Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 143

23 OKTOBER 1987 In d e biotechnologie v a n plan­ ten ontwikkelt m e n steeds nieu­ we technieken om erfehjke ei­ g e n s c h a p p e n v a n d e e n e soort ^over te d r a g e n op d e a n d e r e . Plantenveredelaars doen dat meestal door planten te kruisen en vervolgens uit d e volgende generaties d e commercieel inte­ ressante produkten te selecte­ ren. Er zijn echter plantensoor­ ten waarbij deze sexuele krui­ sing niet mogelijk is omdat d e verschillen in d e structuur v a n d e chromosomen te groot zijn. Men spreekt d a n v a n geneti­ sche barrières, w a n t het lukt d a n niet om het DNA v a n d e e n e soort over te planten n a a r d e andere. Bij e e n sexuele kruising, in we­ zen niet verschillend v a n wat bloemetjes e n bijtes in d e natuur tot stand brengen, versmelten alleen d e kernen v a n e e n vrou­ welijke e n e e n mannelijke g e ­ slachtscel. Het celvocht w a a r i n die kernen zweven, het cyto­ plasma, mengt niet. De m a n n e ­ lijke geslachtscel bevat n a m e ­ lijk g e e n cytoplasma v a n bete­ kenis. Een nieuwe plant bevat dus alleen het (onveranderde) cytoplasma v a n d e 'moeder'. Voor d e plantenveredeling is dat e e n vervelende g a n g v a n zaken. Het overgrote deel v a n d e erfelijke informatie bevindt zich weliswaar in d e kern v a n d e cel, m a a r ongeveer e e n dui­ zendste deel v a n die informatie 'zit' in kleine lichaampjes die in het cytoplasma zweven, blad­ groenkorrels en mitochondrien geheten. M et deze celorganel­ ïen viel tot dusver niet te mani­ puleren, terwijl biologen wel wisten dat er verschillende ei­ g e n s c h a p p e n op 'zitten' die voor d e land­ e n tuinbouw belangrijk zijn. De celfusietechniek die Tan tijdens verschillende buiten­ l a n d s e stages a a n l e e r d e e n bij d e VU­werkgroep moleculaire genetica aanzienlijk verbeter­ de, o p e n e n d e w e g voor het overbrengen v a n celorganellen v a n wilde g e w a s s e n in cultuur­ g e w a s s e n . O p die manier k a n het mogelijk worden dat onze kasplantjes bestand worden te­ g e n allerlei ziektes of bijvoor­ beeld tegen koude. Dat laatste zou voor tuinders flinke b e s p a ­ ringen kunnen opleveren in stookkosten. Even goed d e n k b a a r is het dat cultuurgewassen geschikt ge­

ia)\pL\ps Onderzoekster Tan krijgt vat op erfelijkheiddragers buiten celkern

Verbeterde techniek om planten te veredelen Celfusie is een nieuwe techniek om plantencel­ len met elkaar te laten versmelten. Dankzij het promotie­onderzoek dat biologe Mei­Lie Tan (30) de afgelopen vijf jaar in Wageningen en op de VU uitvoerde, is die techniek aanzienlijk ver­ beterd. Daardoor hebben plantenveredelaars belangrijk nieuw gereedschap gekregen om een grotere genetische variatie te bereiken.

Een pril tomatenplant je e n biologe Mei­Lie Tan, volgens e e n v a n d e opponenten tijdens h a a r promotie "degene in Nederland met d e meeste feeling voor plantencellen'. Foto Avcrvu maakt worden voor droge kli­ m a t e n e n e e n hoog zoutgehalte, zodat ook Derde Wereld­landen kunnen profiteren v a n d e hi­ tech plantenveredeling. Los v a n specifieke toepassingen dient d e celfusie e e n breder b e l a n g

v a n d e plantenveredelaar: ver­ groting v a n d e genetische va­ riatie, zodat d e mogelijkheden om p l a n t e n e i g e n s c h a p p e n te combineren groter worden. Dat k a n omdat celfusie d e oplossing k a n zijn voor planten die tot dus­

Gerard van Schaik ver moeilijk sexueel kruisbaar waren, e n omdat celfusie nu ook combinatie v a n cytoplasma mo­ gelijk maakt. Het bedrijfsleven e n a n d e r e uni­ versiteiten h e b b e n het onder­ zoek v a n M ei­Lie Tan op d e voet gevolgd. Ze is er zeer gelukkig m e e dat het nu zo ver is geko­ m e n dat h a a r inateriaal in d e praktijk v a n d e plantenverede­ ling gebruikt zal worden. Na af­ loop v a n h a a r promotie v e r n a m ze dat er e e n hearing komt voor geïnteresseerde bedrijven, die bij die gelegenheid voor e e n nog te b e p a l e n prijs het ruwe materiaal meekrijgen. Het g a a t daarbij onder a n d e r e om e e n cultuurtomaat die T a n heeft la­ ten fuseren met e e n wilde soort die in hooggebergtes voorkomt, en w a a r v a n m e n weet dat het prima groeit in temperaturen tussen d e vier e n tien g r a d e n Celcius. De koudet olerant ie van d e wilde soort is e e n erfelijke e i g e n s c h a p die niet in d e kern ligt, m a a r in d e bladgroenkor­ rels. Daarom w a s het niet eer­ der gelukt om die eigenschap over te b r e n g e n op e e n cultuur­ tomaat. Met d e celfusietechniek lukte het om d e celorganellen v a n d e wil­ d e tomaat toe te v o e g e n a a n e e n cel v a n e e n cultuurtomaat. Vervolgens is het ook gelukt om d e o p die manier gefuseerde cellen uit te laten groeien tot e e n plant. Het is n o g niet precies bekend hoe deze planten er van, binnen (genetisch) uitziet, m a a r inmiddels s t a a n ze in Wagenin­ g e n al drie m a a n d e n in d e win­ terkou. De oorspronkelijke cul­ tuurtomaat houdt het in die tem­ peratuur niet langer d a n drie weken uit. Tan heeft n o g niet wetenschap­ pelijk a a n g e t o o n d dat d e cul­ tuurtomaat, die g e w e n d is om in e e n beschermde omgeving op te groeien, nu werkelijk d e ro­

Diesrede over antieke rhetorica

Gestamel oratoren was gewoon een trucje Bij e e n verjaardagsfeest past e e n lofrede. Op d e 107ste ge­ boortedag v a n d e VU snelde rector magnificus prof. dr. C. Datema niet vooruit n a a r d e toekomst, evenmin h a a k t e hij in op d e actualiteit, m a a r leidde hij z'n gehoor n a a r d e 4de e n 5de e e u w n a Christus. In die tijd wis­ ten d e kerkvaders hoe ze hun publiek moesten boeien. Ze ken­ d e n d e rhetorica op hun duimp­ je.

Advertentie

MACINTOSH Catalogus met 500 titels 020­231963 Finder Softwhere

SOFTWARE

Onder het motto De ts amelende orator gaf d e rector in vogel­ vlucht e e n overzicht v a n d e rhe­ torische stamel­techniek. Een stamelende orator doet alsof hij e e n ondeskundige r e d e n a a r is die e e n povere rede g a a t hou­ d e n over e e n onderwerp die ei­ genlijk niet op zijn terrein ligt. "Alom gebruiken d e auteurs wat men de verlegenheids t opos noemt: d e a a n d u i d i n g v a n d e g e m e e n p l a a t s w a a r i n d e rede­ n a a r v a n zichzelf zegt niet opge­ w a s s e n te zijn tegen het onder­ werp dat hij te b e h a n d e l e n heeft, doch vervolgens v a a k met e e n fraai e n doorwrochte redevoering op d e proppen komt." Van deze valse bescheidenheid bediende Datema zich niet in zijn diesrede. Hij v o e g d e zich n a a r d e gewoonte dat d e dies­ redenaar een verhandeling houdt over e e n onderwerp uit zijn eigen discipline. Ook een traditie die, evenals het verle­ genheidstopos uit d e Griekse

rhetorica welke nog naklinkt uit d e schriftelijke preken v a n d e kerkvaderen, door zijn voor­ g a n g e r s in g a n g is gezet e n die Datema a a n w e n d d e om e e n thema uit zijn eigen vakgebied in bredere kring bekendheid te geven. "Het zou niet misstaan h e b b e n v a n d a a g ter gelegenheid v a n d e dies natalis onze universiteit e e n r e d e te houden w a a r i n A b r a h a m Kuyper, a a n wiens 1 Suste g e b o o r t e d a g deze weken volop a a n d a c h t geschonken worden, centraal zou staan," luidde zijn openingszin. Hij koos echter voor zijn eigen v a k g e ­ bied: d e pat rist iek. Ook al om­ dat in het werk v a n Kuyper d e kerkvaders zelf g e e n rol v a n be­ tekenis speelden. Spijtig v o e g d e hij er a a n toe: "Evenmin trou­ wens als ze dat doen bij menig hedendaagse protestantse theoloog." Achter d e intrigerende titel De stamelende ora t or ging dus e e n verhandeling schuil over het ge­

bruik v a n het deemoed­ e n ne­ derigheidsprincipe in d e preken

buustheid uit d e Himalaya in h a a r g e n e n heeft meegekregen. "Het wachten is nu op d e bloei", legt M ei­Lie Tan uit. "Dat k a n nog wel drie m a a n d e n duren. A a n d e bloemen e n a a n d e vol­ g e n d e generatie v a n deze plan­ ten kunnen w e p a s zien welk resultaat w e met d e celfusie h e b b e n bereikt. Welke erfelijke e i g e n s c h a p p e n je in d e fusie­ produkten terugvindt e n hoe die e i g e n s c h a p p e n zich in werke­ lijkheid g a a n uiten, dat is on­ voorspelbaar. Hoe e e n erfelijke a a n l e g zich uit, wordt b e p a a l d door e e n interactie tussen d e celorganellen e n d e kern. In d e gefuseerde cel g a a t het 'vreem­ de' cytoplasma e e n competitie a a n met het oorspronkelijke p l a s m a v a n d e cultuurtomaat. De beste combinatie zal over­ heersen, e n dat is natuurlijk d e eigen kern plus het eigen plas­ m a . De volgende stap moet dus zijn dat je d a t g e n e wat je nieuw inbrengt e e n b e p a a l d 'voordeel' meegeeft voor die competitie. Daar b e n ik nu blijven steken, ik kon het vreemde p l a s m a nog niet bevoordelen. Voor mijn ge­ voel weet ik wel dat het gelukt is om iets v a n die koudetolerantie over te brengen, m a a r d a t zeg ik p a s h a r d o p als dat wetenschap­ pelijk, met metingen bewezen is." Na h a a r promotie­onderzoek verkeerde M ei­Lie Tan in d e comfortabele positie dat ze uit vijf aantrekkelijke b a n e n kon kiezen. Ze p a s s e e r d e d e VU, d e Leidse universiteit e n twee be­ drijven en koos voor d e Zaad­ unie BV in Enkhuizen, w a a r zij nu als senior scient ist en pro­ jectleidster somatische celgene­ tica werkzaam is in d e biotech­ nologie afdeling. Ze werkt d a a r met economisch (voor ons) b e ­ langrijke tuinbouwgewassen zoals koolsoorten, komkommers e n sla, m a a r ze houdt in het achterhoofd d e g e d a c h t e om ooit a a n toepassingen te wer­ ken dié met n a m e voor d e Der­ d e Wereld belangrijk zijn. "Ik b e n zelf immers in Indonesië ge­ boren, w a a r d e ontwikkelingen op dit gebied nog m a a r heel po­ vertjes zijn. Die link met Derde Wereld­landen blijft." Wie weet is d e Derde Wereld al snel a a n d e beurt binnen Tan's carrière­ planning. "Ik b e n niet zo honk­ vast", vertelt a a n het eind v a n het gesprek, "na twee j a a r ver­ kas ik meestal wel weer."

v a n d e kerkvaders e n vroeg­ christelijke literatuur. De rede­ voering v a n d e rector w a s niet het laatste onderdeel v a n d e dies natalis. Na dit uitstapje n a a r het antieke verleden, wachtte d e gasten e e n heden­ d a a g s e receptie.

(Geeja

Oldenbeuvmg)

Een vast ritueel v a n d e dies natalis vormt d e stoet hoogleraren die in toga d e aula binnenwandelt. Foto AVC/VU

D

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen