Ad Valvas 1988-1989 - pagina 75

F£>\pI^/FiS

16 SEPTEMBER 1988 Mensen die 'de oorlog h e b b e n meegemaakt' r e a g e r e n v a a k bijzonder fel w a n n e e r jongeren demonstreren tegen d e b e w a ­ peningswedloop of anderszins hun o n g e n o e g e n uiten over d e 'gewapende vrede'. Bij het te­ rechtwijzen v a n deze 'ontwape­ naars' wordt steevast d e les van München in steUing gebracht, als afschrikwekkend voorbeeld van d e gevolgen v a n e e n zwak­ ke defensie e n e e n te groot ver­ trouwen in onderhandelingen. Afgelopen zondag w a s op d e Nederlandse tv d e eerste v a n een tweedelige KI ON­docu­ mentaire te zien over d e beruch­ te conferentie v a n München in 1938, waarbij d e Westerse rege­ ringsleiders besloten Tsjecho­ slowakije op te offeren voor d e vrede in Europa. Dit akkoord bezorgde d e Engelse premier Chamberlain zijn slechte faam en gaf Hitler d e vrije h a n d voor herbewapening e n agressie in Duitslands buurstaten. Ben van Kaam, redacteur v a n het m a a n d b l a d VU­magazine, herinnert zich: "In d e Vietnam­ tijd werd d e München­analogie om d e haverklap gehanteerd, onder a n d e r e door president Johnson, en in populaire vorm daverde dat ook in Nederland door. Te p a s e n te o n p a s werd er gesproken v a n d e les v a n München. Je z a g beeldvorming optreden: München als resul­ taat v a n een verderfelijke paci­ fistische geestesgesteldheid." Het lezen v a n kranten e n tijd­ schriften uit die tijd zelf bracht Van K aam tot d e overtuiging dat dit beeld niet correspon­ deert met d e werkelijkheid. Nie­ mand geloofde in die tijd dat het Westen müitair zwak stond e n d a a r w a s ook g e e n reden voor: onder Chamberlains regering zijn d e militaire begrotingen al­ leen m a a r gegroeid. De IK ON­documentaire pro­ beert e e n antwoord te geven op de v r a a g of d e les v a n München eigenlijk wel didactisch verant­ woord is en vooral: of ze wel historisch betrouwbaar is. Is het niet veel meer e e n mythe dat

Onze oosterburen vertonen e e n aanzienlijk verschillend g e d r a g in juridische kwesties vergele­ ken met d e Nederlanders, con­ stateerde d e nieuwe doctor in de rechtsgeleerdheid. Behalve voor verkeersovertredingen en in mindere mate belastingge­ schillen, schakelt m e n in Nord­ rhein­Westfalen voor d e overige 'alledaagse' juridische proble­ men veel vaker d e rechter in d a n bij ons. Dat varieert v a n een tot anderhalf m a a l zo v a a k procederen in sociale verzeke­ ringskwesties en echtschei­ dingszaken tot tien d vijftien m a a l in gevallen v a n betalings­ bevelen, verkeersschade en ar­ beidszaken. Een gedeeltelijke, m a a r veel­ zeggende verklaring hiervoor is volgens Verwoerd het relatief grotere a a n t a l instanties dat bij ons tussen maatschappij e n rechtspraak in klaarstaat om d e burgers tegen relatief geringe kosten te helpen. "Zeer sprekend" noemt hij d e vrij omvangrijke afwikkeling van verkeersschadegevallen door d e Nederlandse verzeke­ r a a r s e n d e pseudorechterlijke afhandeling v a n ontslagzaken door d e gewestelijke arbeidsbu­ reau's (GAB's) e n v a n huurprijs­ zaken door d e huurcommissies. Ook geldt dat voor d e sinds d e jaren zeventig ­ internationaal gezien ­ enorm toegenomen di­ versiteit a a n gesubsidieerde rechtshulp, die d e overheid in 1958 nog slechts e e n half mü­ joen gulden en in 1984 niet min­ der 230 müjoen gulden kostte. In d e Bondsrepubliek Duitsland kent men g e e n GAB's e n huur­

Maker IK ON­documentaire Van K aam over Münche n 1938:

'Zwakke defensie Europa is e e n oude mythe' "Het pacifisme v a n Chamberlain ging niet ver­ der d a n het pacifisme v a n elk mens, inclusief HiÜer, namelijk dat hij vrede wilde. M a a r hij wüde wel zijn zin hebben". Journalist e n publi­ cist Ben v a n K aam, e e n v a n d e makers v a n d e IKON­documentaire 'München 1938', zet d e his­ torische rol v a n Nevüle Chamberlain in e e n a n ­ der daglicht. een wat naïeve, pacifistische Chamberlain e e n tandeloos Eu­ ropa overleverde a a n Nazi­ Duitsland? In ieder geval ging d e mythe in d e K oude­Oorlogs­ tijd e e n eigen leven leiden e n functioneerde ze als sanctione­ ring v a n d e roep om e e n krach­ tige defensie. Wat wel eens vergeten wordt is dat d e Westeuropese mogend­ h e d e n in d e jaren '30 e e n a a n ­ zienlijk militair overwicht op Duitsland h a d d e n . Van K a a m denkt dat het e e n bewuste poli­ tiek w a s om v a n d a t overwicht g e e n gebruik te maken. En dat brengt München tot zijn w a r e proporties terug e n vestigt te­ vens d e a a n d a c h t op e e n a n d e r wezenlijk aspect: d e rol v a n Rusland. Vooral het betrekken v a n het Russische standpunt, wat in d e documentaire uitvoe­ rig gebeurd, werpt e e n nieuw licht op d e oude mythe. Want h e b b e n Chamberlain, d e Fran­ se premier Daladier e n Mussoli­ ni niet zeer bewust Stalin buiten d e deur g e h o u d e n e n het g e ­ drieën op e e n akkoord gegooid met Hitler? Voor Van K a a m spreken d e his­ torische documenten boekde­ len: "Als tijdens het proces v a n Neurenberg a a n e e n Duitse g e ­ n e r a a l d e v r a a g gesteld wordt

of Duitsland Tsjechoslowakije werkelijk a a n g e v a l l e n zou h e b ­ ben, w a n n e e r Frankrijk e n En­ g e l a n d h a a r bijgestaan h a d ­ den, w a s zijn antwoord beslist ontkennend. De g e n e r a a l be­ vestigde d a t Duitsland zich n o g niet sterk g e n o e g achtte; voor

Nico Verbeek d e nazi's w a s het doel v a n Mün­ chen om Rusland uit Europa te krijgen e n tijd te winnen." Deze opvatting tref je volgens Van K a a m niet alleen a a n bij d e nazi's, m a a r correspondeert ook met het gevoelen v a n d e Russen zelf; zij trokken in 1938 hun con­ clusies uit d e Westerse politiek e n kozen voor e e n isolement. Ook Winston ChurchUl doorzag het g e v a a r v a n d e politiek v a n zijn partijgenoot e n opposant Chamberlain e n bepleitte ­ te­ vergeefs ­ e e n toenadering tot Rusland in p l a a t s v a n tot Nazi­ Duitsland.

M a a r voor Chamberlain e n d e zijnen speelden d e ideologische anti­communistische sentimen­ ten e e n grotere rol d a n d e angst voor het nazisme in Duitsland. Het spookbeeld voor d e meeste Westeuropeanen, zeker ook in Nederland, w a s e e n communis­ tisch Rusland dat zich met Euro­ p a zou g a a n bemoeien. Van Kaam: "In d e h e d e n d a a g s e ge­ schiedschrijving wordt d e door­ s l a g g e v e n d e rol v a n Rusland v a a k vergeten. Een artikel v a n Michel v a n der Plas in Else vie r v a n vorige week is e e n goed voorbeeld: Rusland speelt g e e n rol of is alleen zijdelings betrok­ ken, m a a r is g e e n factor v a n belang, w a s d e teneur." Als Van K a a m d a n toch e e n les uit het verleden zou willen trek­ ken zou het deze zijn: hoe e e n verblindend anti­communisme tot grote r a m p e n k a n leiden. Natuurlijk is volstrekte objectivi­ teit in d e geschiedschrijving e e n onmogelijke opgave, m a a r ge­ tracht moet in ieder geval wor­ d e n om d e hardnekkige mythes uit d e geschiedenis te b a n n e n . "Geschiedbeelden worden al­ tijd weer ge­ e n misbruikt om aktuele p r o p a g a n d a m e e te be­ drijven; dat m a g d e historicus niet overschülig laten". D a a r o m dringt d e v r a a g zich op: is het verantwoord om d e historische reconstructie v a n München '38 zo duidelijk in het kader te p l a a t s e n v a n het vre­ desvraagstuk? Ben v a n K a a m erkent dat absolute objectiviteit uiteraard niet bereikt k a n wor­ den. "Zelf h e b ik meegelopen met d e Vredesdemonstratie in Den H a a g e n er cirkelde toen e e n vliegtuigje boven het pu­ bliek met d e tekst 'liever e e n ra­ ket in d e tuin d a n e e n Rus in d e keuken'. De politiek v a n Cham­ berlain d a a r o p parafraserend zou d e slogan luiden: 'liever e e n nazi a a n tafel d a n e e n Rus in d e keuken'.

Ben Van Kaam: anti-communisme

Het tweede deel van de IKON­documen­ taire wordt zondag 18 september (15.30 uur) uitgezonden. Ben van Kaam schrijft el idt tot grote ramp e n in het oktober­nummer van VU­magazine Foto Kees Keuch, KVC/VÖ een uitgebreid artikel over Mtmchen '38.

Nederlanders minder snel naar rechter dan oosterburen Nederlanders stappen minder snel n a a r d e rechter d a n hun Westduitse buren. Een belang­ rijke verklaring daarvoor is volgens d e jurist J.R.A. Ve rwoe rd dat d e Nederlandse burgers meer b e t a a l b a r e mogelijkheden buiten d e rech­ ter om h e b b e n om tot oplossingen te komen. Gisteren promoveerde hij a a n d e VU op e e n proefschrift w a a r i n hij d e situatie in Nederland met die in d e deelstaat Nordrhein­Westfalen vergelijkt. commissies, terwijl d e rechts­ hulp er tot het monopolie v a n d e advocatuur behoort en d e ge­ subsidieerde rechtshulp beperkt is. Verwoerd sluit niet uit dat d e verschülen in het beroep op d e rechter tussen ons land e n d e Westduitse buren ten dele ook verklaard kunnen worden uit bijvoorbeeld ongelijke m a a t ­ schappelijke ontwikkelingen of mentaliteitsverschUlen bij d e bevolking. Daarin ligt echter ze­ ker g e e n rechtstreeks v e r b a n d volgens hem. Hij koos d e West­ duitse deelstaat juist als spiegel voor zijn onderzoek omdat maatschappijstructuur e n socia­ le ontwikkeling grote overeen­ komsten vertonen. Ook d e beide rechtssystemen lijken op elkaar. De onttakeling v a n d e zuilen­ maatschappij (jaren '60), w a a r ­ in m e n pas, als het niet a n d e r s

E

kon, buiten d e eigen protestant­ se, katholieke of socialistische zuil zijn recht zocht, heeft w a a r ­ schijnlijk wel enige, zij het zwakke invloed g e h a d op d e populariteit v a n d e n a d i e n op­ gekomen rechtshulp, aldus Ver­ woerd. 'De d a a r m e e g e p a a r d g a a n d e modernisering v a n d e samenleving (o.a. meer weg­ verkeer, andere echtschei­ dingswetgeving, sociale zeker­ heidsstelsel) droeg d a a r echter meer toe bij.

Koploper ­Die v e r a n d e r e n d e samenle­ ving h a d ook tot gevolg d a t d e rechter meer d a n tevoren werd ingeschakeld. Ons land begon toen als het w a r e a a n e e n in­ h a a l b e w e g i n g ten opzichte v a n a n d e r e Westeuropese l a n d e n zoals West­Duitsland, w a a r het

Jan v a n der Veen beroep op d e rechter overigens ook flink toenam n a d e weder­ opbouwjaren die op d e Tweede Wereldoorlog volgden. Neder­ land is daarbij nog steeds kop­ loper. De toename doet zich ver­ geleken met West­Duitsland op aUe terrein sterker voor. Ondermeer in het kader v a n d e bezuinigingen op d e overheids­ uitgaven in d e jaren tachtig is er grote (rechts)politieke belang­ stelling voor deze problematiek. Er is een herbezinning ontstaan over d e v r a a g hoeveel recht­ (spraak) d e overheid h a a r bur­ gers moet verschaffen. Volgens Verwoerd is d e Neder­ landse situatie met zijn, vergele­ ken met a n d e r e landen, relatief bescheiden budget voor d e rechters e n zijn z w a a r gesubsi­ dieerde rechtshulp in d e ruime zin v a n het woord d e k w a a d s t e niet. Het is m a a r d e v r a a g of het rechtsgevoel v a n d e burgers het effectiefst bevredigd wordt door veel meer geld te besteden a a n rechtspraakvoorzieningen, zegt hij. Ter illustratie voert hij d a a r ­ bij a a n dat het l a n g niet altijd d e meest z w a a r w e g e n d e kwesties zijn die exclusief voor d e rechter komen. Er zit zelfs e e n zekere willekeur in dat enerzijds echt­ scheidingszaken waarbij g e e n sprake is v a n kinderen of e e n

groot vermogen door a d v o c a a t en rechter moeten worden afge­ d a a n en dat anderzijds voojkde betrokkenen ingrijpende ont­ slagkwesties in eerste instantie door het gewestelijk arbeidsbu­ reau worden behandeld. Een a n d e r voorbeeld is dat grote fi­ nanciële kwesties in d e h a n ­ delswereld onderling plegen te worden opgelost, omdat m e n opziet tegen d e romslomp v a n een proces.

Advertentie

DE LAMPJES VAN NEELIE DE NOTARISSEN Neelie Smit­Kroes wil dat auto's overdag hun lampen aan hebben, (voordelig voor Philips). De bedoeling... en de kosten. Hoe de notarissen­lobby er, in tegenstel­ ling tot medisch specialisten, steeds in slaagt inkomen, 3'/i ton, onaangetast te laten, en: het verzwegen recht op gratis notaris. Van der Stoel, Van der Klaauw... oud­mi­ nisters en diplomaten over paspoortmaken. Pianisten en restaurateurs over Steinway ('het hoerenproduct'), en ander vleugels. Ronnie Kasrils, van de gewapende afde­ ling van het ANC, over de Rara­acties. Thierry Boutzen, Formule 1­coureur.

ED van der ELSKEN Fotograaf Ed van der Elsken op straat in Zuid­Korea. De foto's en dagboekaanteke­ ningen. Maatje (20) leeft naar de idealen van de jaren 60, 'De hele dag kunnen freaken.' Boeken: Konwicki en het desolate Polen. Stefan Themerson. Smeltkkroes Batavia.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

W

••^MKT^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen