Ad Valvas 1988-1989 - pagina 459

E

PD\piD^P

21 APRIL 1989

Duitse filosoof Peter Sloterdijk sprak in Paradiso over de bedreigingen van de filosofie

'In de file stijgen de cultuurkritische inzichten als uitlaatgassen omhoog' Zes j a a r geleden betrad Peter Sloterdijk d e Bühne v a n d e mo­ derne filosofie. Niet voorzichtig om zich h e e n kijkend of er nog ergens een bijrolletje te spelen viel; nee, met e e n krachtige kla­ roenstoot n a m hij plaats onder het felste spotlight. D a a r pre­ senteerde hij g e e n d u n n e deel­ studie als filosofische ouverture, m a a r stak v a n w a l met zoiets pretentieus als e e n algehele diagnose v a n d e moderne cul­ tuur. En dat over duizend pagi­ na's uitgesmeerd. De kritiek van de cynisch e rede heette het boek e n het m a a k t e onmiddel­ lijk furore. Het boek is ook zoveel a n d e r s geschreven d a n in filosofie en wetenschap gebruikelijk is. Bru­ taal, geestig en provocerend zijn kwalificaties die e r a a n ge­ geven kunnen worden, m a a r te­ gelijkertijd k a n het ook geleerd en scherpzinnig genoemd wor­ den. Het denken n a m bij Peter Sloterdijk soms cabareteske vormen a a n , hij ontpopte zich als d e Freek de Jonge v a n d e filosofie. Cynisme, zo verkondigt Sloter­ dijk, is e e n vorm v a n gespleten­ heid; e e n scheiding tussen ide­ aal e n realiteit, tussen leven e n leer. Cynicus is d e g e n e die er­ kent dat d e b e s t a a n d e werke­ lijkheid niet d e enige d e n k b a r e is, m a a r zich niettemin confor­ meert omdat al die h o g e idealen toch onbereikbaar zijn. Een cy­ nicus wordt gekenmerkt door een ongelukkig bewustzijn; of zoals Sloterdijk, e e n marxisti­ sche uitdrukking parafraserend zegt, door 'een verlicht vals b e ­ wustzijn'. Tegenover dit vermoeide cynis­ me pleit Sloterdijk niet voor nieuwe idealen. Hij is meer ge­ charmeerd v a n het vrolijke cy­ nisme v a n iemand als Dioge­ nes, d e hondse filosoof die in een ton leefde e n d e spot dreef met d e ambities e n idealen v a n alle politieke e n filosofische machthebbers. Bij Diogenes vallen leer e n leven samen, zo­ zeer zelfs dat hij het niet e e n s d e moeite w a a r d vond om zijn leer op te schrijven.

Improvisaties Anno 1989 werd Sloterdijk ge­ vraagd in Paradiso e e n lezing te houden over d e stand v a n zaken in d e moderne filosofie. Zojuist heeft hij ook e e n nieuw boek gepubliceerd Eurotaoïsme waarin, zoals hij zelf zegt 'de ernstige toonsoorten' domine­ ren. In zijn lezing evenwel wis­ selen lichtzinnigheid e n ernst el­ kaar broederlijk af.

Hoe staat de moderne filosofie ervoor? Is het einde van de filosofie aanstaande? Over die vragen boog de Duitse filosoof met de Nederlandse naam Peter Sloter­ dijk zich de afgelopen week in een lezing in het Amster­ damse Paradiso. De filosofie wordt inderdaad van diverse kanten bedreigd, constateerde hij, maar de overlijdensakte hoeft nog niet getekend te worden.

re d a g op d e t.v. te bewonderen, in het weerbericht! De satelliet­ foto biedt die grootse blik v a n buiten. Jammer genoeg, vindt Sloterdijk, staat er op d e voor­ grond altijd e e n w e e r m a n door­ h e e n te praten. "De meteoroloog bederft e n ontkracht d e zaak, hij maakt het beeld weer klein." Die dagelijkse satellietfoto be­ helst volgens Sloterdijk e e n groots filosofisch ogenblik, e e n olympische seconde. Dat beeld laat namelijk precies zien w a a r d e grote overzichten toe leiden: tot depressie­logica e n tot neer­ slag ­ neerslachtigheid. Sloter­ dijk betreurt het verscheiden v a n zulke filosofie niet. Niette­ min lijkt hij het idee v a n filosofe­ ren op e e n olympische hoogte niet geheel af te wijzen; m a a r d a n eerder opgevat als e e n door diep n a d e n k e n e n door het leggen v a n v e r b a n d e n e n sa­ m e n h a n g e n opstijgen n a a r e e n hoger niveau.

Stop­and­Go

Sloterdijk: "De crisis van h et subject, ach , er is toch geen lol aan om het daar nog eens over te h ebben." Foto Bram de Hollander Eigenlijk k a n niet echt v a n e e n lezing gesproken worden, h e t zijn veeleer improvisaties rond enkele thema's. En zoals het bij improvisaties behoort: m e n k a n niet permanent origineel zijn. Af en toe valt Sloterdijk terug o p oude patronen, b e k e n d e melo­ dieën; d a n kletst hij wat voor zich uit, kijkt op het blaadje w a a r o p a a n g e k o n d i g d staat wat het onderwerp v a n d e avond is e n vraagt verwonderd: zou ik echt d a a r o v e r wel g a a n

Niet­westerse studies onder de loep De Vereniging v a n Samenwer­ kende Nederlandse Universitei­ ten (VSNU) heeft e e n commissie van onafhankelijke deskundi­ gen ingesteld die d e studies niet­westerse talen en culturen, Slavische en finoegrische talen en hun culturen g a a n 'visiteren'. De visitatiecommissie staat on­ der voorzitterschap v a n pro f.dr. C.A.O. van Nieuwen h uijze, emeritus hoogleraar sociologie. De commissie moet zich e e n oordeel vormen over het niveau van het onderwijs in d e betrok­

Koos Neuvel

ken studierichtingen. Dit j a a r zullen drie v a n dergelijke visita­ tiecommissies a a n het werk g a a n . Eerder heeft d e VSNU d e deskundigen a a n g e w e z e n die respectievelijk d e geografie e n d e wiskunde/informatica g a a n toetsen. Vorig j a a r werd e e n a a n t a l proefvisitaties uitgevoerd. Het is d e bedoeling dat in vijf j a a r alle studierichtingen a a n d e univer­ siteiten door e e n visitatiecom­ missie worden bezocht.

(Jos Doh men)

praten? "De crisis v a n het sub­ ject, a c h er is toch g e e n lol a a n om het d a a r n o g eens over te hebben." Maar n a zo'n impasse volgt tel­ kens weer e e n koene solo, e e n d i e p g a a n d betoog. Evenzogoed lijken zijn improvisaties soms vast te lopen in e e n ondoorgron­ delijke brij, w a a r n a een verras­ send concrete e n originele ver­ gelijking onmiddellijk weer voor scherpe accenten zorgt. Het einde v a n d e filosofie, dat is het thema wat in d e bespiege­ lingen v a n Sloterdijk het meest bespeeld wordt. Het g a a t d a a r ­ bij om het einde v a n e e n speci­ fieke opvatting v a n filosofie, d e niet kinderachtige pretentie d e koningin der wetenschappen te zijn. Gezeten op olympische hoogte zou d e filosofie d e door d e vakwetenschappen a a n g e ­ sleepte deeUcennis kunnen om­ vormen tot é é n groot sluitend systeem. De blik v a n boven ver­ schaft e e n vorstelijk overzicht over het geheel, schept orde in d e chaos. De füosofie verschaft h e d e n ten d a g e dat soort p a n o r a m a ' s niet meer. Toch zegt Sloterdijk dat d e blik v a n boven niet verdwe­ nen is; sterker nog, hij valt iede­

Er is nog iets w a a r d o o r d e klas­ sieke filosofie ondermijnd wordt. In Eurotaoïsme heeft Slo­ terdijk het over snelheid, d y n a ­ miek e n mobiliteit als d e meest kenmerkende elementen v a n d e moderne samenleving. Kapi­ taalsaccumulatie, w a p e n w e d ­ loop, informatiestroom, ze h e b ­ b e n ieder concreet doel verlo­ ren; richtingloze dynamiek, als het m a a r beweegt. Maar die dynamiek k a n op bru­ te wijze verstoord worden. In d e meest letterlijke zin gebeurt d a t in d e file. Daar, schrijft Sloter­ dijk, wordt duidelijk dat w e uit het paradijs v a n het modernis­ m e verdreven zijn e n d a t w e voortaan in het zweet v a n ons' aangezicht het postmoderne Stop­and­Go moeten leren. Op d e autoweg komt d e moder­ n e illusie v a n verlossing door mobüiteit a a n zijn einde, d a a r stijgen d e cultuurkritische in­ zichten als uitlaatgassen n a a r boven. 'Ook wie nog nooit v a n het woord postmodernisme ge­ hoord heeft, is op deze namid­ d a g e n in d e file onmiddellijk met d e zaak vertrouwd gewor­ den.' Ook het moderne d e n k e n ken­ merkt zich volgens Sloterdijk door die mobiliteitsdrang: w e weten nooit genoeg, altijd is er

die jacht n a a r voren, n a a r nog meer kennis. Een theorie die v a n d a a g nog actueel is, k a n morgen bij het oud vuü bijgezet worden. De p e r m a n e n t e wisse­ ling v a n p a r a d i g m a ' s onder­ mijnt d e stabiele wereld v a n weleer, d e wereld w a a r i n zoiets als verouderde kennis niet d e n k b a a r w a s . Door d e moder­ n e dynamiek, stelt Sloterdijk, verliest het denken zijn kalme­ rende, geruststellende karakter. Het einde v a n d e filosofie dus. Want w a a r h a a s t g e b o d e n is e n traditie overbodige ballast vormt, d a a r is filosoferen e e n nutteloze activiteit geworden. Of is juist die nutteloosheid d e vuünisbelt w a a r o p e e n filoso­ fisch bloempje k a n ontluiken? Sloterdijk zelf neemt in ieder ge­ val w a a r dat d e belangstelling voor filosofie tegenwoordig vrij groot is. Komt dat omdat d e mensen te­ genwoordig meer in verwarring leven d a n vroeger, oppert hij? Dat denkt hij niet. Hij ziet in d e grote Nietzsch e­revival die te­ genwoordig overal op d e w e ­ reld g a a n d e is, eerder d e tekens v a n d e opkomst v a n e e n a n d e r e manier v a n filosoferen. Niet meer het filosofische a c a d e m i s ­ me dat altijd uit w a s op ontmas­ kering, op het zoeken n a a r e e n verborgen werkelijkheid achter d e zichtbare werkelijkheid. Eer­ der een herontdekking v a n e e n joviale e n euforische manier v a n denken, e e n herontdekking v a n d e zuivere contemplatie, het vinden v a n e e n rustpunt in d e doorwervelende dynamiek. Het einde v a n d e filosofie? De berichten over mijn dood zijn schromelijk overdreven, zei Mark Twain eens. Met d e filoso­ fie lijkt het niet veel a n d e r s te zijn.

mickAem Het gaat om betere levenskansen En eigenlijk s t)eter nog niet goed genoeg. Koningin Wilhebnina Fonds I voor de kankerbestrijding. Daar kan niemand omtieen. Sophalaan S. 1075 BR Amsterdam Telefoon 020^640991. Giro 26 000, Bank 70 70 70 007

Advertentie

I. I1.-I1,11 inirakftn

SIl'Dll­KDl­KlNUl I i l l l l J\ARI)(V>,' i r \( iilKpiii^ modern .i.iii:]!] i'i <; 1( vcrijicpiii^ , ' VIM'' ' '. JVMdllKripn, '., i­iitiii . ' »i.' • .. "» piil.»HC),.u'K er • 3«>!;e«t«:p' filotolic' lliti.i.' il M i'liejpii^rirèclht )>i­si liiï.L;:ni<, PLU'i>mi( li vei:di«ji' ii»ii''i' '".1 1.1. .'•II ik l)««||aiie'_ 1.11 If" ivocfcets.

;ie,

efen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen