Ad Valvas 1988-1989 - pagina 248

fiD\pjy/i^

9 DECEMBER 1988

In gesprek met auteur Rolf Wiggershaus

'De Frankfurters bleven steeds vasthouden a a n burgerlijke idealen' Vorige week werd a a n de Rotterdamse Erasmus Universiteit een groot d r i e d a a g s congres gehouden over de Frankfurter Schule, ook wel de Kritische Theorie genoemd, e e n congres w a a r vele filosofen, vakwetenschappers en kunstenaars hun opwachting maakten. Een v a n de deelnemers w a s d e Duitse auteur Rolf Wiggershaus, die vorig j a a r een zeer uitgebreide studie over de geschiedenis v a n de Frankfurters publiceerde. Een interview. Wiggershaus kent d e Frankfurter Schule uit eigen ervaring. In 1965 ving hij a a n met studeren bij het Institut für Sozialforschung w a a r Adorno en Horkheimer d e scepter zwaaiden. Hij zou zelfs zijn promotiestudie bij Adorno schrijven, tot een p a a r m a a n d e n n a d a t d e afspraken daarvoor gemaakt waren, zijn leermeester in 1969 kwam te overlijden. Hoe w a s het eigenlijk om d a a r te studeren, v r a g e n we in d e verwachting e e n lofzang op zijn leermeesters te horen. Maar dat valt tegen. "Er w a s b e p a a l d geen sprake v a n e e n ongedwongen communicatie", moppert Wiggershaus. "De discussies verliepen volgens een bepaald ritueel. Dat betekende dat b e p a a l d e thema's uitgesloten werden of zeer eenzijdig bezien werden. Met sociologen als Parsons, Simmel en Durkheim hield men zich niet bezig." "Het w a s allemaal nogal enggericht. Hoewel de Kritische Theorie op zichzelf vrij breed georieënteerd was, werden d e thema's op een tamelijk starre manier behandeld. De oordelen over a n d e r e wetenschappelijke stromingen stonden in zekere zin vast. Daar men a n d e r e posities niet in al hun facetten wilde leren kennen, w a r e n het nogal bevooroordeelde meningen. Bij Habermas werd dat later a n ders; die n a m grondig kennis v a n a n d e r e benaderingen e n integreerde die in zijn eigen opvattingen." Na eerst zijn kritiek gespuid te hebben, ontkomt Wiggershaus er niet a a n enige prijzende woorden te richten a a n het adres v a n zijn voormalige, beoogde promotor: "Adorno w a s in het naoorlogse Duitsland in zekere zin alom aanwezig met zijn brede kennis v a n literatuur, muziek, sociologie en filosofie. Met zijn kritische ideeën, briljante formuleringen en moedige interventies w a s hij de linkse intellectueel bij uitstek in de Bondsrepubliek. Door zijn briljantheid werd hij alom erkend en door het gebruik v a n d e media kreeg hij e e n veel breder publiek d a n alleen m a a r het academische."

Berufsverbot

Die media-populariteit kan verbazing wekken. De Frankfurters zijn immers onder a n d e r e beroemd e n berucht door hun vernietigende analyses v a n d e massamedia. Niettemin aarzelden ze niet om er zelf v a n gebruik te maken. Rolf Wiggershaus kan die houding wel enigszins verklaren. "Een zekere ambivalentie w a s hun eigen. Ondanks hun kritiek op d e media hechten ze veel w a a r d e a a n weerklank en reacties op hun eigen denkbeelden. Ze wilden

zich niet verstoppen in hun eigen radicale theoretische a a n spraken." "Een radicaal-pessimistische blik op d e werkelijkheid leidde vooral bij Horkheimer tot e e n zekere maatschappelijke voorzichtigheid. Wanneer men in d e maatschappij dan situaties aantreft die in zekere zin democratisch zijn, wilde men d a a r niet teveel in ingrijpen, in d e hoop dat die situaties zo l a n g mogelijk voortduurden." In d e lezing die Wiggershaus

Koos Neuvel

"^

dat d e Frankfurters en d e protestbewegingen v a n d e jaren zestig het goed met elkaar konden vinden. Met hun kritiek op d e vernietiging v a n d e natuur, autoritaire opvoedingspraktijken, d e atomaire bewapening, het fascisme en d e slechte verwerking v a n het oorlogsverleden, leken hun denkbeelden goed a a n te sluiten bij d e onvred e v a n een hele generatie. Toch w a s die relatie niet in aUe opzichten harmonieus. Weliswaar werden d e Frankfurters meer gelezen d a n ooit e n werden er bijvoorbeeld roofdrukken v a n het al lang niet neer voorradige Dialektik der Aufklarung in omloop gebracht; en een boek als De eendimensionale mens v a n Marcuse werd zo'n beetje het (volgens sommigen n a g e n o e g ongele-

i-n

Debat over Frankf Dat is een zeer onrealistische houding. Natuurlijk is m e n als hoogleraar veel voorzichtiger d a n als student. Een student heeft niet zoveel te verliezen." De Frankfurters achtten het ook niet hun belangrijkste t a a k om zich politiek te e n g a g e r e n . Marcuse w a s weliswaar e e n veelg e v r a a g d spreker op allerlei protestmanifestaties, m a a r met n a m e iemand als Adorno hield zich bij voorkeur enigszins afzijdig. Wiggershaus: "Zo nu en d a n n a m hij wel politiek stelling m a a r dat w a s voor hem niet karakteristiek. Hij z a g een zeker nut in arbeidsdeling."

Crimineel RoU Wiggershaus: Uit de geschiedenis blijkt steeds weer hoe gemakkelijk idealen onder tafel kunnen worden geschoven. Foto: Bram de Hollander

tijdens het congres hield, merkte hij op dat die voorzichtigheid zo ver ging dat Habermas door Horkheimer zelfs enige tijd uit het instituut gegooid werd. Habermas hield er zijns inziens te linkse, radicaaldemocratische opvattingen op na. De opdrachtgevers en financiers v a n het Institut zouden hierdoor onnodig voor het hoofd gestoten worden. Wiggershaus: "Horkheimer m e e n d e dat wie probeert om radikaal in te grijpen in d e maatschappelijke verhoudingen, een noodlottige tegenreactie provoceert. Zoals er n a d e opkomst v a n d e studentenbeweging ook een tegenreaktie is gekomen. Zo kunnen de Berufsverbote in zekere zin gezien worden als een antwoord op d e 'lange mars door de instituties' die destijds door d e studenten a a n g e k o n digd werd." Deze speculaties v a n Horkheimer kunnen Wiggershaus echter b e p a a l d niet overtuigen. "Je kunt net zo goed het omgekeerde beweren: als er g e e n radicale vormen van protest bestaan, zal er nooit iets veranderen. Zoiets valt moeilijk te beoordelen. Men kan v a n protestbewegingen niet verwachten dat ze e e n rationele afweging m a k e n hoe ver men kan g a a n opdat het beste resultaat bereikt wordt." Verwacht n a a kunnen worden

zen) lijfboek v a n e e n generatie. In d e heetste momenten v a n d e studentenstrijd werd Adorno echter uitgeroepen tot d e hoofdvijand v a n d e studentenbeweging. Omgekeerd beschuldigde Habermas d e studenten v a n 'links fascisme'.

Onrealistisch Vanwaar die matige verstandhouding?, v r a g e n we Wiggershaus. "Brecht heeft e e n s e e n keer e e n verhaal verteld over intellectuelen en arbeiders", begint hij zijn antwoord. "De intellectuelen verlangen daarin v a n d e arbeiders dat ze revolutie maken. De opstand mislukt echter en d e opstandige arbeiders worden door d e intellectuelen vervolgens a a n hun lot overgelaten met alle daarbij behorend e ellende. De intellectuelen trekken zich weer rustig terug in hun eigen leefwereld." "Zo w a s het ook a a n d e universiteiten. Ik h e b het zelf m e e g e maakt dat studenten v a n hun ogenschijnlijk goed gezinde hoogleraren verwachtten dat zij helemaal hun kant zouden kiezen. Die hoogleraren moesten alles op die kaart zetten, d a a r mee hun betrekking riskeren en er m a a r eventjes v a n uitgaan dat d e revolutie wel zou lukken. Wanneer d e zaak zou mislukken, h a d d e n ze pech g e h a d .

iil.tmtn-ffiiWO'.tew»'?»--

"Adorno stelde zich op het standpunt: ik doe d a t g e n e wat ik goed kan. Hij z a g zichzelf als d e koene denker wiens b e kwaamheid daarin ligt altijd scherp te denken. Wat d a a r m e e g e d a a n wordt is de verantwoording v a n d e anderen. Je kunt het vergelijken met d e rol v a n d e autonome kunstenaar die zijn kunst maakt e n die a a n d e openbaarheid ter beschikking In 1930 wordt Max Horkheimer (1895 - 1973) directeur v a n het in Frankfurt gevestigde Institut für Sozialforschung. S a m e n met Theodor W. Adorno (1903-1969) heeft hij altijd de kern uitgemaakt van het Institut. D a a r n a a s t zijn een flink a a n t a l a n d e r e beroemde mensen verbonden geweest a a n het Institut, zoals Walter Benjamin {\SQ21940), Herbert . Marcuse (1898-1979) e n Erich Fromm (1900-1980). Van een latere generatie is Jürgen Habermas (1929) die in d e jaren zestig als assistent v a n Adorno werkzaam w a s en die momenteel bekend staat als e e n der meest v o o r a a n s t a a n d e filosofen in d e wereld. In d e jaren dertig zette deze groep intellectuelen, die bijn a allen v a n joodse afkomst waren, e e n groot a a n t a l interdisciplinaire studies op. Men trachtte inzichten uit sociologie, psycho-analyse, politicologie, filosofie en recht met elkaar te verenigen. Men hield zich bezig met zowel empirische studies als met filosofie, zowel met politiek als roet kunst. Aanvankelijk w a s m e n daarbij

stelt. Hij loopt d a a r m e e bewust het risico dat zijn werk misbruikt e n verkeerd b e g r e p e n wordt." De Frankfurters k w a m e n in d e jaren zestig en zeventig tussen twee vuren in te zitten, want behalve sommige radicale studenten moest ook het rechterdeel v a n d e Duitse samenleving niet veel v a n hen hebben. Ze werd e n e r v a n beschuldigd dat ze door hun kritische, soms pessimistische analyses d e geestelijke vaders v a n het terrorisme zouden zijn. Wat vindt Wiggershaus v a n e e n dergelijk verwijt? "Ik denk niet dat een pessimistische m a a t schappijvisie d e oorzaak k a n zijn v a n relschopperij", veronderstelt hij. "Dan zou ook veel moderne, zwarte literatuur rampzalige effecten moeten hebben. Iemand die teksten van Samuel Beckett leest, zou d a n wild om zich h e e n moeten slaan. In e e n dergelijke visie is kritiek al bij voorbaat crimineel." "Ik denk echter dat ook in dit geval met hetzelfde recht' het omgekeerde b e w e e r d k a n worden. De Kritische Theorie k a n er sterk marxistisch geïnspireerd, m a a r door d e stalinistische ontwikkelingen in Rusland verdween die invloed steeds meer n a a r d e achtergrond, hoewel Marx voor hen altijd e e n belangrijke figuur zou blijven. In plaats v a n d e klassen-

"ï'. * -

Max

Horkheimer

strijd en het streven n a a r e e n socialistische samenleving kwam bij d e Frankfurters steeds sterker d e verhouding tussen mens en natuur centraal te staan, d e beheersing en overweldiging v a n de na-

,^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen