Ad Valvas 1988-1989 - pagina 297

20 JANUARI 1989

jpj)\pis/ps

E

Ethicus prof. Kuitert kritisch over het kweken v a n embryo's

'Menselijk leven niet als instrument gebruiken' De discussie over het gebruik v a n embryo's voor onder­ zoeksdoeleinden is recent weer hoog opgelaaid. Ad Valvas sprak met professor dr. H.M. Kuitert, al vele jaren betrokken bij de ethiek v a n d e gezondheidszorg, en in de Gezondheidsraad lid v a n commissies die zich hebben g e b o g e n over gevoelige kwesties als d e in­ vitrobevruchting en het gebruik v a n foetaal weefsel. Met de introductie v a n de rea­ geerbuisbevruchting, nu ruim tien jaar geleden, werd het we­ tenschappelijk onderzoek op zeer prille embryo's technisch mogelijk. Omdat het succesper­ centage van de nieuwe tech­ niek relatief l a a g was, werden m de meeste klinieken verschil­ lende eicellen v a n d e vrouw te­ gelijk bevrucht. Ongebruikte eicellen werden in­ gevroren om n a e e n eventuele mislukte bevruchtingspoging la­ ter alsnog in de b a a r m o e d e r te kunnen worden ingebracht. Er bleven dus regelmatig embryo's over. De ethische commissie van d e Gezondheidsraad heeft bepaald dat deze overtollige embryo's tot d e veertiende d a g na de bevruchting in uitzonde­ ringsgevallen gebruikt mochten worden voor wetenschappelijk onderzoek. Pas "als er grote be­ langen v a n zeer velen op het spel staan waarbij d e gewenste kennis niet door proeven met dierlijk materiaal of langs a n d e ­ re weg kan worden verkregen.

' E m b r y o is g e e n willekeurig ­ klompje cellen' kan overwogen worden om bij uitzondering menselijke pre­ embryo's instrumenteel te ge­ bruiken", schreef de Gezond­ heidsraad m 1986 in zijn advies. De term 'pre­embryo' is inge­ voerd om een kunstmatig on­ derscheid te maken met e e n embryo, waarbij d e vorming van zenuwbanen en o i g a n e n al is begonnen. Het afgelopen de­ cennium IS de in­vitrotechniek dusdanig verbeterd dat er Steeds minder pre­embryo's overblijven, die geschikt zijn voor onderzoek. Daarom wordt nu in wetenschappelijke knng de roep steeds luider om d e pre­ embryo's d a n m a a r te kweken. De Maastrichtse hoogleraar in de erfelijkheidsleraar dr. J.P.M. Geraedts en zijn medestander, de ethicus drs. G.M.W.R . d e Wert noemden vorige week in Vrij Nederland twee redenen die het kweken v a n pre­em­ bryo's zouden rechtvaardigen. De eerste reden is zeer fraai: onderzoek zal d e in­vitrobe­ vruchting zodanig kunnen ver­ beteren dat het probleem v a n de overtollige pre­embryo's vanzelf wordt opgelost. R estem­ bryo's zullen d a n niet meer voorkomen en d e in­vitrotech­ niek kan ook 'vrouwvriendelij­ ker' worden toegepast. Ten tweede zou onderzoek kunnen helpen om defecten in het em­ bryo eerder op te sporen, zodat abortus kan worden voorko­

die gebruikt worden om de noodzaak v a n dat onderzoek te onderstrepen, kunnen hem niet overtuigen. Het argument dat Nederland achter dreigt te ra­ ken op het buitenland maakt bij­ voorbeeld g e e n indruk: "Zo'n onderzoeker moet de situatie niet overdrijven, want buiten­ landse onderzoeken worden toch ook o p e n b a a r gemaakt. Je loopt d a n alleen e e n keer niet voorop, m a a r dat moet d a n m a a r op a n d e r e punten gebeu­ ren." Hij IS tegen het kweken v a n em­ bryo's omdat het getuigt van ge­ brek a a n respect voor het men­ selijk leven. Volgens Kuitert m a g menselijk leven niet puur instrumenteel ten behoeve v a n iets anders worden gebruikt. Bovendien is hij bevreesd dat de achting voor d e manier w a a r o p leven tot stand komt verdwijnt. "Ik behoor niet tot de mensen die zeggen dat het nooit zou kunnen, m a a r ik zou het wel zo lang mogelijk willen tegen­ houden. Op het ogenblik zie ik met welk belang zo groot k a n zijn dat je embryocellen zou mo­ gen kweken voor wetenschap­ pehjk onderzoek." Ook het argument dat er g e e n dcorslagggevend moreel ver­ schil is tussen proeven met over­ tollige, en met gekweekte pre­ embryo's kan hem niet overtui­ gen: "Een overtollig embryo was weliswaar te voorzien, m a a r oorspronkelijk toch niet bedoeld voor onderzoek en e e n gekweekt embryo is wel puur bedoeld voor onderzoek. Het g a a t dus om zuiver instrumen­ teel gebruik v a n menselijk le­ ven. Dat vind ik e e n moreel rele­ vant verschil." Men kan zich afvragen of de Gezondheidsraad iiet onheil

Frank v a n Kolfschooten met over zichzelf heeft afgeroe­ pen met het stellen v a n de grens v a n veertien d a g e n . Het onder­ scheid tussen pre­embryo en embryo is biologisch gezien vrij willekeurig, omdat organen, le­ dematen en zenuwstelsel toch vanaf het allereerste stadium in potentie aanwezig zijn. Volgens sommige onderzoekers is het onzin om een grens te trekken die niet overschreden m a g wor­ den. Het zou illustreren dat men zich laat leiden door het gevoel in plaats v a n rationele maatsta­ ven a a n te leggen. Kuitert vindt gevoelens zeer reële dingen die je niet kunt uit­ vlakken: "Een dode voelt niks meer, m a a r toch begraaf je die heel netjes en piëteitsvol. R atio­ neel gesproken hoeft dat ook niet. Maar ik vind tegelijkertijd dat er een rationeel aantoon­ b a a r verschil is tussen e e n pre­ embryo, een embryo en e e n vrucht v a n achttien of zesen­ twintig weken. Dat hangt sa­ men met de volgroeiing v a n d e vrucht en de tocht n a a r levens­ vatbaarheid. Hoe dichter je daarbij komt, hoe hoger de w a a r d e van e e n vruchtje is." ­ Publicist Coen van Tricht be­ toogde deze maand in NRC Handelsblad dat aannemen dat het embryo een mens is even­ min verantwoord is als het aan­ nemen als mens van e e n half­ aap of een amfibie. Hij zegt dat een menselijk embryo qua vorm nauwelijks te onderscheiden is van dieren die dicht bij ons staan op de evolutionaire lad­ der. Embryo's zouden geen mensenrechten hebben. "Hij heeft groot gelijk dat d e vorm nauwelijks verschilt, m a a r als hij even geduld zou hebben, d a n zou hij zien dat uit het e n e embryo e e n a a p komt en uit het a n d e r e een mens. Het idee dat embryo's v a n varkens, a p e n of koeien allemaal hetzelfde zijn vind ik ­ ook moreel gesproken ­ grote onzin. Als men Van Tricht met drie mensen en e e n hond in

Dr. H.M. Kuitert: "Het idee dat embryo's van vark ens, apen of k oeien allemaal hetzelfde zijn vind ik ­ ook moreel gesprok en ­ grote onzin." Foto Michol Clous, AVC VU

een boot zou zetten, en er moet in e e n noodsituatie iemand overboord, d a n g a a t d e hond eruit en niet Van Tricht of e e n van zijn menselijke passagiers. Dergelijke standpunten helpen de discussie b e p a a l d niet voor­ uit. Daar komt nog bij dat nie­ m a n d beweert dat een embryo een mens is. Een embryo is iets dat tussen een mens en e e n wil­ lekeurig klompje cellen in ligt en dat maakt d e status v a n het em­ bryo nou juist zo lastig te b e p a ­ len." Kuitert vindt het ook merkwaar­ dig om alleen n a a r de vorm v a n het embryo te kijken, het eindre­ sultaat moet wel degelijk mee in beschouwing worden genomen. Hij voelt wel mee met mensen die bezwaar h e b b e n tegen ex­ perimenten met dieren, m a a r hij vindt het verschil in w a a r d e tus­ sen mensen en dieren zo groot, dat hij niet alles onder de noe­ mer v a n respect voor het Leven wil brengen. "Dat is mij te biologistisch gere­ deneerd. Ik vind menselijk le­ ven een w a a r d e die het leven van a n d e r e wezens fundamen­ teel te boven gaat. Dat betekent niet dat je met andersoortig le­ ven m a a r kan doen wat je wilt. Bij het onderkennen v a n de bij­ werkingen v a n medicijnen zou ik toch eerst kiezen voor proe­ ven met dieren, voordat w e d e mens er a a n wagen." Er bestaat volgens Kuitert geen maatstaf om. die hogere w a a r d e van mensen te meten: die maat­ staf zijn we zelf. Mensen kunnen niet anders d a n zichzelf de hoogste w a a r d e toekennen. "Dat IS eigenwijs, m a a r voor die eigenwijsheid moet je in dit ge­ val met al te b a n g zijn. In het christelijk geloof heet niet toe­ vallig alleen de mens het even­ beeld v a n God; dat lijkt me een hele duidelijke w a a r d e b e p a ­ ling."

Bezieling 'Trigger­happy' Kuitert, hoogleraar ethiek a a n de VU, heeft wel begrip voor de 'trigger­happy' onderzoeker die met hart en ziel zijn onderzoek wil doen, m a a r de argumenten

Pre­embryo,

twee dagen na

bevruchting

Dr. E. Schroten hield vorig jaar een opmerkelijke oratie bij zijn a a n v a a r d i n g v a n het hoogle­ r a a r s c h a p m d e christelijke ethiek in Utrecht. Hij suggereer­ de daarin om het moment v a n 'bezieling' als criterium te hante­ ren bij het al d a n niet toestaan

van experimenten met em­ bryo's. Schroten m e e n d e in d e Heilige Schrift aanknopings­ punten te vinden die dit accep­ tabel maakten. De mens mocht onder zekere voorwaarden 'schepper naast God' zijn. De afwijzende reacties uit bij­ belvaste kring bleven, zoals te verwachten, niet uit. Kuitert zou, desgevraagd, niet weten wat de bijbel precies te vertellen heeft over het embryo. "Dit soort pro­ blemen w a s toen helemaal niet a a n de orde, dus ik verwacht ook niet dat je d a a r antwoorden zal vinden." Hij ziet ook mets in het pleidooi van Schroten voor een herin­ voering v a n de oude Aristoteli­ sche indeling in drie fasen v a n de groeiende vrucht. In het eer­ ste stadium is er alleen sprake van een vegetatieve ziel; in het tweede van een animale, en in het derde stadium huist er e e n rationele ziel in het embryo, het moment w a a r o p Schroten on­ derzoek zou willen verbieden. Gelovigen zoals Schroten blij­ ken soms vreemde intellectuele capriolen te maken als ze in ge­ wetensnood raken. Kuitert: "Ik vind het moeilijk voorstelbaar wat de ziel is; of dal iets is wat in een mens groeit of dat het e e n n a a m is voor een b e p a a l d a s ­ pect v a n mens­zijn. Ik zou in ieder geval niet op basis v a n zo'n onderscheid willen uitma­ ken of met een embryo wel of niet onderzoek g e d a a n m a g worden. Daar lijkt de ziel mij te veel een luchtspiegeling voor." Kuitert ziet op dit terrein d a n ook geen vragen die met behulp van de theologie kunnen wor­ den opgelost. Hij kan de proble­ matiek, voorzover mogelijk, heel goed oplossen met zijn mo­ rele instrumentarium, en de the­ ologie kan hem niet verder hel­ pen. Het is m a a r zeer de v r a a g of Schrotens vakgebied, de christelijke ethiek, wel be­ staansrecht heeft: "Als je onder christelijke ethiek verstaat: goe­ de ethiek ­ dat wil zeggen ethiek die er houdbare normen en w a a r d e n op n a houdt, d a n is er niks tegen op christelijke ethiek. Maar als je ermee bedoelt dat christenen een eigen entree zouden hebben tot goed en k w a a d d a n zeg ik: nee!"

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen