Ad Valvas 1988-1989 - pagina 487

12 MEI 1989

BOEKEN

Archimedes weer boven water gehaald De wet v a n Ohm, v a n K epler, Boyle, Newton of v a n Gay­Lus­ sac. Voor d e middelbare scho­ lier met natuurkundige vakken in het pakket zijn ze g e s n e d e n koek. Heeft men d e school een­ maal achter d e rug d a n h e b b e n al die wetten voor velen e e n meer nostalgische d a n intellec­ tuele w a a r d e . De ingewikkelde en weerbarstige werkelijkheid leek teruggebracht tot eenvou­ dige en bijkans magische stelre­ gels. Maar oh, wat zijn ze ver weggezakt. In De wet van... frist H a n s v a n Maanen, tot voor kort werk­ zaam bij het Haarlems Dagblad en sinds enkele m a a n d e n we­ tenschapsredacteur bij Het Pa­ rool, die kennis weer op. In het boek worden op e e n zeer heldere wijze 28 wetten uit d e natuurwetenschap e n d e wis­ kunde uitgelegd. De wetten zijn chronologisch gerangschikt e n bestrijken een periode v a n 220 V. Chr. (Archimedes over d e op­ waarste druk in vloeistof) tot 1957 (Parkinsons vaststelling dat werk zich uitbreidt tot het d e tijd die beschikbaar is voor vol­ tooiing vult). Van M a a n e n weet in steeds drie bladzijden d e wet in kwestie uit te leggen alsook iets saülants over d e opsteller e r v a n te ver­ melden. Zo moet K epler m e e n toestand v a n "heilige razernij" en "onzegbare verrukking" heb­ ben verkeerd toen hij ontdekte dat het gehele zonnestelsel on­ derworpen bleek a a n e e n wis­ kundig verband. Over d e En­ gelsman John Dalton (vooral be­

kend geworden door zijn wet over d e druk v a n gasmengsels) lezen we dat hij kleurenblind w a s e n d a a r o v e r wetenschap­ pelijke verhandelingen hield. Hij m e e n d e dat zijn gebrek w a s toe te schrijven a a n het feit dat zijn oogvloeistof niet kleurloos m a a r blauw w a s en dus rood licht absorbeerde. Anderen for­ muleerden betere theorieën, m a a r Dalton hield, koppig als hij was, voet bij stuk e n gaf op­ dracht zijn ogen n a zijn dood open te snijden e n te controle­ ren. Koppigheid is overigens niet per se e e n slechte eigenschap voor een wetenschapper, zo leert het hoofdstuk over Newton. Bij zijn verklaring v a n d e cirkelvormige b a a n v a n d e m a a n om d e a a r d e moest hij beroep doen op d e krachten die hemellichamen op elkaar uitoefenen. Dat riep alom verzet op bij geleerden. Bestaan er krachten­op­afstand die zich door het vacuüm voortplanten? Het pijnlijke voor Newton w a s dat hij zelf ook het antwoord niet had. Het geniale w a s echter dat hij d e v r a a g eenvoudig op­ schortte, schrijft Van M a a n e n . Natuurwetenschappers uit vori­ g e eeuwen w a r e n niet zelden universele geleerden. Blaise Pascal ontdekte niet alleen een wet die later v a n groot b e l a n g zou blijken voor d e hydraulica (een druk, uitgeoefend op een afgesloten vloeistof, plant zich in alle richtingen gelijk voort), m a a r zette ook uitgebreid zijn "gedachten over godsdienst" op papier e n formuleerde d e be­

Wim Crezee roemde regel dat het hart rede­ nen kent die d e rede niet kent. De eerder g e n o e m d e Dalton deed n a a s t zijn grensverleg­ g e n d e onderzoek n a a r atomen ook studie op het gebied v a n d e meteorologie. Zijn hele leven hield hij in keurige schriften bij hoe het met het weer gesteld w a s e n schreef veel over d e voordelen v a n een betrouwbare weersvoorspelling voor "land­ man, zeeman e n d e mensheid in het algemeen." Terloops ontzenuwt Van Maan­ en enkele mythes zoals het ver­ h a a l dat d e werveling die ont­ staat bij e e n leeglopend b a d of wastafel op het noordelijk half­ rond tegen d e klok ingaat en op het zuidelijk halfrond met d e klok mee. Het is net zo'n n a ­ maakwetenschappelijk feit, schrijft Van Maanen, als d e be­ kende anekdote dat n e g e n m a a n d e n n a d e stroomstoring v a n 9 november 1965 in New York er e e n piek in het a a n t a l geboorten w a s . "Het is e e n ver­ h a a l dat we allemaal in onze puberteit h e b b e n gehoord, toen we nog dachten dat het duister e e n noodzakelijke e n voldoen­ d e v o o r w a a r d e w a s voor d e voortplanting, en w a a r o v e r we verder nooit meer h e b b e n n a ­ gedacht." Een v a n d e meest curieuze e n waarschijnlijk ook d e minst be­ kende wet die Van M a a n e n be­ handeld is die v a n d e Ameri­ k a a n s e natuurkundige Frank Badford. Zijn wet is bovendien

a a r d i g omdat het e e n v a n d e zeldzame ervaringswetten is die d e wiskunde heeft voortge­ bracht ­ m e n werkt d a a r liever met abstracte axioma's e n stel­ lingen die niets met d e werke­ lijkheid te m a k e n hebben. Benford onderzocht twintig ta­ bellen met grote getallen: op­ pervlakten v a n zeeën, lengten v a n rivieren, a a n t a l inwoners v a n steden, molecuulgewichten et cetera. Na het tellen v a n dui­ zenden v a n dergelijke g e g e ­ vens kwam hij tot d e conclusie dat l a g e cijfers veel vaker voor­ komen d a n hoge. Bijna d e helft v a n aUe getallen begint met e e n 1 of 2, voor d e 8 e n d e 9 s a m e n is

Het wapen van de politieke prent Kwetsen is een kunst die sterk gebonden is a a n nationale tradities. In sommige l a n d e n zijn woorden het meest geschikt om machthebbers onder het mom van een g r a p o n a a n g e n a a m te treffen, in a n d e r e l a n d e n voldoet een afbeelding het beste. Willem Langeveld, voormalig wetenschappelijk medewerker aan de Universiteit v a n Amsterdam, laat in Politiek per prent zien onder welke v o o r w a a r d e n de politieke karikatuur k a n bloeien. Hl] noemt zijn werk e e n 'perswetenschappeüjke studie', wat wü zeggen dat hij zich voornamelijk concentreert o p d e mamer w a a r o p d e satirische, getekende, boodschap h a a r w e g vindt n a a r d e mensen. Een g e - , schiedenis v a n d e politieke prent heeft hij niet wUlen schrijven. De karikatuur ("een bewust gemaakte vertekening v a n e e n persoon, sociale situatie of object") kan p a s tot leven komen als de censuur in e e n samenleving verslapt. Machthebbers moeten hun vrees verloren h e b ben voor het schadelijke gevolg van het beeld. "Beeldmagie is een zeer wijd verspreide vorm van magische praktijk. Het omhalen v a n standbeelden, het verbranden v a n foto's, het zijn allemaal uitingen v a n dezelfde emoties. De idee dat karikaturen geen echte s c h a d e kunnen doen, moet stevig zijn gevestigd, willen ze e e n kans h e b b e n als grappen te worden g e a c cepteerd."

Een a n d e r e v o o r w a a r d e is v a n technische a a r d . De prent moet makkelijk te reproduceren zijn en dat werd p a s mogelijk n a d e uitvinding v a n d e boekdrukkunst. Eeuwenlang w a r e n alleen munten (met d e afbeelding v a n vorsten) e e n picturaal m a s samedium, m a a r die w a r e n te klein om te gebruiken voor politieke spot. De politieke prent kon in feite p a s tot d e m a s s a doordringen n a d e uitvinding v a n het fotomechanisch drukken in 1887. Het afdrukken v a n illustraties werd daardoor zo vergemakkelijkt dat ook d a g b l a d e n prenten konden opnemen. Na die tijd beginnen er ook satirische b l a d e n te verschijnen die zich vooral op politieke ontwikkelingen rich-

Frank van Kolfschooten ten. Een derde v o o r w a a r d e is dat er grote binnenlandse of buitenlandse politieke s p a n n i n g e n b e staan. Revoluties en s c h a n d a len zijn het brood v a n d e politieke tekenaar. "Naarmate e e n politiek systeem zich meer weet voor te doen als functionerend in overeenstemming met d e wil v a n het volk, en d a a r i n ook slaagt, worden kritiek, satire e n politieke prenten minder werkzaam." De reacties op prenten h a n g e n echter ook s a m e n met onbegrepen nationale e i g e n a a r d i g h e den. In Duitsland, niet bekend om zijn humoristische traditie, werden in d e jaren zeventig enkele aanklachten ingediend (onder a n d e r e door Franz Josef Strauss) tegen politieke teken a a r s , die zelfs tot veroordeling leidden. In Engeland is d a t vrijwel uitgesloten. Tegen het grove satirische geschut dat in Spitting Image in stelling wordt g e bracht, is voor zover mij bekend nog nooit e e n politicus in het g e w e e r gekomen. Merkwaardig genoeg maakt men zich d a a r weer wel druk om het gedrukte woord, zoals blijkt uit d e problemen rondom d e publicatie v a n het boek Spycatcher. Dit patroon is volgens Langeveld al terug te vinden in het Engeland v a n het begin v a n d e achttiende eeuw. "Tekenaars w a r e n niet voor een kleintje ver-

vaard: bijtend sarcasme, venijnige kritiek, grove bejegening, het w a r e n volstrekt normale ingrediënten, ook w a a r het leden v a n het koninklijk huis of ministers betrof. Kennelijk behoefden d e makers e n uitgevers weinig vrees voor vervolging te koesteren." In Frankrijk lijkt m e n juist weer gevoeliger voor kwetsende beelden d a n voor kwetsende woorden. Misschien is d e m a g i e v a n het beeld sterker aanwezig in e e n katholieke cultuur. De politieke prent heeft tegenwoordig in Nederland vrijwel g e e n invloed. Enquêtes leren volgens Langeveld dat burgers zich in hun politieke beeldvorming niet of nauwelijks laten leid e n door prenten. Politici verzamelen zelfs cartoons in hun portefeuille e n laten ze vol trots a a n a n d e r e n zien. Toch is het wel eens a n d e r s geweest. In 1936 leidde e e n tekening v a n Peter van Reen, teken a a r v a n Het Volk, tot (vruchteloze) vervolging door het openb a a r ministerie. De regering hield in die j a r e n sterk rekening met de gevoelens v a n 'bevriend e staatshoofden'. Van Reen lekende d e prent n a a r aanleiding v a n e e n toespraak die Adolf Hitler h a d gehouden bij d e begrafenis v a n e e n nazi die w a s doodgeschoten door een Joodse student. HiÜer b e w e e r d e dat op het p a d van het nationaal-socialisme g e e n vermoorde politieke tegenstanders liggen. Van Reen laat dit Hitler b e w e r e n boven d e g r a v e n v a n Rathenau,

amper tien procent over. De ver­ klaring hiervan schuilt erin dat d e "natuurlijke manier v a n tel­ len" niet is 1,2, 3, 4, ...maar 1, 2, 4, 8, ...­ dus niet rekenkundig m a a r meetkundig. Benford ver­ w e e s daarbij onder a n d e r e n a a r d e toonladder e n n a a r d e groei e n sterfte v a n bacterieko­ lonies. De begincijfers v a n zo'n meetkundige rij schijnt voor der­ tig procent uit het cijfer 1 te be­ staan.

Hans v a n Maanen, De wet v a n .. Uitge­ ven) Boom/Meppel. ƒ 19,50.

Erzherger en Rohm, allen door d e nazi's vermoord. Langeveld heeft volgens mij jarenlang materiaal verzameld voor zijn kaartenbak. Na zijn vervroegde uittreding heeft hij alle kaarten a a n elkaar geknutseld met niet altijd e v e n elegante lassen. Het boek maakt d a a r door een ronmielige indruk. De literatuur die hij heeft g e r a a d p l e e g d over d e thema's 'lachen' en 'humor' is sterk verouderd. De publicaties die d e afgelopen tien j a a r zijn geschreven in vooral Angelsaksische l a n d e n heeft hij niet verwerkt, en dat is jammer omdat het d e filosofische basis v a n zijn beschouwingen over d e politieke prent aanzienlijk zou h e b b e n versterkt.

Willem Langeveld, Politiek per prent. Ambo, Baa-n 1989. ƒ29,50.

Advertentie

VULNU UW STEMBIUET IN

EN STUUR 'M TERUG !

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen