Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 567

PD\PJ]^F£

24 JUNI 1988 De overheid h a d in d e jaren dertig op d e inhoud v a n d e ra­ diouitzendingen een grote con­ trole. Lezingen, toespraken e n a n d e r e teksten moesten v a n te­ voren ter goedkeuring inge­ diend worden. Ook muziek ont­ kwam niet a a n die controle. Een radiocontrolecommissie luister­ de voor d e uitzending n a a r d e platen. Zo kon het g e b e u r e n dat een herkenningstune met d e eerste tonen v a n het lied d e In­ ternationale, nota b e n e ge­ speeld op een onschuldig klin­ kende orgel, het predikaat 'staatsvijandig' kreeg e n d e VARA die niet langer mocht uit­ zenden. Wijfjes concludeert in zijn proef­ schrift een arrogante en betwe­ terige houding v a n d e overheid tegenover met n a m e d e VARA. Deze omroep liet in h a a r lezin­ gen, hoorspelen, muziekpro­ gramma's en voordrachten ook het socialistische geluid door­ klinken. Omdat radio in huiselij­ ke kring beluisterd werd en d e uitzending via de ether ging, zou d e katholiek ook weleens n a a r d e VARA luisteren. De VARA w a s e e n müitante organi­ satie. Het zou heel goed kunnen dat een katholiek of gerefor­ meerde 'bevlekt' raakte, revolu­ tionaire ideeën kreeg. De radio zou d e o p e n b a r e orde kunnen verstoren of het zedelijk peU v a n de bevolking kunnen a a n t a s t e n . De overheid stelde in 1930 e e n Radio­omroep Controle­com­ missie (ROCC) in die bijhield wat werd uitgezonden. Er w a s een luistercommissie die vooraf de uit te zenden teksten las e n goedkeurde of verbood. Tijdens de uitzendingen luisterde zij of de spreker niet afweek v a n d e ingeleverde tekst. Zij kon d a n de uitzending afbreken.

Rijke b r o n Tegen d e twintigduizend uitge­ schreven radioteksten, 22 strek­ kende meter, v a n d e censuur­ commissie zijn b e w a a r d geble­ ven. Voor historisch onderzoek een rijke bron, temeer omdat van radioprogramma's van voor d e oorlog bijna niets is be­ waard. Alles ging live d e ether m. Bij toeval ontdekte Huub Wijfjes dit tekstarchief in het Amster­ damse Instituut voor Sociale Geschiedenis in roestige ord­ ners w a a r g e e n mens meer aangeweest is sinds 1940. "Het lag in volslagen wanorde, m a a r het w a s alsof ik een zestiende eeuwse tekst h a d gevonden waarin het zand nog zat w a a r ­ mee d e notaris d e inkt h a d ge­ droogd," vertelt Huub Wijfjes. Dat tekstarchief hoort bij het of­ ficiële archief v a n d e ROCC dat in de kelder v a n het ministerie van WVC in Den H a a g be­ waard wordt. Deze twee archie­ ven vormden d e basis v a n zijn onderzoek n a a r d e radiocen­ suur. "Luisteraars kregen toentertijd ellenlange lezingen te horen. Radio w a s min of meer d e ver­ vanging v a n manifestaties. Het gesproken woord m a a k t e e e n kwart uit v a n d e programma's: de rest bestond uit muziek, sa­ menzang, voordrachtjes e n con­ ferences. De censuur richtte zich m hoofdzaak op d e lezingen." De preventieve censuur h a d aanvankelijk ieders instemming overigens, ook v a n d e socialis­ ten. Huub Wijfjes: "Zij z a g e n er geen g e v a a r in. Die dachten 'ach censuur, dat is gewoon een beetje goede zeden, o p e n b a r e orde', m a a r p a s in d e praktijk, toen teksten o p g e v r a a g d wer­ den en verboden, ondervond d e VARA d e gevolgen ervan. Op papier h a d d e n d e vier levens­

H

Proefschrift o v e r r a d i o c e n s u u r v a n d e o v e r h e i d in d e j a r e n dertig

Censuurcommissie hield rooie radioamateurs onder de duim "Radiocensuur? Ik wist niet dat dat bestond in Nederland," zegt historicus Huub Wij fj es (32) die volgende week op dit onderwerp a a n de VU hoopt te promoveren. Zijn proefschrift Radio onder restrictie, Overheidsbemoeiing met radioprogramma's 1919-1941 beschrijft die censuur in de beginperiode van de radio. beschouwelijke omroepen AVRO, N CRV, KRO en VARA dezelfde rechten e n plichten, m a a r in d e praktijk volgden d e programmacontroleurs met ar­ gusogen d e tot 'revolutie' a a n ­ zettende socialistische omroep­ vereniging. In zijn proefschrift komt Huub tot meer d a n 1300 geheel of gedeeltelijk verboden VARA­programma's.

Ondenkbaar "Bij d e grote 1 mei­demonstratie v a n 1930 komt d e censuur voor het eerst tot uiting. Toen d e VARA die wilde uitzenden, vroeg d e censuurcommissie v a n tevoren d e tekst op v a n partijlei­ der Alberda. Stel je voor dat Wim Kok v a n tevoren zijn tekst moet inleveren bij een commis­ sie die onder leiding staat v a n minister Brinkman. Dat is nu on­ denkbaar." De 1 mei­parade met h a a r poli­ tieke speeches en m a s s a l e ka­ rakter (honderdduizenden men­ sen stroomden n a a r d e mani­ festaties in Rotterdam e n Am­ sterdam) bracht d e controle­

commissie in r e p e n roer. De VARA wUde e e n rechtstreekse uitzending. De commissie vroeg alle speeches op, die d e rede­ n a a r s echter niet op papier h a d ­ den of weigerden in te leveren. Tot driekwartier voor d e uitzen­ dingen telegraferen Vara e n commissie over e n weer. Resul­ taat: in plaats v a n het congres werd grammafoonmuziek uitge­ zonden. In d e laatste dertig mi­ nuten volgde e e n speech die in­ direct toch d e manifestatie a a n ­ h a a l d e . De controleur hoorde het met stijgende verbazing a a n en onderbrak d e uitzending tien minuten voor het eind. De VARA peste later terug door gefluit, gejoeL gesis en d e Internationa­ le door d e ether te laten schal­ len. Andere provocaties volg­ den zoals openlijk spreken over d e radiocensuur en d e rege­ ringspoUtiek. Opnieuw wordt d e zender het zwijgen opgelegd.

Boekfragmenten De R O C C w a a k t e onder het mom v a n d e 'goede zeden, o p e n b a r e orde en staatsveilig­ heid' en oordeelde bijvoorbeeld

z--<j5KSiï^'«-*

Gee ja Oldenbeuving dat e e n boekfragment (zoals die v a n A.M. d e Jongs Frank van Wezels roemruchte j aren) kwet­ send w a s . Een p a a r j a a r later o n d e r g a a n satirische program­ ma's als Teun d e Klepperman en De Dorpsbarbier hetzelfde lot. In deze programma's wer­ d e n N SB'ers als zijnde 'kwajon­ gens' op d e hak genomen. Maar in d e ogen v a n d e ROCC, die d e teksten nauwgezet uitploos, w a ­ ren ze ontoelaatbaar e n kwet­ send voor medeburgers. In 1933­34 verscherpte d e cen­ suur zich. De economische crisis w a s toen op h a a r hoogtepunt, in Duitsland kwam Hitler a a n d e macht, d e N SB en het fascisme kwamen op. De arbeidersbewe­ gingen w e r d e n militanter. Co­ lijn, die in '33 zijn kabinet gefor­ meerd had, m a a k t e het g e z a g s ­ herstel tot het voornaamste punt v a n zijn beleid. Dat botste met d e VARA. In deze jaren stelde d e VARA zich steeds militanter op tegenover Duitsland e n het fascisme.

G e e n Internationale Het strenge optreden v a n d e censuurcommissie tegenover d e omroep kreeg d e instenmiing v a n minister Colijn, die d e goe­ d e relaties met Duitsland in stand wilde houden. Bovendien wUde de confessioneel­liberale regering polarisatie vermijden. Colijn verbood d e eerste mu­ zieknoten v a n d e Internationale als pauzetune. D a a r m e e wilde hij d e VARA duidelijk m a k e n dat d e revolutionaire toonzet­ ting niet langer kon. Die Inter­ nationale h a d vanaf 1925 hon­ derden malen zonder b e z w a a r door de ether geklonken. Januari 1934 volgde e e n uitzend­ verbod v a n e e n d a g . Bij d e dood v a n Van der Lubbe in 1934 h a d d e VARA vijf minuten stilte in acht genomen. Uit piëteit zei d e VARA, m a a r Colijn be­ schouwde het als e e n politieke stellingname tegen Hitler. Huub Wijfjes: "Een d a g zendtijd ont­ nemen w a s een zware straf. Voor d e VARA moet toen duide­ lijk: het is buigen of barsten." De VARA boog. Na e e n enorme bestuurscrises waarbij v o o r a a n s t a a n d e mili­ tante VARA­medewerkers als Zwertbroek ontslagen werden, paste d e VARA zich a a n .

Kameraden, VARA-vrienden en -vriendinnen Onr«eht op oorwKt h»«ft <*• VARA ! • »»ti*iw»n - W * t than* B*«chi^t do»r d * m»»t ovailoopwi - Vrf miool»" IWMO 6* VARA n» <*• uiti^oding v.n hat vi»«wlnli« b«ncht »«n d * t»rarfittt«ll4n9 v»n V«n dt iMf - Éao barieht d«t —n uMi ran ootwfting d ^ d 9 u n door h«r gMKha Madarlandnha - o l t - D « i * daad ran kmt haid an piMait doot wfqwat hat gahaaU Hadarlandtcha volk gawaardaatd wordt dow da R*o*arin9 battftH Zatardag 17 Jwi wotdt da VARA haar iandlt|d ontnecnan

Dit ong elooflijk optraden noopt tot een daad' De VARA-zender zwijg t, maar duizenden zullen de VARA-zending vervullen»

Kamaradan gq kunt Zatardag da VARA n>at baluiitaran Cabruikt da than* voor U vrit9*iioman tifd voor n mlarttiaf

HUISBEZOEK Vrowwan an mannan ar op uit' - Zatardag wiiman wr( duiiandanntauwaUdan voor da VARA d a l i t orttparoot' ModMiY-gaMflanitaardan ladan dar S D A P damocraran an vri|haid«vriartdan voor loovar gi] nog mal uw plaati m da VARA habt inganoman komt Ihani tot da daad

SLUIT U AAN BIJ DE VARA!

ZATERDAG

VARA-DAG Met dit pamflet stelde d e VARA zich teweer tegen d e d a g zendtijd die h a a r werd ontnomen omdat d e zender vijf minuten h a d betracht n a het bericht v a n d e terechtstelling v a n Van der Lubbe. (Illustratie uit het proefschrift Radio onder restrictie]

geld investeert in werkloosheid bijvoorbeeld door a a n b e s t e ­ ding v a n o p e n b a r e werken. Dan zeiden ze er niet bij: 'zoals d e SDAP met het Plan v a n d e Arbeid voorstelt'. Als alternatief gingen ze uitvoerig in op het Plan v a n d e Arbeid v a n d e soci­ alistische partij in N oorwegen, dat natuurlijk identiek w a s a a n Nederland, m a a r dat w a s N oor­ w e g e n dus g e e n binnenlandse politiek. Zo kleedden zij dat in." Toch bleek d e ROCC alert. "De ROCC vond bijvoorbeeld v a n een serie over w^erkloosheid d e algemene toonzetting teveel neigen n a a r verheerlijking of goedpraten v a n werkloosheid. Gerbrandy, d e later minister­ president, en voorzitter v a n d e ROCC vond dat d e serie er te­ veel v a n uitging dat werkloos­

Revolutionaire literatuur, satire, politieke p r o p a g a n d a e n kritiek op Hitler­Duitsland werden voortaan vermeden. N a deze ommezwaai besteedde de VARA ook a a n d a c h t a a n ko­ ninklijke feestdagen en werkte zo m e e a a n d e integratie v a n d e arbeidersbeweging in d e natio­ nale staat. Huub Wijfjes: "Het geheim v a n censuur is d a n ook zelfcensuur. Je kan wel d w a n g uitoefenen m a a r als mensen niet willen, heeft het ook weinig effect. Je hebt er meer a a n als je mensen zover weet te krijgen dat ze zichzelf in programma's beperkingen opleggen." "Een voorbeeld. Via e e n omweg besteedde d e VARA a a n d a c h t a a n het Banenplan v a n d e SDAP (hét plan v a n d e jaren dertig om uit d e crises te ko­ men). Daarover zeiden ze: 'Het is belangrijk dat d e overheid

Huub Wijfjes: confessionelen wilden verzuiling in stand houden Foto Bram d e Hollander

heid eigenlijk wel programmamaker machef moesten H a a g daarvoor den."

leuk w a s . De en program­ zich in Den verantwoor­

God en gezag Huub Wijfjes noemt het verba­ zingwekkend dat men zo mini­ tieus v a n te voren e n achteraf d e uitzendingen in d e g a t e n hield. Hij probeert dat te verkla­ ren vanuit d e mentaliteit in het interbellum. Die mentaliteit w a s e e n weerslag v a n d e politieke en sociale structuur in die perio­ d e en wordt gekenmerkt door .confessionele overheersing en d e bescherming v a n h a a r niet n a d e r gedefinieerde dogma's: gezag, volkskracht, zedelijkheid e n godsdienst. "De confessione­ len vonden het een noodzaak om d e verzuilde traditie in stand te houden. De eigen groep af­ schermen v a n a n d e r e groepen en d e morele bevoogding viel d a a r m e e samen. Men h a d e e n b e p a a l d idee voor ogen v a n hoe de samenleving in elkaar moest zitten, over d e moraal in Nederland, over wat het beste w a s voor het volk. Een p a t e r n a ­ listisch ideaal. Je ziet in diezelf­ d e tijd ook d e filmkeuring ont­ s t a a n en bibliotheken worden in de gaten gehouden. De radio vond men echt iets speciaal. Dat w a s een nieuw medium, even­ als d e film, w a a r v a n d e invloed niet in te schatten w a s . De g r e e p v a n de overheid op het medium w a s d a a r o m stevig en soms zeer effectief. Het medium w a s vrij, m a a r gebonden."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen