Ad Valvas 1988-1989 - pagina 567

JP£i\p3}jpS

23 JUNI 1989

Proefschrift over opkomst en o n d e r g a n g v a n vrije socialisten

Een negentiende­eeuws broeinest der anarchie' ITrije socialisten noemden zij zichzelf. De anarchistisch getinte beweging w a s in d e vorige e e u w zeer populair. De historicus Bert Alten a wijdde er e e n proefschrift aan, waarbij hij a a n de h a n d v a n d e stad Vlissingen, dit 'broeinest der anarchie', d e opkomst e n o n d e r g a n g van deze beweging onderzocht. Het anarchisme is g e e n politie­ ke stroming die op e e n brede sympathie kan rekenen. Op zijn best worden anarchisten gezien als vriendelijke wereldverbete­ raars, die echter wel geheel bui­ ten d e politieke realiteit staan. Op zijn slechtst worden ze g e a s ­ socieerd met het geweld v a n RAF, Rode Brigades en a n d e r e terreurgroepen. Een politieke iactor v a n betekenis vormen zij al lang niet meer. In d e vorige eeuw w a s dat a n ­ ders. Er bestond een krachtige anarchistische stroming binnen de arbeidersbeweging. Dat fe­ nomeen bezorgt diverse histori­ ci veel hoofdbrekens. M en is ge­ neigd d e sociaal­democratische vakbonden als d e meest 'nor­ male' en 'redelijke' representant van d e arbeidersbeweging op te vatten. De negentiende eeuwse anarchist zou e e n iet­ wat losgeslagen, 'ontworteld' type zijn dat in d e snelle over­ gang v a n traditionele n a a r mo­ derne samenleving het spoor bijster is geraakt.

j Verlichting Bert Altena laat v a n dat imago weinig heel. De Vlissingse a n a r ­ chisten w a r e n niet d e wind­

vaantjes v a n e e n volstrekt wil­ lekeurige ideologie. Als door­ g a a n s hooggeschoolde arbei­ ders w a r e n ze trots op hun eigen onafhankelijkheid, ze wensten zich door niemand te laten koei­ eneren. De anarchistische orga­ nisatievorm met zijn geringe hiërarchie sloot perfect a a n bij die levenshouding. Bovendien werkte in Vlissingen d e onwillig­ heid v a n werkgevers om a a n d e eisen v a n arbeiders tegemoet te komen, d e versterking v a n radi­ cale ideeën in d e h a n d . De anarchistische ideologie k w a m ook niet z o m a a r uit d e lucht vallen. Altena karakteri­ seert d e vrij­socialistische b e ­ weging zelfs als in veel opzich­ ten de laatste e n trouwste ver­ tolker v a n d e opvattingen v a n d e Verlichting e n Franse Revo­ lutie. Kenmerkend voor d e vrije socialisten w a s dat ze vonden dat een geestelijke bevrijding vooraf diende te g a a n a a n e e n politieke. Zo w a s voor h e n d e religie niet, zoals bij d e sociaal­ democraten, een privé­zaak. Religie w a s in hun o g e n é é n v a n d e obstakels voor e e n g e e s ­ telijke bevrijding en moest als zodanig met alle kracht bestre­ den worden.

Koos Neuvel Analyses m a k e n v a n hoe poli­ tieke macht te veroveren, w a s echter niet het pakkie­an v a n d e anarchisten. Hun buitenparle­ mentaire strategie d e e d het goed in e e n tijd dat er n o g g e e n a l g e m e e n kiesrecht w a s e n er weinig mogelijkheden beston­ d e n om door parlementair op­ treden het lot v a n d e arbeiders­ klasse te verbeteren. Vanaf het moment dat d e staat zich als t a a k stelde om 'sociale politiek' te g a a n bedrijven, be­ gon d e anti­parlementaire stra­ tegie a a n zinvolheid te verlie­ zen. Even snel als d e sociaal­ democratie a a n terrein won, moesten d e anarchisten d e af­ tocht blazen.

Consessies Die sociale politiek kreeg ge­ stalte in e e n verzuüde samenle­ ving. Die verzuUing, beweert Al­ tena in navolging v a n d e theo­ rie v a n UvA­poUticoloog Siep Stuurman, w a s allereerst e e n anti-socialistische strategie: door d e arbeiders politiek te controleren trachtten d e elites hun machtsbasis te vergroten. Toch heeft voor Altena d e ver­ zuiling ook e e n meer radicale betekenis: d e aloude standen­ maatschappij werd erdoor af­ gebroken. In d e nieuw ontstane zuilen w a r e n uiteenlopende standen, v a n d e grootindustrië­

Portret van de syn dicalistische metaalbewerkers die in 1928 aan de grote stakin g bij "De Schelde" hebben deelge n n ome . len tot d e keuterboeren, bijeen­ gebracht. Hierdoor kon e e n po­ litieke democratisering optre­ den. Wüde d e elite d e macht binnen e e n zuil b e h o u d e n d a n moesten er ook consessies ge­ d a a n worden op het terrein v a n kiesrecht e n sociale politiek. Voor d e vrije socialisten w a s d e verzuiling minder gunstig. Ze w e r d e n namelijk tot buiten­ staanders gebombardeerd. Elke zuü sloot zich hermetisch af voor invloeden v a n buiten, het­ g e e n d e mogelijkheid tot ver­ breiding v a n het radicale ge­ dachtengoed minimaliseerde. Hun wegkwijning als politieke factor v a n betekenis h e b b e n d e vrije socialisten in d e visie v a n Altena grotendeels a a n zichzelf te danken: hun theorieën w a r e n

Theoloog Hoedemaker, ooit tegenvoeter v a n Kuyper, herdacht

Een pleitbezorger voor kerkelijke eenheid Grote bekendheid geniet d e hervormde theoloog Ph. J. Hoedemaker (1839­1910) tegenwoordig niet meer. Bij de gelegenheid v a n zijn honderdvijftigste geboorte­ dag? op 23 juni, probeert het a a n d e VU gevestigde Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme d a a r v e r a n d e r i n g in te b r e n g e n . M et zijn streven n a a r eenheid binnen d e kerk zou hij w e e r aan actuele betekenis h e b b e n g e w o n n e n . Zeven j a a r lang is Hoedemaker hoogleraar geweest a a n d e VU. In 1886 vond echter de dolean­ tie plaats, de afscheiding v a n Abraham Kuyper cum suis v a n de hervormde kerk, e n d e VU werd hierdoor een gereformeer­ de universiteit. Hoedemaker wenste Kuyper niet in zijn spo­ ren te volgen en hij hing zijn hoogleraarsmantel a a n d e wU­ gen. Niet dat Hoedemaker e e n kri­ tiekloze naprater v a n d e kerke­ lijke autoriteiten w a s . Een diep­ g a a n d e reorganisatie, e e n de­ mocratischer bestuursstructuur, van d e kerk w a s voor hem be­ slist onontkoombaar. Hoedema­ kers alternatieven bleven ech­ ter altijd uitdrukkelijk bedoeld als interne kritiek. Het ging voor hem niet a a n d e hervormde kerk zomaar d e rug toe te keren. Van afscheidingen binnen d e kerk moest Hoedemaker niet veel hebben. Hij w a s zelf opge­ groeid in een afgescheiden mi­ lieu. Dat w a s niet b e p a a l d e e n a a n g e n a m e ervaring. Het leven werd hen dusdanig zuur ge­ maakt dat de ouders v a n Hoe­ demaker in 1851 besloten n a a r Amerika te emigreren. De jonge Hoedemaker hield

zich d a a r niet b e p a a l d afzijdig v a n het maatschappelijk leven; hij heeft zelfs n o g d e e l g e n o m e n a a n d e verkiezingscampagne voor e e n democratische presi­ dentskandidaat. M et zijn niet geringe verbale capaciteiten droeg hij e e n klein steentje bij a a n d e uiteindelijke overwin­ ning v a n die kandidaat. De politiek w a s echter toch niet Hoedemakers w a r e roeping. Zijn voorkeur ging uit n a a r het predikantschap. Omdat hij

iiW^

fftSfc.,

Koos Neuvel vond dat d e opleiding in Ameri­ k a tekort schoot, besloot hij in 1862 n a a r het oude v a d e r l a n d terug te keren. M a a r d e interes­ se voor politieke vraagstukken heeft hem, ook in zijn predUcan­ tenbestaan, toch niet meer los­ gelaten. Hij vond dat op d a t ge­ bied er voor d e kerk e e n duide­ lijke t a a k w a s weggelegd. Het liefst z a g hij e e n s a m e n ­ g a a n v a n kerk e n staat zoals dat in d e achttiende e e u w het geval w a s . De hervormde kerk w a s toen 'staatskerk' e n op zijn beurt liet d e staat zich in prakti­ sche kwesties leiden door chris­ telijke beginselen. Dat s a m e n ­ g a a n betekende voor Hoede­ maker niet dat ze identiek moes­ ten worden; e e n situatie waarbij geestelijke leiders ook d e poli­ tieke lakens uitdeelden werd door hem nooit g e p r o p a g e e r d . De kerk diende zich weliswaar uit te spreken over m a a t s c h a p ­ pelijke vraagstukken m a a r d e overheid bleef voor h e m toch e e n eigen verantwoordelijkheid houden. Zijn opvatting over d e verhou­ ding tussen kerk e n politiek ver­ schilde wezenlijk v a n die v a n Kuyper. Hoedemaker w a s niet zo'n voorstander v a n christelij­ ke partijvorming. Kuyper d a a r ­ entegen w a s veel meer e e n machtspoliticus; i e m a n d die e e n coalitie met die vermaledijde katholieken niet uit d e w e g ging als hij m a a r a a n e e n meerder­ heid kon komen. Kuyper tracht­ te direct vanuit het regerings­

pluche d e Nederlandse natie in christelijke zin bij te kleuren. W a a r Kuyper d e confrontatie­ politiek niet uit d e w e g ging, d a a r w a s Hoedemaker veel meer gericht op consensusvor­ ming. N a a r m a t e d e consensus meer in christelijke zin beïn­ vloed zou worden, kon dat vol­ gens h e m op indirecte wijze zijn uitwerking op d e wetgeving niet missen. De hervormde kerk, waarbij destijds ruim d e helft v a n d e Ne­ derlandse bevolking a a n g e s l o ­ ten was, beschouwde hij als d e bevoorrechte d r a g e r v a n d e consensus. Van d e katholieken, toch e e n niet onaanzienlijke minderheid, h a d hij op dat ge­ bied een l a g e dunk. Hij vond ze onbetrouwbaar en machtsbe­ lust. Omdat zij hun directieven krijgen v a n buiten d e lands­ grenzen zouden zij minder ge­ schikt zijn om als steunpilaar v a n d e natie te fungeren.

niet erg goed toegesneden op praktische maatschappelijke veranderingen. Als zodanig h e b b e n die idealen zijns echter nog wel degelijk zin. "Op een a a n t a l punten lijkt mij het vrije socialisme (...) niet weerlegd: ten aanzien v a n d e strategie v a n maatschappelijke verhou­ dingen d e voorrang v a n econo­ mische machtsverhoudingen boven d e politieke e n ten a a n ­ zien v a n d e beweging e n het doel v a n die beweging; d e w a a r d e e n d e autonomie v a n d e individuele mens als uit­ gangspunt v a n handelen."

Bert Altena ­ Een broeinest der anarchie: Arbeiders, arbeidersbeweging en maat­ schappelijke ontwikkeling. Uitgeverij Thesis, Haarlem.

heeft. Tegenwoordig leven w e in e e n tijd v a n ontzuUing. Daar­ m e e wordt het ook weer interes­ sant d e v r a a g te stellen in hoe­ verre d e strategie v a n Hoede­ maker nu e e n betere kans maakt." Dat d e VU h a a r medewerking verleent a a n e e n symposium dat op 27 oktober over Hoede­ maker wordt gehouden, ziet De Bruijn niet zonder meer als e e n poging tot eerherstel. "Hoede­ maker is niet afgezet of g e ­ schorst. Hij is w e g g e g a a n om­ dat hij het niet met d e VU e e n s was. De w e g e n scheidden zich gewoon." "Maar hét is wel zo dat d e VU g e e n specifiek gereformeerde universiteit meer is, e n zich in meer a l g e m e n e zin als christe­ lijk opvat. Daardoor kunnen ook d e nazaten v a n Hoedemaker er weer bij betrokken worden. Er wordt nu ook een portret v a n Hoedemaker geschilderd dat op het symposium a a n g e b o d e n wordt. Dat kan opgevat worden als een symbolisch g e b a a r w a a r m e e hij opgenomen wordt temidden v a n d e a n d e r e gees­ telijke voorvaderen v a n d e VU." Advertentie

Symbolisch Volgens dr. Jan de Bruijn , hoofd v a n het Historisch Documenta­ tie Centrum, is e e n a a n t a l v a n d e opvattingen v a n Hoedema­ ker nog altijd actueel. "De be­ moeienis v a n d e kerk met m a a t ­ schappelijke vraagstukken staat tegenwoordig weer sterk in d e belangstelling. Ook heeft hij altijd gepleit voor kerkelijke eenheid e n dat is iets wat tegen­ woordig in 'samen op w e g ' w e e r gestalte begint te krijgen." "Kuyper w a s d e m a n die d e ver­ zuiling v a n d e Nederlandse sa­ menleving sterk bevorderd

EENSS6Z

VERZEKERDE

KIEST VAARNA VOOR HET INTERPAimVAN

Pro Civibus AMSTERDAM 020-736111

<^

GRONINGEN 050-184114

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen