Ad Valvas 1988-1989 - pagina 110

30 SEPTEMBER 1988

E

CULTUUR Kerala boeide J. van der Keuken "Documentairefilmers moeten meer met hun verbeelding wer­ ken", zei J oris Ivens onlangs op de televisie, in een gesprek met Cees v a n Ede. Wie het werk v a n Johan van der Keuken kent, weet dat deze dat advies al ja­ ren in praktijk brengt. Al zijn films, v a n de korte documentai­ res over dichter Lucebert en over jazzmusicus Ben Webster tot het prachtige drieluik Noord­ Zuid dat hij begin zeventiger ja­ ren voor de VPRO maakte, ge­ tuigen van een zeer persoonlij­ ke kijk op d e werkelijkheid. Met Ivens heeft Van der Keuken ge­ meen dat hij internationaal hoog g e w a a r d e e r d wordt e n in Nederland irritaties blijkt op te roepen. Johan v a n der Keuken probeert in zijn werk steeds nieuwe vor­ men te vinden om de werkelijk­ heid vast te leggen. Niet alle pogingen zijn even geslaagd. Met n a m e in films als De meester en de reus en De tijd leidt dit zoeken tot beeldenreeksen en nadrukkelijke herhalingen, die n a een p a a r keer nogal gekun­ steld overkomen en i n d e r d a a d g a a n irriteren. Daarbij komt d e bijna exhibitionistische neiging v a n Van der Keuken om zijn werk uit te leggen, alsof hij b a n g is door zijn publiek verkeerd be­ grepen te worden. Die eigenschap maakt hem trouwens wel tot een v a n d e meest sympathieke filmers die in Nederland rondlopen. Pre­ tenties of niet, hij durft zich ten­ minste bloot te geven e n ver­

'Dick Roodenburg schuilt zich niet achter goedko­ pe argumenten als bijvoorbeeld publieke belangstelling. En in zijn laatste film laat hij zien dat een afwijkende vorm niet persé een 'moeilijke' film hoeft op te leveren. Het oog boven de p ut is zeer toegankelijk en d e mooiste film v a n Van der Keuken tot nu toe. In 1983 m a a k t e Louk Vreeswijk Made in Kerala, e e n helder ge­ formuleerde en goed g e m a a k t e documentaire over de sociale situatie in d e hoogst gealfabeti­ seerde deelstaat v a n India, w a a r in ik meen 1957 voor het eerst in de wereldgeschiedenis een communistische regering gekozen werd. De fUm b e h a n ­ delt d e processen v a n a r m o e d e en arbeid, v a n uitbuiting en ver­ zet. Die maatschappelijke toe­ standen komen in Het oog boven d e puf slechts zijdelings a a n de orde. J ohan v a n der Keuken richt zich vooral op d e culturele aspecten v a n Kerala. De drup­ pel honing te midden v a n d e omringende ellende, als ik d e poëtische proloog v a n d e film goed begrepen heb. Het oog boven de p ut bestaat uit drie delen. De film begint met een m a n die jongens vechtsport onderricht en een vrouw die meisjes leert dansen. Heel sub­ tiel laat Van der Keuken zien dat deze traditionele verdeling over d e sexen niet voor altijd vast ligt: een jonge vrouw blijkt zeer

Oktoberj azzmaand: swingende oudjes Sky Channel is zowat het slechtste t.v.­station dat er bestaat. Om d e vijftien minu­ ten dezelfde reclame en om het half j a a r worden ook d e series en films herhaald. Een uur n a middernacht begint op dezelfde zender Arts Channel, met voor driekwart oudbakken gereutel en altijd hetzelfde knullige c a m e r a ­ werk. Ook niks, zou je zeg­ gen, m a a r vrijdagnacht is er geregeld jazz te beluisteren en te bekijken en dat maakt veel goed. Notabene live­ jazz vanuit d e legendarische jazzclub The Village Van­ guard, w a a r v a n menig jazz­ gigant d e beste optredens op plaat zijn vastgelegd. De Blue Note o p n a m e s v a n Son­

Foyer van het

ny RoUins a l d a a r behoren tot het beste wat er in d e jazz is gebeurd, net als d e Coltrane­ opnames. Helaas wordt er op d e beel­ den vanuit d e Vanguard meestal duf gespeeld. Alleen afgelopen vrijdag w a r e n er 7 minuten en 43 seconden met de briljante tenorsaxofonist Johnny Griffin en ook staat me nog e e n eerder concert door Art Blakey a n d his J azz­ messengers voor d e geest. Deze laatste formatie nu komt op 29 oktober d e toch al mooie entourage v a n Tu­ chinsky extra opluisteren in het kader v a n d e Oktober­ jazzmaand. Wat is er toepas­ selijker d a n in e e n zo oud theater d e oudste nog leven­

Tuscbinsky-theater

Foto Bram de Hollander

Scène uit 'Het oog boven de p ut' goed met d e vechtstok overweg te kunnen. En w a n n e e r d e ritue­ len achter d e rug zijn, blijken d e deelnemers moderne Indiërs te zijn die op een scooter n a a r hun werk g a a n . In het tweede deel v a n d e film volgen w e een geld­ h a n d e l a a r op zijn tocht langs verschillende dorpen. Voor Van der Keuken een gelegenheid iets v a n de economische achter­ gronden n a a r voren te halen. In korte gespeelde scènes ­ w a a r i n het amateurisme d e authentici­ teit verhoogt ­ p r a a t d e h a n d e ­ laar met zijn klanten, mensen die hun karige loon verdienen in d e kleine kokosverwerkende bedrijfjes of met het rollen v a n beedies. De e i g e n a a r v a n d e plaatselijke bioscoop ­ e e n

d e drumgrootheid ter wereld uit te nodigen? Art Blakey ­ de m a n met d e witte h a a r ­ dos, d e waanzinnige grijns op het gezicht en met zijn on­ ophoudelijk gekreun achter zijn drumstel ­ is geboren in 1919! In 1988 speelt hij nog steeds of de stukken er af vliegen. Art Blakey is echter niet d e enige artiest met archeologi­ sche w a a r d e . Ook v a n d e partij is op dezelfde avond trombonist J .J .J ohnson ­ 64 jaar e n nog steeds actief. Zijn fluwelen, melodische imrpovisaties w a r e n b a a n ­ brekend voor een hele g e n e ­ ratie trombonisten en zijn op bijna elke fatsoenlijke plaat v a n tussen 1940 en 1960 te horen. Mr. J .J .J . neemt e e n kwartet mee. De derde groot­ heid op d e door d e J azz Inn ­ Europa's grootste jazzplaten­ speciaalzaak ­ georgani­ seerde concert lijkt e e n broekje, m a a r is intussen ook al vijftig: Freddie Hubbard. Hij hoort zeker thuis in d e rij trompetgroten. Dit illustere drietal vertegen­ woordigt zonder begeleiders een totaal v a n 183 j a a r jazz. In tegenstelling tot Sky of Arts Channel is jazz vreselijk oud, m a a r blijft toch steeds vers.

(Francis Lesman) Concert J.J.Johnson, Art Blakey, Fred­ die Hubbard e.a.: Tuschinsky, 29 ok­ tober, toegangsprijzen 45, 55 en 85 gulden. Oktoberjazzmaand: voor inlichtingen over de ruim 300 concerten, zie de speciale poster oi bel de jazzlijn (267764).

schuur met spleten w a a r d o o r d e rest v a n het dorp gratis meekijkt ­ k a n zijn geld p a s afdragen als de juist binnenstromende be­ zoekers betaald hebben. Een onderwijzer ­ in e e n soortgelijke schuur w a a r d e kinderen in het zand leren schrijven ­ heeft niets af te d r a g e n omdat d e meeste ouders g e e n schoolgeld kunnen betalen. Van der Keuken laat in dit mid­ dendeel vooral d e mensen in hun omgeving zien: d e prachti­ ge 'backwaters' v a n Kerala, d e

kleine watertjes en meren die zich langs d e kust v a n d e deel­ staat uitstrekken. Een soort pa­ radijselijk Giethoorn, m a a r d a n veel groter en met palmen, om het in toeristische'termen samen te vatten. A a n het slot v a n Het oog boven de p ut keert Van der Keuken weer terug n a a r d e cul­ tuur. We zien hoe iemand ge­ schminkt wordt voor d e traditio­ nele Kathakali­dans. Een sterf­ scène wordt d a a r n a zeer indrin­ gend gedanst en door d e regis­ seur in beeld gebracht. Het oog boven de p ut is niet n a te vertellen, want d e film ont­ leent zijn kracht a a n d e manier w a a r o p hij de toeschouwer mee laat kijken met d e filmer. Met Van der Keuken herken je din­ gen en v e r b a a s je je over din­ gen. Een voorbeeld. De c a m e r a loopt door e e n straat. Een bede­ laar verschijnt in beeld. De ca­ mera stokt, haalt het beeld even terug en g a a t weer door. Net als w a n n e e r je zelf door die straat zou lopen. In vorige films maak­ te Van der Keuken te p a s e n te onpas nadrukkelijk gebruik v a n dit stijlmiddel. In Het oog boven d e puf krijgt het p a s echt beteke­ nis, omdat je zo op een terloopse manier bij d e film betrokken raakt. Dan blijft het niet bij ademloos kijken, m a a r word je a a n het denken gezet. Ook film­ kijkers mogen wel eens meer met hun verbeelding werken.

Het oog boven de p ut draait vanaf don­ derdag 29 september in de Movies op de Haarlemmerdijk.

Giftige nachtmerries van Erik Andriesse Alsof ze zich in e e n nacht­ merrie h e b b e n a a n g e d i e n d , zo schildert Erik Andriesse zijn amarylissen, zonnebloe­ men en sinds kort ook sche­ dels. Bloedrood, gifgroen, schreeuwend geel en nach­ telijk p a a r s b l a u w vermoor­ den elkaar. Zijn werk in het Van Gogh­museum en in d e galerie v a n zijn broer Paul Andriesse intrigeert. Mag e e n schilder die zichzelf res­ pecteert wel zo conventio­ neel zijn? Begin deze m a a n d honoreer­ d e d e jury v a n d e Prix de Rome, een aanmoedigings­ prijs voor jonge kunstenaars, zijn werk met d e eerste prijs. Zij sprak v a n e e n geëmotio­ neerde poging om d e gruwe­ lijke realiteit te visualiseren door middel v a n poëtische beelden: temperamentvol, h e r k e n b a a r e n vitaal. "Giftig", omschreef onlangs d e Volkskrant zijn bloemen en schedels, "giftig e n verlei­ delijk". Inderdaad, zo verlei­ delijk zelfs dat je er e e n beet­ je achterdochtig v a n wordt. Achterdochtig omdat je in d e b a n raakt v a n wat je ziet e n tegelijkertijd scepsis in je voelt opborrelen. Maakt hij zich er niet wat makkelijk vanaf? W a a r o m bloemen e n schedels e n niet iets intellec­ tuelers, iets abstracts? Hij zal toch wel iets bedacht heb­ ben? "Het is niet nieuw wat ik doe", zegt hij zelf. "Die thema's zijn er altijd geweest, m a a r ze zit­ ten in e e n nieuwe jas." Zijn roze lelie komt op je af cds e e n stralend g a v e bloem. Door d e felle kleuren en het

grote formaat echter, krijgt d e toch v a n huisuit m a a g d e ­ lijke en onschuldige lelie iets v a n een vleesetende plant, schitterend en b e n a u w e n d tegelijk. Met mooiigheid om d e mooi­ igheid alleen loopt e e n schil­ der a l g a u w d e kans voor de­ cadent door te g a a n . Iets d a a r v a n k a n Andriesse niet ontzegd worden. De nacht­ merrie v a n het dagelijks le­ ven rnaakt hij mooi, met e e n benijdenswaardige overtui­ gingskracht. Over d e inhoud v a n zijn werk zwijgt hij liever. In het kunsttijdschrift Metropolis M zegt hij: "Je kunt met e e n stok n a a s t het werk g a a n s t a a n en zeggen w a a r het van­ d a a n komt. Als e e n kunsthis­ toricus dat met mijn werk doet, vind ik dat vreselijk. Het kost generaties voordat we v a n dat geklets v a n in­ houd af zijn. Een breed the­ ma, nou natuur vind ik nogal een breed thema. Het is het leven, als dat g e e n inhoud is. Uitsterven, afsterven, afster­ ven, d e groei, dat is toch in­ houd." Dat is inhoud, zeker weten. Ze moeten allemaal voor zichzelf spreken e n dat d o e n ze ook, d e wervelende zon­ nebloemen, amarylissen en springerige antilope­skelet­ ten.

(Karin Feenstra) Werk van Erik Andriesse is momen­ teel op een aantal plaatsen te zien: tot 15 oktober in Galerie Paul Andriesse (Prinsengracht); tot 23 oktober in mu­ seum Fodor; tot 9 oktober in het Van Gogh­museum.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen