Ad Valvas 1988-1989 - pagina 377

PD\PÏS/P>S

3 MAART 1989 Tijdens d e forumdiscussie op d e jubileumdag v a n Wetenschap Samenleving wordt er e e n in­ dringende v r a a g gesteld. Even daarvoor heeft milieuprofessor Lucas Reij nders e e n somber ge­ tint verhaal afgestoken. Hij heeft d e verlichtingsfüosoof Condorcet a a n g e h a a l d die er heilig v a n overtuigd w a s dat door middel v a n d e w e t e n s c h a p er e e n betere e n gelukkiger mens zou ontstaan e n dat het bijgeloof om zeep zou worden geholpen. L ucas Reijnders meent dat er v a n die idealen maar bitter weinig terecht is ge­ komen. Daarop neemt e e n der a a n w e ­ zigen in het publiek het woord. De m a n vraagt aUe bezoekers het jubileumnummer v a n het tijdschrift op te slaan, w a a r e e n foto staat afgedrukt v a n e e n in­ formele bijeenkomst v a n d e Bond van Wetenschappeli j ke Arbeiders. In het gezelschap van deze proletarische a c a d e ­ mici staat e e n klein jongetje op een stoel. "Dat jongetje", zegt d e man, "is mijn zoon." Vijftien j a a r geleden is d e foto genomen. De peuter v a n toen is nu een zeventienjarige scholier geworden. Althans, scholier was hij tot voor kort. "Hij heeft dit j a a r 5 VWO verlaten omdat hij vond dat hij d a a r toch niets kon leren. Ik h e b hem altijd voorgehouden: kijk e e n s n a a r Lucas Reijnders, d a n zie je wat je allemaal met w e t e n s c h a p kunt bereiken. En nu hoor ik zo'n verhaal dat er h e l e m a a l niets is veranderd. Hoe is het d a n nog mogelijk kinderen te inspireren om door te leren, om weten­ schap te bedrijven? G e e n won­ der dat ze vinden dat zo'n Ma­ kro­brand meer effect heeft." Geconfronteerd met zulke pijn­ lijke persoonlijke ervaringen, kleurt Reijnders zijn zwart­witvi­ sie op d e w e t e n s c h a p lichtelijk bij: "We leven op e e n tijdbom die steeds harder begint te tik­ ken. Als je die bom onklaar wUt maken, h e b je weinig a n d e r e keuze d a n d e w e t e n s c h a p in te gaan", verklaart hij. "Maar als je de facto kijkt n a a r d e huidige ontwikkelingen word je d a a r niet optimistischer v a n . De b e ­ dreigingen n e m e n alleen m a a r toe. Het zal kantje boord wor­ den of we die ooit zullen kunnen keren."

Hires jima Deze kleine botsing k a n mis­ schien als representatief wor­ den beschouwd voor d e polen waarbinnen het gemoed v a n d e kritische wetenschapper zich beweegt. Enerzijds e e n vurige hoop op verandering e n e e n vertrouwen dat d e dingen zich uiteindelijk ten g o e d e zullen ke­ ren. Anderzijds e e n p r a g m a ­ tisch opereren binnen d e institu­ ties zonder al te grote verwach­ tingen. Deze laatste houding lijkt in d e jaren tachtig d e meest dominante te zijn. Veertig j a a r geleden, bij d e op­ richting v a n Wetenschap Sa­ menleving, helde d e b a l a n s meer n a a r d e a n d e r e kant over. Maar ook toen w a s bezorgdheid over een a a n t a l ontwikkelingen in de samenleving e n d e manier waarop d e w e t e n s c h a p daarin een rol speelde, het uitgangs­ punt. Vooral d e b o m m e n op Hi­ rosjima e n N a g a s a k i zorgden voor een krachtig shock­effect: "In aUe l a n d e n is het geweten van de wetenschappelijke wer­ kers plotseling opgeschrikt. De ontdekking v a n e e n nieuwe ge­ welddadige natuurkracht heeft ons g e d w o n g e n om ons te be­ zinnen op het doel waarvoor wij werken, over d e plaats v a n d e wetenschap in het geheel der maatschappij", zoals e e n der

E

Tijdschrift Wetenschap Samenleving jubileert

Kritische wetenschapper niet langer apart type academicus Veertig jaar is een respectabele leeftijd voor een tijd­ schrift. Aanleiding genoeg in ieder geval voor Weten­ schap Samenleving om dit jubileum te vieren. Een goede gelegenheid om bij de borrel anekdotes op te halen, maar ook een mooi moment om te overpeinzen hoe het er voor staat met de 'kritische' w^etenschap, iets waarvan het blad altijd de uitdrukking heeft willen zijn.

1974: informeel samenzijn v a n d e Bond v a n Wetenschappelijke Arbeiders oprichters v a n het tijdschrift het destijds uitdrukte. Ondanks die bedreiging w a s men optimistisch gezind. Alom leefde d e gedachte dat n a d e Tweede Wereldoorlog d e op­ bouw v a n een geheel nieuwe, betere samenleving ter h a n d zou worden genomen. Juist e e n onderzoeker die zich v a n zijn verantwoordelijkheden bewust is en een wetenschap die zich dienstbaar a a n d e samenleving opstelt, zouden d a a r d e beste bijdrage a a n kunnen leveren. De onderwerpen die in het tijd­ schrift a a n d e orde w e r d e n ge­ steld, waren: d e inrichting v a n het hoger onderwijs, d e m a a t ­ schappelijke e n sociale gevol­ gen v a n d e automatisering, duurzame vormen v a n energie­ opwekking en kernenergie, d e bewapeningswedloop en bo­ demvernietiging door onverant­ woorde houtkap in d e Derde Wereld. Altijd stelde het blad zich d e opdracht om d e scha­ duwzijden v a n moderne weten­ schappelijke of technologische ontwikkelingen in het volle d a g ­ licht te plaatsen. Het blad heeft zichzelf altijd g r a a g gezien als e e n luis in d e pels v a n d e macht, m a a r m e n heeft toch wel w^at meer invloed g e h a d d a n d e gemiddelde luis. Diverse g e z a g h e b b e n d e weten­ schappers h e b b e n deel uitge­ maakt v a n d e redactie, of v a n d e Vereniging v a n Weten­ schappelijke Onderzoekers die het blad uitgaf. Sommige oud­ redacteuren h e b b e n momenteel niet geheel onbetekenende b a ­ nen. Ze zijn bijvoorbeeld weten­ schapsredacteur bij Vrij Neder­ land (Rob Sijmons) of d e Volks­ krant (Gerbrand Feenstra), of ze zijn hoogleraar geworden (Bart Tromp, L ucas Reijnders). Een v a n hen. Boy Trip, heeft het zelfs geschopt tot minister voor we­ tenschapsbeleid in het kabinet Den Uyl; volgens prof. W.F Wertheim, een v a n d e oudge­ dienden v a n het blad, het'enige progressieve ministerie dat Ne­ derland n a 1946 ooit g e h a d heeft.

Een rijke eerbiedwaardige tra­ ditie, d a a r kan rustig v a n ge­ sproken worden. Maar moet a a n die traditie nu ook onver­ kort worden vastgehouden? Of heeft die zichzelf inmiddels overleefd? Het antwoord v a n Wertheim, af­ gelopen zondag tijdens d e fo­ rumdiscussie, laat weinig ruimte voor misverstanden. Het wak­ ker houden v a n het verzet, het voeren v a n d e meest radicale oppositie tegen het huidige ka­ binetsbeleid is voor hem d e voornaamste t a a k v a n iedere kritische wetenschapper.

Type Ruding Zijn belangrijkste advies a a n d e redactie v a n Wetenschap Sa­ menleving: "Zorg voor e e n gro­ tere inbreng v a n d e sociale we­ tenschappen m a a r w e e s uiterst voorzichtig met het aantrekken v a n economen; zeker als ze v a n

Forumdiscussie

afgelopen

Koos Neuvel het type Ruding zijn, d e koeste­ r a a r s v a n e e n a­sociale weten­ schap." Veel sceptischer over d e traditie v a n kritische wetenschap zoals belichaamd door Wetenschap Samenleving w a s Erik Jan Tui­ ninga, hoogleraar bij d e vak­ groep Algemene Vorming a a n d e VU, e n als buitenstaander g e v r a a g d om e e n feestrede voor het blad te houden. In een rede vol luchtig snoep­ goed kraakte hij ook enkele kri­ tische noten. Volgens Tuininga is het niet meer voldoende om als onheüsbode op te treden, om voortdurend weer te waarschu­ wen tegen 'het dwaallicht v a n d e vooruitgang', zoals het bij d e oprichting v a n het tijdschrift werd genoemd. Zijns inziens g a a t het er niet om je als zoda­ nig tegen d e vooruitgang te ke­ ren, m a a r zou het d e t a a k zijn v a n iedere wetenschapper, e n d e redactie v a n het blad in het bijzonder, om simplistische re­ deneringen te bekritiseren. De woorden v a n Tuininga slo­ ten goed a a n bij een interessan­ te beschouwing v a n d e chemi­ cus Wessel Slot in het jubileum­ nummer v a n Wetenschap Sa­ menleving. Die constateert dat er vroeger een apart type a c a ­ demicus bestond, d e kritische wetenschapper. Tegenwoordig zijn kritische wetenschappers echter nauwelijks n o g als een afzonderlijke categorie te her­ kermen. Slot: "Zij zijn realistischer ge­ worden en minder ideologisch. Jammer? Je kunt deze ontwikke­ ling ook positief zien. Het 'ras' v a n kritici heeft zich verspreid. Zij voeren beleidsstudies uit voor VROM of ze doen contra­ expertises voor mUieu­organi­ saties." De veelgehoorde jammerklacht dat er tegenwoordig minder ruimte is voor kritische geluiden, wordt door Slot d a n ook niet zonder meer bevestigd. Hij denkt dat d e ruimte voor a b ­ stracte kritiek en voor onder­

zondag in De Balie

zoek n a a r fundamentele kwes­ ties i n d e r d a a d kleiner is gewor­ den. Ruimte voor concrete, kriti­ sche studies bestaat er wel, al is men daarbij wel sterk afhanke­ lijk v a n d e eisen die sponsors stellen.

Claims Niettemin denkt Slot dat er op dit laatste terrein mogelijkheden zijn: "Zolang het overheidsap­ p a r a a t niet monolithisch is ­ e n bijvoorbeeld d e b e l a n g e n v a n het ministerie v a n EZ niet sa­ menvallen met die v a n VROM ­ zolang zal er behoefte zijn a a n wetenschappelijk onderzoek dat d e behoeftes e n vermoe­ dens v a n é é n partij onderbouwt en d e claims v a n d e tegenpartij kritisch toetst."

Kritici v a n toen doen nu studies voor ministeries De aloude idealen v a n e e n kriti­ sche, verantwoordelijke weten­ schap worden door Wessel Slot niet overboord gegooid, hij wil ze liever op een meer pragmati­ sche manier formuleren. Hij geeft d e kritische wetenscnap­ pers zelfs enkele aanwijzingen hoe ze hun terminologie dienen te wijzigen, wülen ze succes boeken. Enkele voorbeelden d a a r v a n . Spreek niet v a n "gevaar v a n nieuwe technologie", m a a r v a n "uitdaging" e n d e "noodzaak om alert te reageren". Of: v e r v a n g "verantwoordelijke weten­ schap" zoveel mogelijk door "maatschappijbewust m a n a g e ­ ment". En als uitsmijter: spreek niet v a n "kansen grijpen" want d a n ben je als criticus niet meer geloofwaardig, m a a r grijp ze wel. Met deze kleine plastisch­chi­ rurgische ingrepen moeten d e kritische wetenschappers wel een volgend jubileum kunnen halen.

Foto Bram d e Hollander

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen