Ad Valvas 1987 - 1988 - pagina 214

fiDVfWS

27 NOVEMBER 1987

VAN VONK TOT VLAM Sleutelaars en computerfreaks, wetenschappelijke produktie­ medewerkers, die risicoloos on­ derzoek van d e e n e geldstroom n a a r de a n d e r e slepen: durven deze mensen te stellen dat d e vonk die a a n het begin v a n d e eeuw oversprong is opgelaaid tot een vlam? Een waakvlam­ metje misschien! Maar zelfs dat vaakvlammetje lijkt niet te b r a n d e n in d e slecht bezette koningszaal v a n Artis. Het zal in d e loop v a n d e d a g ook niet oplaaien. Gezien d e foto's a a n d e w a n d is dat wel a n d e r s geweest. In vroeger jaren puilden d e con­ greszalen altijd uit. D a a r verga­ derde d a n gedurende enkele d a g e n d e crème d e la crème v a n d e Nederlandse natuurwe­ tenschap e n geneeskunde zo­ wel plenair als in kleinere speci­ alistengroepen. Nieuwe theo­ rieën werden er gepresenteerd, zoals d e moleculaire b e n a d e ­ ring v a n d e genetica door Hugo de Vries in 1908, wiens b a a n ­ brekende boek in hetzelfde j a a r ontstond als het nu honderdja­ rig Congres. Controverses wer­ d e n er uitgevochten. Vriend en vijand ontmoetten el­ k a a r hier. Men m a a k t e uitstap­ jes en bezocht de schouwburg. En men ging g r a a g en v a a k sa­ men op d e foto. Vastberaden en^ ontdeugend kijken d e grijze kwajongens ons a a n ; boordevol stoute ideeën, variërend v a n een wereldschokkende ontdek­ king tot, zo kan men zich voor­ stellen, een punaise op d e stoel v a n d e v a d e r v a n het elektron, d e eerbiedwaardige Lorentz.

De elite van wetenschappelijk Nederland be­ staat uit een honderdtal meest hoogbejaarde baasjes en dametjes, ongevoelig voor mode­ grillen. Hun wetenschap is hun passie, hun le­ ven. Erkenning of niet, geld of niet, zij werken door. Althans dat constateert UP­verslaggever Peter Bemelmans na een bezoek a a n het con­ gres Van vonk tot vlam op 14 november van de vereniging Het Nederlands Natuur­ en Genees­ kundig Congres. ~~

Toewijding Niets d a a r v a n v a n d a a g . Een honderdtal, meest hoogbejaar­ de, bezoekers vult d e konings­ zaal slechts half. Het betreft hier ook niet langer d e verzamelde elite v a n wetenschappelijk Ne­ derland, doch eerder e e n uit­ stervend soort vitale, levenslus­ tige eenlingen, w a a r v a n som­ migen zo lijkt het d e oprichting v a n d e vereniging nog meege­ maakt moeten hebben. Op hun instituten vormen zij voor d e al te voortvarende scientific­ma­ nagers ongetwijfeld e e n .trage massa, die weigert op te rotten. Sterker nog, die eigenzinnig als ze is, door niet te roken e n veel melk te drinken, vast v a n plan lijkt nog jaren h a a r ideaal v a n wetenschap in d e praktijk te brengen. Een ideaal w a a r i n passie e n toewijding a a n d e zaak centraal staan. Want wie deze ontbeert heeft niet d e moed een nieuw idee tegen d e heersende stroom in uit te wer­ ken. W a a r moet d a n d e vooruit­ g a n g nog v a n d a a n komen? Zonder passie, zonder moed verwordt wetenschap tot e e n uitwerken v a n het reeds beken­ de, tot een risicoloos verfijnen v a n wat we eigenlijk al wisten. Zo'n beeld zou men kunnen krij­ gen v a n de farmacologie n a d e lezing v a n d e Nijmeegse profes­ sor Ariens. Ongeveer honderd jaar geleden ontdekte Van "t Hoff, een a n d e r beroemd lid v a n het Congres, het b e s t a a n v a n stereo­isomeren. Dit zijn moleculen die identiek zijn op hun ruimtelijke structuur na. Ruimtelijk zijn ze eikaars spie­ gelbeeld, vergelijkbaar met d e linker­ en rechterhand. Net zo­ min als w e over d e linkerhand een rechterhandschoen kunnen aantrekken past d e rechtsdraai­ e n d e stereo­isomeer als zijn spiegelbeeld vereist is. Ons li­ c h a a m produceert natuurlijk het juiste molecuul, m a a r zodra d e farmacoloog synthetisch e e n geneesmiddel produceert is d e

Q

worden in d e gigantische ver­ snellers, waarin ze ontstaan, n a d a t bijvoorbeeld protonen en antiprotonen met grote snelhe­ d e n op elkaar geschoten zijn. Daarbij kunnen we d e gezochte deeltjes zelf nooit w a a r n e m e n . Ze b e s t a a n zo kort dat ze g e e n zichtbaar spoor achterlaten. En­ kel door statische a n a l y s e v a n d e produkten die in miljoenen botsingen ontstaan, k a n het be­ wijs voor het b e s t a a n v a n dit soort deeltjes geleverd worden. Maar is dit nog werkelijk? Wordt hier nog iets b e w e e r d over d e werkelijkheid of creëren d e fysi­ ci hun eigen fictie, hun eigen mythe? Hierbij zijn w e langs zeer onver­ dachte w e g bij e e n v a n d e oud­ ste v r a g e n v a n d e filosofie uit­ gekomen. Wat is werkelijk? Voor Plato w a s dat d e ideeën­ wereld. De wereld v a n onze w a a r n e m i n g w a s slechts schijn, bestond enkel uit verschijnse­ len, fenomenen. Sinds Freud schijnt het in d e mode te zijn v a n symptomen te spreken. De postmoderne filosofen b e n a ­ deren d e werkelijkheid als symptoom: als symptoom van... Ja v a n wat? Niet v a n e e n die­ perliggende werkelijkheid, die m e n p a s ziet als men door d e verschijnselen heenkijkt. De meeste postmodernen blij­ ven het antwoord bewust schul­ dig of ze duiden het a a n met "gebrek" of het "sacrale". Vallen quarks hier ook onder, we kun­ nen immers enkel wat ze te­ w e e g brengen, hun symptomen, zien? De wetenschapsfilosofen zijn er niet uit. Volgens d e een zijn ze werkelijk, volgens d e a n ­ der zijn het enkel theoretische constructen. Het werkt, dus is het werkelijk. Dit is het impliciete antwoord op d e v r a a g v a n De Wit of iets wer­ kelijkheidswaarde heeft. De halfgeleidertechniek, d e laser en d e supergeleiding berusten op de quantummechanica. Aangezien deze technieken werken, zegt d e theorie iets over d e werkelijkheid. De moderne fysicus creëert d e realiteit. Elek­ tro­magnetische straling is, be­ halve het zichtbare licht, voor ons mensen ook niet direct w a a r n e e m b a a r . Toch bepaalt deze straling e e n groot deel v a n onze a l l e d a a g s e werkelijkheid, namelijk als televisiesignaal. Misschien scheppen d e quarks ooit ook een nieuwe werkelij­ heid?

verhouding tussen links­ e n rechtsdraaiende molecullen fif­ ty­fifty. Met als gevolg dat in een kwart v a n alle potjes in e e n apotheek ­ niet alle geneesmid­ delen zijn v a n deze a a r d ­ d e helft v a n de moleculen werk­ zaam, de a n d e r e helft onwerk­ z a a m is. Onwerkzaam! Was het m a a r waar, aldus Ariens. Vaak hebben deze stereo­broertjes wel dezelfde bijwerking, soms remmen ze zelfs d e werking v a n het echte geneesmiddel. In e e n artikel met d e sprekende titel "Stereo­chemistry, a Basis for Sophisticated Nonsense in Pharmacokinetics a n d Clinical Pharmacology" heeft Ariens uit­ eengezet hoe honderd j a a r n a Van "t Hoff in veel publikaties op zijn vakgebied g e e n rekening wordt gehouden met stereo­ iso­ merie. Met a n d e r e woorden: honderd j a a r stilstand. Behalve bevestigd wordt mijn vooroordeel ook genuanceerd, met n a m e door d e lezing v a n prof. dr B.Q.P.J . d e Wit ­ gewoon Bernard toen we enkele jaren geleden college bij hem liepen ­ over d e ontwikkeling v a n d e fy­ sica v a n d e elementaire deel­ tjes. Natuurlijk het onderzoek is v a n

Peter Bemelmans/UP e e n industriële grootschalig­ heid. En gezien d e menskracht en het kapitaal, die erin geïn­ vesteerd worden valt d e voor­ uitgang d e laatste twintig j a a r enigszins in het niet bij d e storm­ achtige ontwikkeling v a n d e na­ tuurkunde onder invloed v a n mensen als Einstein, Bohr, Di­ rac, Heisenberg, Pauli in d e pe­ riode 1905­1932: het ontstaan v a n d e relativiteitstheorie en d e quantummechanica. Toch is er, w a n n e e r men d e hele honderd j a a r overziet, het een e n a n d e r gebeurd in onze tijd. Bijvoorbeeld, d e ontdekking dat protonen en neutronen, die tot d a n toe golden als de kleinste bouwsstenen v a n d e materie, op hun beurt weer opgebouwd zijn uit nog kleinere "deeltjes" ­ d e quarks ­ spreekt tot d e ver­ beelding. Tegelijk worden er goede resultaten geboekt bij het op een noemer brengen v a n d e vier fundamentele krachten in d e natuur. Veel mensen en enorme machines zijn noodza­ kelijk voor dit soort onderzoek. Deze deeltjes e n hun wisselwer­ king kunnen enkel bestudeerd

De creatieve wetenschapper als god. Zo vreemd is die g e d a c h t e niet. Men denke a a n d e g e n e e s ­ kunstenaars, die tot op zekere hoogte leven e n dood vanuit het domein v a n wat ons overkomt binnen dat v a n d e keuze ge­ h a a l d hebben. D a a r m e e staat d e wetenschapper ook voor d e v r a a g die god zich "voor" d e schepping gesteld schijnt te hebben: wat is d e best mogelij­ ke wereld? Draagt mijn schep­ ping d a a r a a n bij? Dit is niet d e exclusieve plicht v a n d e weten­ schapper. Zij geldt voor ieder­ een die iets schept, voor elk (creatief) mens. Deze v r a a g , d e v r a a g n a a r d e zin v a n d e wetenschap k a n niet binnen d e wetenschap beant­ woord worden, aldus M. Weber in zijn lezing "Wissenschaft als Beruf' uit 1919. Maar dat bete­ kent geenszins dat d e weten­ schapper zich met een beroep op d e eigen dynamiek v a n d e wetenschap a a n deze vraag, die zijn beroep verbindt met d e rest v a n zijn eigen e n d e m a a t ­ schappelijke werkelijkheid, k a n onttrekken. Als dit jubileumcongres iets a a n g e t o o n d heeft d a n is het wel dat d e ontwikkeling v a n d e we­

tenschap vol toeval, vol keuze­ momenten zit, w a a r o p het aller­ lei kanten uit kan. Zoals bij elke keuze is d e s m a a k doorslagge­ vend en die wordt weer be­ p a a l d door d e mode. Maar die k a n met e e n goed gevulde beurs makkelijk gestuurd wor­ den. Door e e n b e p a a l d e tak v a n onderzoek gul te subsidieren worden doorbraken tot stand gebracht, w a a r n a anderen, aangetrokken door d e nieuwe openingen, zich ook op dit ge­ bied storten. Men hoeft g e e n helderziende te zi)n om te weten w a a r o m het laseronderzoek in ons decen­ nium zo"n h o g e vlucht g e n o m e n heeft. Met a n d e r e woorden: d e ontwikkelingsdynamiek v a n d e wetenschap is niet dwingend. Een v a n d e redenen w a a r o m d e hier verzamelde b a a s j e s e n d a ­ metjes zo sympathiek lijken is hun traditie, hun ongevoelig­ heid voor mode. Zij d o e n vast niet m e e a a n d e laatste weten­ schappelijke trend. G e s t a a g werken ze verder a a n e e n on­ derzoek w a a r m e e ze al bijna e e n halve eeuw bezig zijn. Hun w e t e n s c h a p is hun passie, hun leven. Erkenning of niet, geld of niet, zij werken door. Zij horen nog tot d e generatie waarvoor Weber sprak toen hij het h a d over d e wetenschap als roe­ ping. Helaas zijn dit soort zonderlin­ g e n en hun vakgroepen d e eer­ ste slachtoffers v a n reorganisa­ ties en bezuinigingen. Zij heb­ ben g e e n tijd om allerlei fond­ sen n a te jagen. Ze h e b b e n het veel te druk met hun vak, ze h e b b e n het zelfs te druk om over geldgebrek te klagen. Toegege­ ven dit beeld is erg romantisch m a a r het leert ons misschien iets over het gelamenteer over bezuinigingen. De inleiding v a n d e voorzitter v a n d e Nederlandse Academie v a n Wetenschappen, prof. dr De Wied, valt hier ook onder. Zijn lezing is e e n pleidooi om jonge mensen met originele ideeën te stimuleren: e e n v a n d e r e d e n e n d e jubilerende vere­ niging op te richten. Daarvoor is het nodig onderzoek v a n topni­ v e a u in ons land te hebben. Im­ mers hoe k a n men ambitieuze jonge mensen a n d e r s stimule­ ren? Prof. De Wied m a a k t e echter en­ kele denkfouten. Zo stelt hij het tot d e verbeelding sprekende ri­ sicovolle onderzoek op e e n lijn met duur onderzoek dat veel mensen e n a p p a r a t u u r vergt. Maar dit laatste is v a a k het vrij risicoloos uittesten v a n reeds b e k e n d e theorieën onder zeer extreme omstandigheden. In dit soort onderzoek heeft m e n in­ d e r d a a d behoefte a a n veel a p ­ paratuur e n a a n h a r d w e r k e n d e mensen, m a a r erg origineel hoeft men er niet voor te zijn. In zijn woordgebruik g a a t d e spreker d a n ook over v a n origi­ nele n a a r ambitieuze jonge mensen en hij schildert weten­ schap af als e e n proces v a n "tri­ al a n d error": hoe meer mensen e n geld, des te meer k a n s o p succes. Dat zal wel, m a a r d e zuinig o g e n d e Deetman is g e e n gokkker. En uit d e a a r d v a n zijn funktie hoort hij dat ook niet te zijn. De eenling moet risico"s durven lopen om zinvol te kun­ nen leven, m a a r dat geldt niet voor d e staat. Welnu d e minister heeft slechts e e n beperkt bud­ get. Passie, moed e n verbeelding, daaruit bestaat d e wetenschap.

Peter Bemelmans is afgestudeerd theoretisch­ natuurkundige en studeert nu filosofie a a n d e KUN).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen