Ad Valvas 1988-1989 - pagina 211

18 NOVEMBER 1988

~

BOEKEN

Wetenschap maakt gebruik van zwarte dozen Wetenschap wordt wel voorge­ steld als brenger v a n ultieme w a a r h e d e n . Dat zou voorname­ lijk gelden voor d e wetenschap­ pen die in dienst s t a a n v a n d e techniek. Bruno Latour venti­ leert in zijn boek Wetenschap in actie e e n geheel a n d e r e me­ ning over d e 'objectiviteit' v a n technowetenschappen. In d e tempels v a n d e wetenschap, d e laboratoria, houdt m e n zich, in zijn visie, vooral bezig met het maken v a n feiten. Voor d e Franse wetenschapsso­ cioloog Latour is het d a n ook niet voldoende te kijken n a a r d e resultaten zoals die uiteindelijk gepresenteerd worden in de, met vaktaal doorspekte, weten­ schappelijke artikels. Om we­ tenschap te begrijpen zal m e n het laboratorium niet door d e voordeur, m a a r door het achter­ deurtje moeten betreden. De b e ­ schrijving die in het boek v a n zo'n hypothetisch bezoek v a n een dissident a a n e e n laborato­ rium g e g e v e n wordt, toont met­ een d e moeilijkheden v a n e e n leek in d e w o n d e r e wereld v a n d e wetenschap. WU hij zijn kriti­ sche houding volhouden d a n zal hij a a n alles moeten twijfe­ len. De onderzoeker zal echter e e n groot deel v a n d e a p p a r a t u u r of technieken die hij gebruikt niet ter discussie stellen. Zij h e b b e n

voor h e m reeds hun diensten bewezen. Latour spreekt in dat v e r b a n d v a n 'zwarte dozen', die wetenschappers niet g r a a g zul­ len openen. De geschiedenis heeft echter a a n g e t o o n d dat p a s weer 'voor­ uitgang' k a n worden geboekt als juist die v a s t s t a a n d e feiten doelbewust in twijfel getrokken w e r d e n e n e e n geheel a n d e r e invalshoek g e n o m e n wordt. Fi­ losofisch gezien zit hierin e e n principieel probleem voor d e wetenschap. W a a r o m worden sommige conclusies uit voor­ g a a n d onderzoek wel in twijfel getrokken e n a n d e r e niet? Of is • er bij 'objectieve' research toch sprake v a n keuzes? Latour is e r v a n overtuigd dat die laatste v r a a g met 'ja' beant­ woord k a n worden. Ook bij d e techno­wetenschappen spelen persoonlijke keuzes v a n d e on­ derzoekers e e n grote rol. Daar­ n a a s t kunnen w e t e n s c h a p p e r s gebruik m a k e n of het slachtoffer worden v a n b e l a n g e n die in d e samenleving spelen. In het boek geeft Latour hiervan enkele boeiende U lustraties, zo­ als die v a n d e ontwikkeling v a n het gyrokompas. A a n het begin van deze eeuw hadden scheepsbouwkundigen geleerd met steeds grotere hoeveelhe­ d e n staal steeds grotere e n ster­ kere oorlogsbodems te bouwen.

Gert van Maanen Een nadelig gevolg w a s echter dat d e magnetische k o m p a s s e n door d e aanwezigheid v a n al dat ijzer dol d r a a i d e n . De mari­ ne­schepen w a r e n d a n wel gro­ ter, m a a r v e r d w a a l d e n op zee. Een onderzoeksgroep onder lei­ ding v a n Sperry stelde d a a r o p voor over te g a a n op gyro­kom­ p a s s e n . Die bestonden welis­ w a a r nog niet, m a a r als d e m a ­ rine zou investeren in het onder­ zoek v a n Sperry, d a n zou hij zijn ideeën om kunnen zetten in e e n werkend kompas. Volgens Latour h a d Sperry zich in zo'n positie g è m a n o u v r e e r d dat d e marine zijn b e l a n g e n in d e vertaling v a n Sperry terug­ vondt: 'U w schepen zijn niet goed bestuurbaar; ik k a n mijn gyrokompas verwezenlijken, d a n moet u e v e n geduld h e b b e n en mij volgen e n over e e n poos­ je zullen uw schepen hun angst­ wekkende krachten w e e r ten volle kunnen benutten e n zullen mijn gyrokompassen zich over schepen e n vliegtuigen ver­ spreiden in d e vorm v a n goed gesloten zwarte dozen'. Dit voorbeeld is volgens Latour zeker niet uitzonderlijk. In Ame­ rika is ongeveer 70% v a n d e pu­ blieke bestedingen a a n onder­ zoek e n ontwikkeling afkomstig

Bnmo

Latour

v a n defensie. De technoweten­ s c h a p is e e n militaire a a n g e l e ­ genheid. Voor Latour zijn d e verhoudin­ g e n binnen d e wetenschappelij­ ke wereld zelf al evenmin als v r e e d z a a m te karakteriseren. Veel tijd wordt er besteed a a n het mobiliseren v a n bondgeno­ ten e n het afslaan v a n a a n v a l ­ len v a n d e tegenstanders.. Het uiteindelijke doel is d e machts­ b a l a n s in jou voordeel te laten uitvallen.

Twijfels over het 'kindgerichte' onderwijs Een kindgerichte opvoeding het lijkt e e n typisch begrip uit d e jaren zestig e n zeventig. Dat zou heel wat a n d e r s zijn d a n vroeger. Werden voorheen d e kinderen op school niet op barb a a r s e wijze gedrild e n moesten ze niet op uiterst mechanische wijze d e meest nutteloze kennis uit hun hoofd leren? De kinderen v a n nu, met e e n lesprogramma dat zorgvuldig is afgestemd op hun individuele mogelijkheden, zouden in vergelijking d a a r m e e heel wat beter af zijn. In 'De burger en de volksschool' durft Jan Lenders echter te b e weren dat d e concepten v a n kindgerichte opvoeding, veelzijdige ontplooiingsmogelijkheden e n gelijke onderwijskansen al e e n heel wat oudere geschiedenis h e b b e n d a n velen veronderstellen. Hij verwijt veel onderwij shistorici dat ze het verleden uitsluitend beoordelen n a a r d e m a t e w a a r i n dit overeenstemt d a n wel afwijkt v a n moderne idealen die zelf o n a a n tastbaar zijn. Dat leidt tot e e n zekere blindheid of op zijn minst tot sterke bijziendheid. Zo stelt Lenders in zijn boek dat het kindgerichte onderwijs in wezen al in het begin v a n d e negentiende e e u w werd ingevoerd. Toen k w a m e n er e e n a a n t a l belangrijke wetten tot stand die het karakter v a n het onderwijs aanzienlijk veranderden. Het hoofdelijke onderwijs werd v e r v a n g e n door het klassikale onderwijs. In het stelsel v a n het hoofdelijk onderwijs w a s het zo dat telkens m a a r eéiï leerling bij d e onderwijzer werd geroepen w a a r n a diens lessen overhoord werden. De overige leerlingen mochten ondertussen rustig hun g a n g

g a a n , sommen maken, dictee schrijven of gewoon lekker luieren. Gezellig krioelden d e leerlingen door het hele klaslokaal heen. Bij het klassikale onderwijs w a s dat niet langer mogelijk. Stilte e n orde w a r e n d a a r g e b o d e n . De onderwijzer behield vanaf e e n strategische plek voorin d e klas e e n g o e d overzicht over d e g e d r a g i n g e n v a n elke leerling. De vorderingen v a n elke leerling werd tot in d e kleinste details in d e g a t e n g e h o u d e n e n door e e n uitgekiend stelsel v a n straffen e n belonen gestimuleerd. Door dat klassikale stelsel werd het onderwijs gehomogeniseerd. M a a r binnen d e vasts t a a n d e s t a n d a a r d konden d e

specifieke vorderingen v a n elke leerling in vergelijking met zijn mede-leerlingen worden a a n gegeven. Het onderwijs werd geïndividualiseerd e n kindgericht, al w a s het ongetwijfeld e e n a n d e r soort kindgerichtheid d a n d e h e d e n d a a g s e voorvechters zich e r v a n voorstellen. Zulke v e r a n d e r i n g e n worden door Lenders geplaatst in het kader v a n het 'beschavingsoffensief' dat jegens d e zogen a a m d e volksklassen werd uitgevoerd. In aUe t o o n a a r d e n werd d e vadsigheid, b a n d e loosheid, gebrek a a n s p a a r zaamheid e n o n d e u g d v a n het g e w o n e voUc a a n d e k a a k g e steld. Het zo chaotische hoofdelijk onderwijs zou al die kwalen alleen m a a r versterken.

.~;ej^*

'Een minitieuze

observatie

van de leerling is

geboden'

In dat opzicht zou het beschavingsoffensief b e g r e p e n kunnen worden als e e n poging om het volk onder d e duim te houden. Toch w a s het m e e r d a n dat. Men b e o o g d e ook d e mobiliteit in d e maatschappij te vergroten. De onderwijs vernieuwers hekelden d e starheid v a n d e standenmaatschappij. Niet dat ze die maatschappij wüden afschaffen, verre v a n dat. Wel wilde m e n voor enige personele doorstroming zorgen binnen d e duidelijk a f g e b a k e n d e standen. Met behulp v a n e e n nieuw stelsel v a n onderwijs moest e e n 'ontsnappingsclausule' ingebouwd worden in d e m a a t schappelijke verhoudingen. Het k n a p p e v a n het boek v a n Lenders is onder a n d e r e , dat hij e e n parallel weet a a n te wijzen tussen het d e n k e n over d e maatschappij enerzijds é n over het menselijk lichaam a n d e r zijds. In d e maatschappij werd stilstand funest geacht. Doorstroming, circulatie binnen het organisch g e h e e l v a n d e standenmaatschappij, d a a r ging het om. In het lichaam w a s het al niet a n d e r s . Moderne, hervormingsgerichte artsen vatten het lic h a a m o p als e e n vochtenhuishouding. De menselijke s a p p e n moesten blijven stromen; stilstand leidde tot bederf. Het ging altijd om e e n delicaat evenwicht, d e s a p p e n mochten ook weer niet al te heftig stromen. Uitbarstingen v a n emotie en hartstocht, vooral voorkomend onder d e bandeloze volksklasse, zouden d e z a a k weer in het honderd sturen. Het medische e n pedagogische ideaal v a n e e n beheerste, harmonische groei en circulatie werd dominant.

Foto Bram d e Hollander

Controverses uit d e weten­ schapgeschiedenis zijn d a n ook een belangrijk onderdeel v a n het boek. Wetenschappers uit d e bèta­hoek kunnen vooral in het eerste deel hun hart opha­ len: d e spiegel die deze makers v a n 'zwarte dozen' wordt voor­ gehouden is soms schokkend, m a a r v a a k ook bijna komisch van aard.

Bruno Latour, Wetenschap in actie. U it­ geverij Bert Bakker, 1988, ƒ39,90.

De moderne artsen en p e d a g o gen h e b b e n e e n wezenlijke rol gespeeld in d e hervorming v a n het onderwijs. De volksklassen moesten onderworpen worden a a n een minitieuze observatie en d e inrichting v a n het schoollokaal moest d a a r t o e alle ruimte bieden. Alle stilstand, alle tot geestelijk of lichamelijk bederf leidende omstandigheden werden veroordeeld. Het oude schoollokaal werd bekritiseerd omdat er te weinig frisse lucht zou zijn e n d e leerling teveel mogelijkheid werd gelaten zijn oude ongezonde leefgewoontes voort te zetten. Op soms zeer ingenieuze wijze weet Lenders in zijn soepel geschreven boek diverse lijnen bij elkaar te brengen. Filosofische opvattingen, maatschappijtheorieën, medische en p e d a g o gische vertogen, b e p a a l d e percepties v a n d e volksklassen heel nauwkeurig laat hij zien hoe al die zaken op elkaar a a n sloten en leidden tot d e komst v a n het moderne, klassikale onderwijs. Een groot voordeel is ook dat Lenders zijn bronnen serieus neemt. Hij m a a k t i n d e r d a a d niet d e fout het verleden te beoordelen in het licht v a n hedend a a g s e opvattingen. Eerder a n dersom: d e h e d e n d a a g s e opvattingen over onderwijs komen erdoor in een a n d e r daglicht te staan. Wie het boek v a n Lenders gelezen heeft zal zich nog wel eens b e d e n k e n om het kindgerichte onderwijs te bejubelen als e e n onder alle omstandigheden bevrijdend, emancipatoir ideaal. Dat zou best eens e e n h e i l r o n e twijfel kunnen zijn. (Koos Neuvel) Jan Lenders, De burger en de volks­ school: culturele e n mentale achtergron­ den v a n een onderwijshervorming, Ne­ derland 1780­1850. U itgeverij SU N, Nij­ megen, ƒ 39,90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen