Ad Valvas 1988-1989 - pagina 249

M>\p3^/p£

9 DECEMBER 1988

L

Müfltitra.

fi!r Schiüe toe h e b b e n bijgedragen dat vormen v a n protest tegen onder a n d e r e d e Duitse wederop­ bouwmentaliteit en d e verdrin­ ging v a n het verleden, rationele vorm a a n g e n o m e n h e b b e n . Ik wil niet arrogant zijn, m a a r ik denk dot d e Duitse protestbewe­ ging met een theoretisch niveau optrad dat elders niet gebruike­ lijk w a s . Ik denk dat dat gedeel­ telijk a a n d e Kritische Theorie te d a n k e n is." Wat tenslotte vindt Wiggers­ haus ook nu nog het meest waardevolle en inspirerende a a n d e Frankfurter Schule? "Een moeilijke vraag", meent hij. "Ik zou het zo willen uitdruk­ ken: men blijft vasthouden a a n burgerlijke idealen als indivi­ dualisme, solidariteit, welstand en geluk als nastrevenswaardi­ g e doelen. En m e n probeert d e maatschappelijke verhoudin­ gen te onderzoeken e n te kritise­ ren in het licht v a n zulke doelen. Dat lijkt heel voor d e h a n d lig­ gend te zijn m a a r uit d e geschie­ denis komt telkens weer n a a r voren hoe gemakkelijk die idea­ len onder tafel geschoven kun­ nen worden."

tuur door d e mens. Die kwes­ tie komt ook a a n d e orde in Dialectiek van de Verlichting v a n Adorno e n Horkheimer. In dit beroemde, filosofische boek dat in 1947 gepubli­ ceerd werd, stellen d e a u ­ teurs zich d e v r a a g hoe het mogelijk is d a t zo'n hoogont­

' > *.,-•.

Ǥ^

Theodor W. Adorno wikkelde westerse cultuur te­ rug kan vallen tot d e absolu­ te barbarij in het fascisme. Ze denken dat het fascisme niet zomaar e e n bedrijfson­ geval is geweest m a a r dat er b e p a a l d e sporen in het wes­

Een spetterende ruzie op niveau valt niet te versmaden. Op d e derde d a g v a n het congres, e e n d a g die in het teken staat v a n d e esthetische theorie v a n d e Frankfurter Schule, g a a t het a a r d i g die kant op. "De hele filo­ sofie is e e n zelfreflexie v a n d e geletterde cultuur, in deze tijd met a n d e r e media is ook e e n a n d e r e vorm v a n filosoferen noodzakelijk", zet Norbert Bolz krachtig d e a a n v a l in. Als u zo'n l a g e dunk heeft v a n de geletterde cultuur, w a a r o m schrijft u zelf d a n eigenlijk nog boeken?", slaat Albrecht Wel­ Imer, hoogleraar filosofie in Konstanz, h a r d terug. Maar Bolz is niet meer te stuiten. Met zijn bonte lapjesvest en zijn nonchalant overeind s t a a n d e h a a r lijkt hij e e n direct uit het artistieke post­punkmilieu v a n ­ d a a n geplukte jongeman te zijn; e e n outsider die het wel cool vindt om wat belegen academi­ ci eens lekker te jennen. In wer­ kelijkheid is hij echter hoogle­ r a a r in Berlijn. En alsof het nog niet g e n o e g is doet Bolz, n a d e filosofie e e n opdoffer verkocht te hebben, ook e e n poging om d e geesteswetenschappen te­ gen het c a n v a s te slaan. "De geesteswetenschappen houden zich onledig bezig met d e pro­ ductie v a n zin, het zoeken n a a r bedoelingen en betekenissen." WeUmer: "Dat is toch vanzelf­ sprekend. Als ik n a a r uw lezing luister, probeer ik er toch ook achter te komen wat u bedoelt." Bolz: "Dat is helemaal niet no­ dig. Ik wil alleen m a a r e e n p a a r dingen beschrijven e n h e b d a a r verder g e e n bedoelingen mee." WeUmer: Dan zal h e l e m a a l nie­ m a n d nog proberen u te begrij­ pen. Dat is toch absurd!" Droog merkt Willem van Reijen, hoogleraar filosofie in Utrecht en voorzitter v a n d e d a g op: "Ik geloof dat we hier kunnen spre­ ken v a n e e n controverse." De populaire, h e d e n d a a g s e termi­ nologie wil dat w e zo'n contro­ verse benoemen als modernis­ me versus postmodernisme. De betrokkenen zelf zullen echter nog liever hun tong afbijten d a n zich in e e n v a n beide catego­ rieën te laten indelen. Zo verklaart Wellmer ironisch: "Ik ben een modernist in d e zin zoals Kennedy eens sprak: ich bin ein Berliner." A a n d e a n d e r e kant zegt Bolz: "ik gebruik het woord postmodernisme nooit."

terse denken aanwezig zijn die als voorafschaduwingen beschouwd kunnen worden. Door d e fascistische dreiging waren bijna alle leden v a n het Institut in de jaren dertig naar Amerika gevlucht. Daar werkten Adorno e n Horkheimer onder a n d e r e m e e a a n hel grote onder­ zoeksproject the authoritari­ an personality waarin men­ sen onderzocht werden op d e v r a a g in hoeverre zij in het bezit w a r e n v a n e e n au­ toritaire, zo niet fascistische persoonlijkheidsstructuur. Na d e Tweede Wereldoorlog keerden Adorno en Horkhei­ mer terug n a a r Duitsland, terwijl mensen als Marcuse en Fromm in Amerika ble­ ven. Het Institut werd in Frankfurt opnieuw opgericht. Met de dood v a n Adorno in 1969 trad er e e n breuk op in d e geschiedenis v a n d e Frankfurter Schule, in zijn oorspronkelijke betekenis hield die op te b e s t a a n . Het denken van d e Frankfurters heeft echter zo zijn sporen nagelaten bij tal v a n heden­ d a a g s e denkers in uiteenlo­ pende wetenschapsgebie­ den. Koos Neuvel)

Geruzie op derde congresdag

Moderne kunst versus de massacultuur En onze nationale schildertrots Rob Scholte, uitgenodigd om iets over zijn doeken te vertel­ len, is nog resoluter: "Het post­ modernisme interesseert mij niet." Hoe d e tegenstellingen ook be­ noemd worden, het verschil in invalshoek blijft onmiskenbaar. Wellmer is overduidelijk d e goe­ de leerling v a n Adorno en in zijn lezing zet hij n o g eens h a n d z a a m de esthetische op­ vattingen v a n zijn leermeester uiteen. Wat Adorno aantrok in d e moderne kunst, zo leren we, w a s e e n openheid die ontbreekt in gesloten maatschappelijke systemen en traditionele kunst­ werken. In het harmonieuze kunstwerk of maatschappelijk systeem worden dissonante klanken weggewerkt; alles wat afwijkt v a n het g a n g b a r e p a ­ troon is verdacht. De moderne kunst met zijn veelvormigheid en fragmentarische karakter wijst daarentegen iedere d w a n g m a t i g e eenheid af. De moderne kunst heeft hiermee in potentie e e n democratisch ka­ rakter.

Koos N euvel chine, zoals het in e e n v a n hun songs heet. De betovering is ob­ jectief geworden, merkt Bolz cy­ nisch op.

Jatwerk Kortom, we beleven in zulke werken het einde v a n d e genia­ le muzikant, d e briljante kunste­ n a a r wiens ongehoorde talent door zijn publiek ademloos be­ wonderd wordt. Maar wie denkt dat d e postmodernen hier e e n teken v a n d e verloedering v a n d e cultuur in zien, die vergist zich. Ze vinden het eigenlijk wel best. We leven in het tijdperk v a n d e 'kunst in het tijdperk v a n zijn technische reproduceer­ baarheid' zegt Rob Scholte, die

originaliteit en uniciteit propa­ gandatrucs v a n d e commercie. Een schilderij dat gesigneerd is met d e n a a m Appel is goud w a a r d , ontbreekt zijn n a a m d a n geeft men voor eenzelfde schil­ derij g e e n rooie stuiver. Het kunstwerk als fetisj. Scholte: "Vernieuwing is het d o g m a v a n het modernisme geworden, m a a r dat is e e n begrip dat al­ leen n o g m a a r betekenis heeft voor d e markt." Het modernisme in d e kunst is zijns inziens tot mode geworden: d e jachtige zoektocht n a a r the next big thing die e v e n later alweer ver­ ouderd is. De uitdrukking die Scholte d a a r e n t e g e n telkens hanteert w a n n e e r hij zijn schil­ derijen laat zien is: Kijk, niets nieuws. De postmodernen hebben w a a r d e r i n g voor d e reproduc­

Tegenover d e moderne kunst plaatst Adorno (en Horkheimer) d e massacultuur, a a n g e d u i d als 'cultuurindustrie'. Het woord spreekt al boekdelen: e e n cul­ tuurindustrie, dat belooft weinig goeds. Brengt kunst immers niet d e individualiteit v a n d e kunste­ n a a r tot uitdrukking e n is dat niet iets heel a n d e r s d a n fabri­ cage­werk e n massa­productie? Dat zien Adorno en Horkheimer evenwel precies gebeuren: d e populaire media grossieren in op m a a t g e s n e d e n cultuurpro­ dukten e n g e s t a n d a a r d i s e e r d e emoties. Bij Adorno wordt d e massacul­ tuur vanuit het gezichtspunt v a n d e moderne kunst bekritiseerd. De postmodernen ­ die b e n a ­ ming blijft zich toch als e e n zoe­ m e n d e wesp opdringen ­ zijn d a a r e n t e g e n gefascineerd door d e massacultuur. In plaats v a n er van buitenaf t e g e n a a n te kij­ ken begeven ze zich liefst mid­ den in het gewoel. "Er is g e e n kritiek meer mogelijk" consta­ teert Rob Scholte opgewekt. Hij geeft er d e voorkeur a a n het spel v a n d e massacultuur m e e te spelen en zijn tegenstanders met hun eigen w a p e n s te be­ strijden.

Langs elkaar heen Hoezeer moderne kunst e n m a s ­ sacultuur door elkaar heenlo­ pen laat N orbert Bolz zien in zijn lezing. Het door d e componist Richard Wagner a a n g e h a n g e n ideaal v a n het Gesa m tkuns­ twerk, het overweldigende mu­ ziekspektakel, is zijns inziens p a s in deze tijd echt gereali­ seerd. Door d e h o o g w a a r d i g e geluidsapparatuur wordt d e luisteraar overdonderd. Er is g e e n afstand meer tussen luiste­ r a a r e n muziek, d e klanken kun­ nen als het w a r e met d e h a n d e n gegrepen worderi. In het h e d e n d a a g s e Gesamt­ kunstwerk heeft volgens Bolz d e muziek zich losgemaakt v a n d e muzikanten. Bij e e n popgroep als Pink Floyd valt bij optredens nauwelijks nog te zien hoe d e muziek gemaakt wordt, welke instrumenten er bespeeld w^or­ den. De muzikanten zelf zijn slechts d e zetbazen v a n het al­ les verpletterende multi­medi­ aspektakel. Welcom e to the m a­

Walter Benjam in in het begin van d e jaren dertig. tie­mogelijkheden die d e mo­ a n d e r e grote kunsttheoreticus derne technologie biedt. D a a r v a n d e Frankfurter Schule, Wal­ w a a r Adorno vanuit d e moder­ ter Benjam in, citerend. n e kunst d e massacultuur bekri­ Evenals Benjamin vindt Scholte tiseerde b e w a n d e l e n zij eerder dat e e n gunstige ontwikkeling. d e omgekeerde weg: met be­ Reproduceerbaarheid en n a ­ hulp v a n d e verworvenheden bootsing ­ d e talrijke vijanden v a n d e moderne technologie e n v a n het postmodernisme spre­ massacultuur stellen zij b e p a a l ­ ken liever over schaamteloos d e mechanismen in d e moderne jatwerk ­ zijn voor hem belang­ kunst a a n d e kaak, ze wülen rijker d a n originaliteit. Of het nu laten zien hoe er b e p a a l d e Ulu­ een al b e s t a a n d schüderij v a n sies gecreëerd worden. Picasso is, d e cover v a n d e HP, In d e termen v a n d e Frankfurter of het logo v a n Philips is. Rob Schule betekent dit een duidelij­ Scholte pikt ze in en gebruikt ze ke, filosofische stemverklaring. voor eigen doeleinden. Norbert Bolz: "Adorno wUde d e "Kent u Karel Appel?", vraagt moderne technologieën en me­ Scholte zijn publiek. Men kent dia niet assimileren. Benjamin hem. "Die werd e e n expressio­ wilde dat wel. De Kritische nistische schilder genoemd. Ie­ Theorie is er niet in g e s l a a g d m a n d die recht uit het hart schil­ om tot een goede beoordeling derde, zijn gevoelens liet spre­ van d e technische wereld te ko­ ken en het dier in d e mens n a a r men." En g e d r a g e n door een boven bracht. Maar als ik Appel golf v a n pathos, stelt hij zichzelf nu imiteer wat blijft d a a r d a n plechtig d e opdracht: "Ik wU er v a n over? Het onderscheid tus­ a a n bijdragen het ontwaken in sen vals en echt heeft g e e n en­ die wereld te vergemakkelij­ kele betekenis meer." ken." Voor Scholte zijn begrippen als

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen