iets anders. Vermenging v a n religie en politiek levert on­ ontkoombaar politiek fanatisme op. AjatoUah­achtig. Toen ik dat boekje v a n Kola­ kowski las, kon ik mij d a a r zeer m herkennen. M ijn boek over deze kwestie h a d ik net afge­ rond en dacht toen: zie je wel, ik sta niet alleen. Dat bemoedigt je. Literatuur staat voor het groot­ ste gedeelte beneden. M aar ook hier op mijn werkkamer h e b ik altijd e e n rijtje staan. Die neem ik ter h a n d als ik het te druk heb. Dan doe ik alsof ik het helemaal niet druk h e b . Nieuwe uitgaven v a n dichters als Benno Barnard en Eva Gerlach koop ik onmid­ dellijk. Barnard vind ik uitzon­ derlijk goed. Hij doet mij denken a a n Achterberg. Die kon met gewone woorden alles zeggen. HIJ gebruikte er wel ­ dat h e b ik nooit geweten ­ e e n enorm rijm­ woordenboek bij.

Iets terugvinden in een boek, d a a r zijn bladwijzers voor. Je hebt ze met nodig voor e e n poc­ ketboek. De zwakke rug d a a r ­ van is geknakt zover je al lezen­ de kwam, en herlezing komt zel­ den voor. En gebonden romans vallen vanzelf open op de span­ nende passages, zo leert de er­ varing. Van het telefoonboek kun je hoekjes v a n pagina's om­ vouwen. En in d e guide M iche­ lin zit zo'n handig lintje meege­ bonden, e e n bladwijzer die bij het boek blijft. De bijbel is typisch e e n boek waarin je je w e g moet zoeken en terugvinden. Sommige pas­ s a g e s zijn meer relevant voor jezelf d a n andere, bovendien wisselt datgene w a a r n a a r je op zoek bent. Moderne bijbels wor­ d e n op prachtig dundrukpapier gezet. M eestal is zo'n M ichelin­ lintje aangebracht, en ook is er e e n tamelijk uitgebreide in­ houdsopgave opgenomen. Zo niet de bijbel die mijn groot­

E

Boeken vormen e e n stuk van mijn verleden Wie vertelt w a t hij leest, vertelt wat hij is. De komende tijd vertellen studenten e n medewerkers v a n d e VU over hun ideale auteurs, over d e boeken die onuitwisbare indruk om hen h e b b e n gemaakt, kortom over hun boekenkast. In deze aflevering: prof. dr. H.M. Ku itert, hoogleraar ethiek a a n d e theologische faculteit.

Prof. dr. H.M .Kuitert Gedichten moeten voor mij niet al te cryptisch zijn. Als ik e e n gedicht vijf keer moet herlezen voordat ik ej kop of staart a a n k a n ontdekken, stop ik e r m e e ­ tenzij het erg mooi v a n ritme is of iets inspirerends heeft. Van een gedicht verlang ik dat het een emotie onder woorden brengt op zo'n manier dat ik die emotie ook krijg. Het g a a t om trefzekere woorden. D a n voel je: dat zijn d e enige woorden die hier op zijn plaats zijn.'­Die gedichten vergeet je niet g a u w . Ik h e b v a a k flarden v a n gedich­ ten m mijn hoofd. Als iemand te dicht op mij kruipt, d a n schiet me e e n dichtregel v a n Fernan­

Foto: Bram d e Hollander

Wim Crezee do Pessoa te binnen: Heb mij niet lief, d a t h a a t ik. Laatst h e b ik de gedichten v a n Ossip M andelstam toevallig ontdekt. Die vind ik e r g mooi. Eén gedicht v a n h e m g a a t over een b e w a s e m d e ruit die zoiets als d e eeuwigheid symboliseert. Wij mensen h e b b e n met e e n vinger op die ruit geschreven. De w a s e m trekt op. Maar als je goed kijkt zie je n o g d e sporen v a n die vinger. Zijn vrouw N a d e z d a M andel­ stam heeft schitterende d a g b o e ­ ken geschreven over d e periode 1916 tot 1940 in de Sovjet­Unie.

Bladwijzerplant ouders bij hun trouwen in 1895 meekregen. Een echte foliant in een roetzwarte b a n d versierd met e e n destijds al zeer ouder­ wets m a a r plechtig ingeperst patroon. Binnenin begint het werk met e e n soort garantiever­ klaring. En dan: honderden en honderden grote dichtbedrukte foliopagina's. Een uitgave op zeer houtrijk papier, want e e n a a n k o m e n d timmerman e n e e n dienstbode h a d d e n 92 jaar ge­ leden niet werkelijk veel te ver­ knapbussen. Grootmoeder te­ kende een viooltje op het ach­ terschutblad. Grootvader schreef de trouwdag erbij en de geboortedata v a n hun kinder­ ' schare. Gezien d e sleetsheid van b a n d en pagina's werd deze bijbel druk gelezen, ter le­ zing en ook ter instructie, want d e kinderen gingen n a a r d e ca­

Bert Boekschoten techesatie. Om p a s s a g e s terug te vinden gebruikte grootmoe­ der g e e n repen papier zoals wij zouden doen, m a a r plantenbla­ deren. Het beetje vocht werd door het viltige papier pro­ bleemloos opgenomen. De bij­ bel als herbarium! Twee typen bladeren dienden voor bladwijzer. Grote fijn ver­ deelde veren, zonder moeite te herkennen als varenblad. En kleinere ovale bladeren, die e e n fijne kruidige geur h a d d e n . Tot op deze zomer wist ik niet v a n welke tuinplant deze zouden zijn afgeplukt. Bij toeval kwam ik in Zweden d a a r achter, in e e n

Ze beschrijft h o e ze a a n v a n k e ­ lijk meedoet met de revolutie. De straten zijn bezaaid met lij­ ken v a n d e vijandeo. Later is ze verbijsterd over het feit dat ze kon juichen over deze slachtin­ gen. Die verbazing over h a a r vroegere leven heeft ze ontroe­ rend goed beschreven. Als je alert bent op je eigen ont­ wikkeling k a n je, misschien in minder extreme vorm, d a t ook bij jezelf zien. Vroeger dweepte ik met de boeken v a n Karl Barth. Daar geloofde ik voet­ stoots in. Ook bij a n d e r e theolo­ gische boeken denk ik nu: ze weten veel te veel. Vooral over God. Dat is niet erg als dat vriendelijk gebeurt. Je zou er d a n e e n wetenschappelijke lof­ zang op d e Allerhoogste in kun­ nen lezen. M aar soms g a a t het op e e n polemiserende en pola­ riserende manier, e n d a n h a a k ik af. Daarover b e n ik veel kriti­ scher geworden. Veel v a n die boeken laat ik op d e a n d e r e ka­ mer staan. Daar kijk ik nooit meer m. Hier, dit boek. God kan niet sterven. Tja, w a t moet ik daar mee. Ik gooi ze niet weg. Ik k a n het met over mijn hart krijgen om boeken bij het vuilnis te zetten. Dat is e e n kwestie v a n respect voor het boek als e e n gestolde wijsheid. Ik gooi eerder e e n grammofoonplaat w e g d a n e e n boek. Bovendien vormen ze e e n stuk v a n mijn eigen verleden. Boeken op het terrein v a n d e normatieve ethiek verouderen behoorlijk snel. AI die boeken over huwelijksmoraal, relatie­ vorming en geboortebeperking

die tien j a a r terug of daarvoor zijn verschenen, zijn goeddeels achterhaald. Over het gemeng­ d e huwelijk bijvoorbeeld. De v r a a g of e e n katholiek met e e n gereformeerde rnag trouwen. Conferenties, congressen, dikke pillen over volgeschreven. Nou, die boeken s t a a n bij mij onder­ op; die kijk ik nooit meer in. Boeken uit de jaren twintig e n dertig, kijk ik n o g wel 'ns in, als curiosa. De protestants­chnste­ lijke wereld legde toen e e n ver­ bijsterende stelligheid a a n d e d a g . Ik herinner m e nog dat ie­ m a n d tegen mij zei: w a a r o m verschijnt er nu w é é r e e n boek over d e Bergrede; d a a r h e b b e n wij gereformeerden toch al over geschreven?! Curieus zijn ook d e vraag­en­antwoord­boekjes v a n d e catechisatie uit die tijd. Mogen wij n a a r d e bioscoop? Neen, dat is d e n Heeren e e n gruwel. Zijn toneelstukken voor gereformeerden toegankelijk? Antwoord: Het is m zichzelf g e e n k w a a d , m a a r d e omge­ ving w a a r i n zich d a t afspeelt wel. Daarom is het voor gerefor­ m e e r d e n niet goed deze voor­ stellingen te bezoeken. Ik h e b wat betreft vakboeken voorkeur voor d e manier w a a r ­ op m e n in d e Angelsaksische literatuur zich uitdrukt. Helder e n v a a k zeer plastisch w a t voor­ beelden betreft. De Engelse ethicus G.J. Warnock schrijft voor mij voorbeeldig. Zijn stijl is rustig en dwingend. Stap voor stap argumenteren e n het net sluiten. Ik hou v a n argumenta­ tief schrijven. De Fransen schrij­ ven weer heel a n d e r s . Ze heb­ b e n e e n grote moraaltraditie, bijna moralistisch. Ze h e b b e n d e voorkeur voor het essay. Die kunnen schitterend zijn, m a a r het blijven v a a k wolken die stof doen opwaaien. Mijn voorkeuren voor literair werk zijn niet a a n taalgebieden gebonden. Faulkner is e e n fa­ voriet. Hij schrijft op e e n zeer ontluisterende manier over mensen. We zijn leuk en aardig, totdat we het niet meer zijn, om­ dat het d a n met meer goed v a n p a s komt. Tegen studenten zeg ik wel eens: als je Faulkner niet leest, weet je met w a t m e n s e n zijn. De monomanie w a a r m e e we dingen naj­agen en alles op het spel zetten voor onzinnige dingen. Als ik d a t lees, denk ik: dat klopt, zo zitten wij in elkaar. Ik beleef d a a r e e n g e n o e g e n a a n door het inzicht dat het m e biedt, niet vanuit e e n leedver­ maak."

botanische tuin. Die plant bleek het balsemblad, e e n geurig kruid dat vroeger speciaal ge­ kweekt werd om tussen linnen­ goed te leggen of... als bladwij­ zer te dienen. Balsemblad moet verwant zijn a a n d e ons als keukenkruid en sierplant b e k e n d e salie. Salie is e e n verbastering v a n het latijn­ se salvo. Uit d e Zweedse kruid­ hof reisde e e n klein twijgje m e e n a a r Nederland. Dat wordt nu in onze Ijortus verpleegd. Zo kunnen er meer balsemblad­ planten worden opgekweekt ­ een verloren traditie k a n m ere worden hersteld. Bovendien wordt d a n uitgezocht wat voor g e w a s onze bladwijzerplant nu eigenlijk precies is. D a a r heb­ ben d e botanici bloemen voor nodig. De boekenlezers kweek­ ten alleen v a n w e g e d e blade­ ren. Volgens mijn Zweedse zegsman kwam dit g e w a s d a a r niet m bloei. De tijd zal leren of 't in Buitenveldert wel wil lukken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen