Ad Valvas 1988-1989 - pagina 470

fJD\FJ^/F£

28 APRIL 1989

Astronomen speuren naar fractie van een seconde Al sinds mensenheugenis tuurt men naar het heelal. Astronomen trachten structuren van sterrenstelsels in kaart te brengen. Is het einde van alle vragen in zicht? Bijna, alleen die allereerste seconde van het heelal is nog volslagen duister. S terrenkundigen praten van­ daag op de VU over ontstaan en evolutie van het heelal. De sterrenkundigen weten al een heleboel over het heelal e n in grote lijnen zijn ze het met elkaar eens. Behalve over d e ouderdom. Is d e ruimte tien­ of twintigmüjard j a a r oud? D a a r lopen d e meningen over uiteen. Maar niet over d e v r a a g hoe het heelal is ontstaan. Dat gebeur­ d e door e e n oerknal, ook wel d e big bang genoemd. Dat w a s een reusachtige ontploffing waardoor alle b e s t a a n d e mate­ rie uit elkaar vloog. Tot dat mo­ ment w a s die compleet gebun­ deld. Een theelepeltje v a n die com­ pacte stof woog vele duizenden tonnen. Tijdens d e oerknal w a ­ ren d e vier natuurkrachten (electriciteit, zwaartekracht, zwakke e n sterke kemkrachten) nog één. Na d e knal dijde d e materie uit e n n a m het heelal e e n omvang a a n die het nu heeft. Eeuwenlange bestude­ ring v a n d e sterrenhemel heeft al veel duidelijkheid g e s c h a p e n over wat er tijdens die müjarden jaren in het heelal is gebeurd. Alles uit die eerste seconden? Nee, er blijft nog e e n klein stukje tijd over, w a a r v a n d e geleerden

niet weten wat er toen plaats­ vond. Wat g e b e u r d e er in d e eerste lO'^^ste seconde? G e e n stopwatch k a n zo'n tijdspanne registreren, m a a r voor sterren­ kundigen is het e e n fascineren­ d e periode. Die tijd is b e p a l e n d geweest voor d e toekomst v a n het heelal. S lagen sterrenkundi­ gen erin om d e geschiedenis v a n dat allereerste begin te achterhalen, d a n weten ze ook w a a r o m het heelal eruitziet zo­ als het nu is. In die begintijd moeten d e om­ standigheden, bijvoorbeeld d e temperatuur, zo extreem zijn ge­ weest, dat d e geldigheid v a n d e natuurkundige wetten er door werd verstoord. Daar ligt e e n sterrenkundig obstakel. Omdat die wetten het in die eerste frac­ tie v a n e e n seconde af lieten weten, zal het nog l a n g ondui­ delijk blijven wat zich toen af­ speelde.

Toeters en bellen Op uitnodiging v a n AIK, d e stu­ dentenvereniging v a n natuur­ kunde, spreken v a n d a a g a a n d e VU enkele sterrenkundigen v a n d e VU, UvA e n Leiden over

Henk Vlaming het o n s t a a n e n d e evolutie v a n het heelal. Het is e e n t h e m a met veel toeters e n beUen, fascine­ rend voor d e leek. De spannendste v r a g e n zijn echter al beantwoord, door d e wetenschap. De ontdekldng v a n een nieuwe planeet doet g e e n grenzen verleggen, m a a r be­ vestigt er é é n of stelt er é é n bij. De atlas v a n d e ruimte is al ruw­ w e g in kaart gebracht. Alleen sommige lijntjes moeten nog g e ­ trokken worden e n enkele vak­ jes ingevuld. Rechtgeaarde n a ­ tuurwetenschappers kunnen zich hierop n a a r hartelust uitle­ ven. Er blijven nog e e n p a a r boeien­ d e v r a g e n over, m a a r die liggen buiten het gebied v a n d e ster­ renkunde. Wat w a s er bijvoor­ beeld vóór d e oerknal, w a a r ­ door ontstond die knal e n wat bevindt zich buiten het heelal? Helaas, v a n vóór d e oerknal b e ­ staan geen waarnemingen, evenmin v a n buiten het heelal. Daarom is het g e e n gebied voor natuurwetenschappers, maar voor filosofen of a n d e r e geleer­ den. Misschien kunnen theolo­ gen licht in deze duisternis bren­ gen. De studie n a a r d e oorsprong v a n het heelal is d e grens v a n het sterrenkundig onderzoek. Daarbinnen zijn er echter nog heel wat problemen om het hoofd over te breken. De inven­ tarisatie v a n het heelal gebeurt

door middel v a n observaties e n experimenten. De instrumenten daarvoor worden steeds krach­ tiger en nauwkeuriger. Ook satellieten h e b b e n zo hun steentje bijgedragen a a n ruim­ te­observaties. De Nederlands­ Duits­Amerikaanse satelliet Iras heeft jaren geleden e e n planeet rond d e ster W e g a ontdekt. Het w a s d e eerste keer dat buiten ons zonnestelsel e e n a n d e r e planeet werd w a a r g e n o m e n , hoewel astronomen al wel a a n ­ n a m e n dat ze er zijn. Doordat e e n b e p a a l d e lichtkaatsing op die planeet vanaf d e a a r d e on­ zichtbaar is v a n w e g e d e filte­ rende werking v a n d e d a m p ­ kring, kon dat hemellichaam nooit vanaf onze planeet wor­ d e n gesignaleerd. Waarnemingen vormen d e b a ­ sis voor berekeningen. Zo oriën­ teren sterrenkundigen zich op sterke lichtbronnen in uithoeken v a n het heelal. Ze worden quases genoemd en hun licht is vele malen sterker d a n dat v a n zon­ nen. Dat licht passeert d e com­ plete diepte v a n het heelal. Een a n a l y s e v a n dat licht leert welke kleuren er ontbreken e n dat zegt iets over d e materie die het on­ derweg is tegengekomen. O p die manier doen sterrenkundi­ g e n proefboringen in het heelal zoals e e n bodemdeskundige een grondmonster neemt.

Licht Dichter bij huis bestuderen ster­ renkundigen d e atmosfeer v a n planeten, ook die v a n d e a a r d e . Ze g a a n n a wat er met licht ge­ beurt als dat door d e atmosfeer gaat. Die kennis is belangrijk om satellietfoto's te kunnen a n a ­ lyseren. Is het maïs of rogge wat er op d e foto staat? Dit soort onderzoekingen zijn d e

kleine druppeltjes w a a r m e e de emmer der kennis volsijpelt. Hoe vollediger het plaatje van het heelal is ingekleurd, des te completer wordt het verhaal over d e oorsprong. Want ruimte en tijd zijn in d e astronomie van dezelfde orde. Die allereerste fractie v a n e e n seconde blijft voorlopig e e n o n n e e m b a r e hin­ dernis voor d e sterrenkundigen. De techniek moet hier uitkomst bieden. In deeltjesversnellers worden d e b a r r e omstandighe­ den tijdens het ontstaan nage­ bootst. De n a a m zegt het al: in deze machine worden atoom­ deeltjes met een enorme snel­ heid op elkaar losgelaten. Aan de h a n d v a n d e effecten trekken natuurwetenschappers hun conclusies. Tot nu toe is er echter g e e n ver­ sneller die in staat is om d e om­ standigheden v a n dat allereer­ ste moment n a te bootsen. Tot het zover is, kunnen sterrenkun­ digen al hun vakmatige fanta­ sie d e vrije loop laten. Voor de leek, met zijn fascinatie voor het oneindige, is d a a r echter geen touw meer a a n vast te knopen.B

Ad Valvas tot de zomer Ad Valvas verschijnt d e ko­ m e n d e tijd niet op vrijdag 5 en 19 mei (i.v.m. Hemel­ v a a r t s d a g e n Pinksteren). Met n a m e inzenders v a n ko­ pij voor d e mededelingenru­ briek wordt verzocht hiermee rekening te houden. Vanaf 26 mei komt Ad Val­ vas tot d e zomervakantie weer wekelijks uit tot e n met vrijdag 30 juni.

IWIAAK Z E L F

UNIVERS UNIVERS

F OT O K O P I E Ë N

UNIVERS

HET MEEST COMPLEET EN DAT 7 DAGEN P/WEEK KINKERSTR. 100 T EL. 020-185121 FAX. 020-833529 boeken — tijdschnften — schrijfwaren fotokopieën (ook ingebonden) faxen (ook voor inkomende faxen) door de week tot 20.00 uur za/zo tot 18.00 uur

SNOOKER CLUB

OVERTOOM OVERTOOM 209 1054 HT AMSTERDAM

De Clercqstraat 68 A'dam tel. 020­128647 Sarphatipark 44 A'dam tel. 020­6629986 rsJIJonbLjra 7 3 ­ > \ m s t r d a m ­ t o t ö f o o n 0 2 0 ­ . 4 2 1 4 S 7

TELEFOON 020­188019 LESSEN VOOR BEGINNERS EN GEVORDERDEN

Offsetdrukkerij Kantors B.V. Gespecialiseerd in het drukl<en van

proefschriften Graydon Nederland B.V. ts in Nederiand marktleider op het getned van bednjfs­ informatie, debiteurenbeheer en incasso. Zij rappor­ teert aan Graydon Hofding N V., een samenwerkings­ verband tussen Vendex International en de Nederiandscine Credietverzekerinrj Maatschappij. Er zijn vestigingen in de meeste landen in Europa en de Verenigde Staten. In Nederland zijn zo'n 300 mede­ werkers werkzaam.

Graydon Nederland BV is een onderneming, die zich ten behoeve van derden, voornameliik bezighoudt met het actief verzamelen van statistische financiële gegevens over het nederiandse bedrijfsleven. In verband met de sterke groei van ons bedrijf is er, in de vestiging te Amsterdam, Hogehilweg 6 plaats voor:

OPROEP­ KRACHTEN Wij zoeken hiervoor studenten op HBO/Universrtair niveau, die — goed betaalde — werl^ervaring willen opdoen door naast hun studie, tijd beschikbaar te stellen voor telefonische enquêtes en interviews. Heeft U interesse in bovengenoemde funktie, dan kunt u hierover telefonisch kontakt opnemen met Frans Dijkslag, telefoon 020­5679500 of een brief sturen, onder vermelding van: vacature Oproepkracht, naar: Graydon Nederland BV, t.a.v. Paul Vorwerk, Manager Personeelszaken, Postbus 16991.2500 BZ Den Haag.

GRA¥DON

Hi­FI STEREO SPECIALIST op vertoon collegekaart 10% KORT ING

Totale grafische verzorging. Levertijd 4 weken. Prijslijst op aanvraag. Telefax­nummer 01859­19243 Oost­Kinderdiik 191, 2953 CL Alblasserdam Telefoon 01859­12155­12532

hWil^ NAUDE VRAAGT UW STEUN. De organisaties die streven naar één rechtvaardige, niet­raciale en democratische samenleving hebben dringend financiële steun nodig. Geef om Zuid­AMka: giro 26655 tn.v. Bevrijdingsfonds Komitee Zuidelijk Afrika, Amsterdam

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen