Ad Valvas 1988-1989 - pagina 393

PD\PJ^/PS

10 MAART 1989 Terwijl d e zon h a a r laatste stra­ len over d e koningsgraven in het Egyptische Luxor werpt, spelen kinderen a a n d e oevers van d e rivier d e Nijl. Een oude man, tot a a n d e borst in het w a ­ ter, wast het stof v a n zijn li­ chaam e n enkele jongens trek­ ken nog een baantje. De roman­ tiek v a n dit beeld slaat al g a u w om in dramatiek w a n n e e r m e n zich realiseert dat deze mensen hun leven op het spel zetten. Jaarlijks krijgen miljoenen men­ sen in Afrika, Azië e n Latijns Amerika bilharzia, e e n parasi­ taire ziekte. Bilharzia is niet direct dodelijk, maar verzwakt d e weerstand. De mobiliteit v a n grote groepen mensen neemt af. In s a m e n ­ hang met a n d e r e factoren als ondervoeding en infecties k a n bilharzia fataal zijn. In 1965 schatte d e Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) het a a n t a l bilharzialijders op meer d a n 240 miljoen. De ziekte wordt veroor­ zaakt door e e n in het water le­ vende zuigworm, e e n parasiet die via d e huid bij d e mens n a a r binnen kruipt. D a a r beschadigt die in ernstige m a t e blaas, dar­ men, nieren of lever. Als het a a n d e biologen a a n d e VU ligt, is het einde v a n deze parasiet in zicht. Promovendus drs. P. Hordijk is a a n d e VU druk doende met een promotieonder­ zoek n a a r d e mogelijkheden om de k w a a d a a r d i g e zuigworm diens tussengastheer te ontne­ men. Die tussengastheer, e e n tropische waterslak, is nodig voor d e ontwikkeling v a n larve tot worm. De desbetreffende slak zal d a a r o m v a n d e a a r d b o ­ dem moeten verdwijnen. Zon­ der tussengastheer g e e n ziek­ makende zuigworm. Het onderzoek is het jongste re­ sultaat v a n j a r e n l a n g e studies van een t e a m biologen v a n d e vakgroep Organismale Dier­ kunde. De biologen d e d e n ge­ durende vele jaren onderzoek naar poelslakken. Die onder­ zoekingen lijken nu t a s t b a a r re­ sultaat op te leveren.

Bioloog bestudeert uitroeiing tropische waterslak

Einde ziekte bilharzia dichterbij dan ooit Een slakkenras verdelgen om een ziekte uit te roeien. Deze op het eerste gezicht wat botte methode lijkt de enige weg om de tropische ziekte bilharzia te lijf te gaan. Biologen aan de VU hopen de sleutel hiervoor te hebben gevonden zonder ander leven a a n te tasten. kenpopulatie g e m a a k t e eiwitten is echter niet voldoende om het soort uit te laten sterven. Daar­ voor lijken d e biologen e e n handje te moeten helpen. Hor­ dijk heeft e e n manier ontdekt om het desbetreffende eiwit te kunnen isoleren en bestuderen. Als gevolg v a n zijn bevindingen zou het eiwit langs kunstmatige weg gemaakt kunnen worden. Dat zou het einde v a n d e tropi­ sche slak e n d e zuigworm kun­ nen inluiden.

Zwemmerseczeem Hordijks onderzoek richt zich nu nog op poelslakken die in Ne­ derland als tussengastheer die­ nen voor d e platworm die ­ver­ antwoordelijk is voor het zwem­ merseczeem. De desbetreffende

poelslak wordt door e e n plat­ worm gemfecteerd die zich in d e slak vermenigvuldigt. De larven komen in het water e n kunnen d e huid v a n een mens binnen­ dringen. Daar g e v e n ze stoffen af die e e n heftige allergische re­ actie, zwemmerseczeem, kun­ nen veroorzaken. O m d a t d e poelslak en d e tropische tussen­ gastheer v a n d e zuigworm ver­ want zijn a a n elkaar, h o p e n d e biologen dat Hordijks bevindin­ g e n kunnen worden toegepast bij onderzoek n a a r d e tropische slak in kwestie. Het onderzoek n a a r d e poelslak staat model voor toekomstig on­ derzoek n a a r d e tropische tus­ sengastheer. Het eiwit dat d e voortplanting v a n d e tropische posthoorn ondermijnt, zal mo­ gelijk over e e n p a a r j a a r op d e

Henk Vlaming door Hordijk beproefde manier worden geïsoleerd e n bestu­ deerd. De ontwikkeling v a n die onder­ zoeksmethode kostte veel werk. Om voldoende slakkenbloed te bestuderen, w a r e n heel wat exemplaren nodig. Het bloed bevat legio stoffen met meer d a n honderd verschillende ei­ witten. Eén d a a r v a n is d e ge­ zochte stof; zoeken n a a r e e n speld in een hooiberg. Hordijk moest die hooiberg spriet n a spriet uit elkaar rafelen om te vinden wat hij zocht. In het tweede deel v a n zijn on­ derzoek, w a a r hij nog m e e be­ zig is, bestudeert Hordijk d e sa­ menstelling v a n het eiwit dat d e voortplanting blokkeert. Eiwit­ ten zijn opgebouwd uit e e n reeks aminozuren e n d e volgor­ d e d a a r v a n is b e p a l e n d voor het soort. Bij biologen leeft d e verwachting dat het voortplan­ tingsremmende eiwit bij d e tro­

^

Eiwit De kunst is om e e n methode te ontwikkelen die uitroeiing v a n de tussengastheer mogelijk maakt zonder dat a n d e r biolo­ gisch leven wordt a a n g e t a s t . De oplossing voor dat probleem lijkt te liggen in e e n eiwit dat bij waterslakken d e voortplanting blokkeert. Biologen a a n d e VU ontdekten e e n j a a r geleden dat een slak deze stof zelf m a a k t als reactie op infectie door d e p a r a ­ siet. De concentratie door d e slak­

Voor VU­wiskundige dr. E. Wattel w a s het slechts e e n ex­ cercitie op d e computer. Voor de archeologie betekent diens werk echter e e n grote stap voorwaarts. Deze m a a n d ver­ schijnt er e e n rapport v a n Wattel w a a r i n hij e e n e e u w e n ­ oude Diemerse terp in wiskun­ dige modellen reconstrueert. Zonder d a t h a d d e n d e archeo­ logen, die d e terp vonden, nooit geweten hoe deze er oor­ spronkelijk uitzag. Wattel her­ leidde d e door e e n dragline geschonden terp tot op d e cen­ timeter nauwkeurig. Dat d e e d hij met behulp v a n gegevens die d e archeologen door metingen h a d d e n verza­ meld. Een terp is e e n heuvel uit vroeger tijden w a a r o p mensen e e n gebouw neerzet­ ten. Dat w a s vooral in d e veengebieden v a n belang, omdat het bouwsel a n d e r s weg zou zakken. In Diemen

H

pische slak niet veel zal afwij­ ken v a n dat v a n d e poelslak. Beide soorten zijn immers ver­ want a a n elkaar. De promoven­ dus hoopt zijn onderzoek binnen twee j a a r af te kunnen ronden. In d e toekomst willen VU­biolo­ gen d e gevolgde onderzoeks­ methode op d e tropische slak toepassen. Is het eiwit dat bij die slak d e voortplanting onder­ mijnt e e n m a a l bekend, d a n hoopt d e WHO, die het onder­ zoek v a n Hordijk betaalt, dit toe te kunnen p a s s e n . D a a r m e e n a ­ dert het einde v a n d e desastreu­ ze zuigworm. Het is bekend dat deze worm slechts é é n soort slak als tussengastheer heeft en niet in e e n a n d e r soort niet k a n a a r d e n . Door deze kieskeurig­ heid kunnen biologen zich volle­ dig richten op slechts é é n slak­ kesoort en kunnen ze een mid­ del ontwikkelen dat uitsluitend deze e n e slak treft. Er zijn drie verschillende vor­ men v a n bilharzia, ieder met een eigen zuigworm als veroor­ zaker. Elk v a n deze wormen heeft een specifieke slak als tus­ sengastheer.

Dure g e n e e s ­ middelen Hoewel bilharzia al zeer oud is, h e b b e n artsen tot nu toe weinig tegen d e ziekte kunnen doen. Zelfs in d e nieren v a n sommige Egyptische mummies zijn eieren v a n d e desbetreffende worm aangetroffen. Verdelging v a n d e tropische slak lijkt d e enige effectieve mogelijkheid om bil­ harzia tot s t a a n te brengen. Weliswaar zijn er geneesmid­ delen, m a a r deze zijn duur ter­ wijl d e m e n s e n die ze nodig h e b b e n dikwijls arm zijn. Ze moeten d e medicijnen telkens weer innemen omdat d e infectie telkens terugkeert. Sanitaire bewustwording, waardoor mensen niet meer klakkeloos in het water stappen, slaagt ook niet overal. Door het a a n l e g g e n v a n irrigatiewerken in d e tropen rukt d e ziekte zelfs op. Deskundigen d e d e n op som­ mige plekken kopersulfaat in het water om d e slakken die als gastheer fungeren uit te roeien. Maar dat betekende ook het einde v a n al het a n d e r e leven in het water. Om dat te voorkomen is e e n methode om alleen d e tropische posthoornslak uit te schakelen noodzakelijk. Mede door Hordijks onderzoek lijkt het einde v a n bilharzia dichterbij d a n ooit.

De tropische posthoomslak

zal van de aardoocLem moeten

verd w ijnen...

Wiskundige herschept gehavende eeuwenoude terp op computer k w a m d a a r d e dreiging v a n d e Zuiderzee, nog niet door dijken begrensd, bij. Doordat mensen vroeger allerlei mate­ rialen in en op terpen achter­ lieten, zijn ze voor oudheid­ kundigen interessant studie­ materiaal. Een probleem is dat ze meestal niet weten w a a r ze in d e terp moeten zijn. Het risi­ co dat ze d e heuvel totaal ver­ nielen is levensgroot. Daar­ door m a k e n ze het zichzelf moeilijk om conclusies uit hun studieobject te trekken. Wattel ontwikkelde e e n zoge­ n a a m d e ideale terpvorm a a n

d e h a n d v a n w a t er over ter­ pen bekend is. Terpen, zo wis­ ten d e archeologen, zijn sa­ mengesteld uit plaggen, mest e n kleitabletten. De wiskundi­ g e schiep zijn modellen met behulp v a n d e formule v a n Gauss, e e n formule die v a a k gebruikt wordt in d e statistiek. "Ik ging d e formule kwadrate­ ren e n machtsverheffen", legt Wattel uit. "Daardoor m a a k je d e top v a n het model breder." Vervolgens bekeek hij d e ver­ schillen tussen d e g e g e v e n s over d e Diemerse terp met zijn ideale terp. Met behulp v a n niveUeringstechnieken streek

Henk Vlaming hij afwijkingen, veroorzaakt doordat er bijvoorbeeld men­ sen over d e terp h a d d e n gelo­ pen, glad. Uit het model d a t n a a r voren kwam concludeerde d e wis­ kundige dat er a a n d e a n d e r e kant v a n d e Ouddiemerlaan een tweede terp moest liggen. Zonder Wattels inspanningen h a d d e n d e archeologen die terp niet gevonden. Met b e ­ hulp v a n Wattels reconstructie konden zij d e conclusie trek­ ken dat op d e Diemerse terp

eeuwen geleden e e n boerderij moet h e b b e n g e s t a a n . Het construeren v a n terpen in wiskundige modellen is vol­ gens d e betrokken oudheid­ kundigen nieuw in d e archeo­ logie. T och is het niet opzien­ b a r e n d . Van e e n wiskundige doorbraak is totaal g e e n spra­ ke. "Dat is er bijna nooit in d e toegepaste wiskunde", weet Wattel. "Wel in d e theoretische wiskunde. Maar er g a a p t e e n enorme kloof tussen die twee. De theoretische wiskunde is veel verder d a n d e toegepas­ te." Veel problemen in a n d e r e disciplines zijn eenvoudig met behulp v a n wiskunde op te los­ sen. "De berekening v a n het g e d r a g v a n een serie medicij­ nen heeft laatst een generatie v a n tweehonderd proefratten bespaard", zegt Wattel. "Het moeilijkst voor mij is om d e problemen uit een a n d e r vak­ gebied te bevatten."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen