Ad Valvas 1988-1989 - pagina 581

El

30 JUNI 1989

BOEKEN Amsterdam tobde al vroeg met haar kinderen De Amsterdamse liefdadigheid werd in vroeger e e u w e n alom geprezen. Vooral buitenlanders b e w o n d e r d e n d e menslievende gezindheid v a n d e Amsterdam­ mers. De Portugese schrijver Ortigaó schreef, n a zijn bezoek a a n d e Wereldtentoonstelling v a n 1883 in Amsterdam, dat d e voornaamste glorie v a n d e stad lag in h a a r weldadigheidsge­ stichten e n kunstverzamelingen: "De stadswezen e n d e wezen der verschillende kerkelijke ge­ meenten zien er opgewekt, ge­ zond e n weldoorvoed uit. In Am­ sterdam worden d e wezen be­ schouwd als werkelijke kinde­ ren v a n d e stad, e n d e bescher­ m e n d e zorg, w a a r m e d e zij worden omringd, doet eerder d e n k e n a a n tedere moederlief­ d e d a n a a n zakelijke vervulling v a n d e plicht tot o p e n b a r e lief­ dadigheid." In Kinderen van Amsterdam laat J. Th. Engels zien dat d e we­ zen niet altijd zo goed zijn be­ h a n d e l d als d e kinderen die d e Portugees heeft ontmoet. De au­ teur beschrijft in vierenvijftig korte p a r a g r a f e n hoe Amster­ d a m door d e e e u w e n h e e n met h a a r zorgenkinderen heeft om­ g e g a a n . In het eerste deel v a n het boek vertelt hij hoe d e w e ­ zenzorg in d e dertiende e e u w tot stand is gekomen, e n schetst hij in grote lijnen d e geschiedenis v a n d e drie grootste weeshui­ zen: het Burgerweeshuis, het Aalmoezeniersweeshuis e n het Diaconieweeshuis.

Frank v a n K olfschooten In het t w e e d e deel beschrijft hij hoe deze drie weeshuizen in d e jaren zestig e n zeventig v a n deze e e u w o p g a a n in é é n hulp­ verleningsorganisatie voor jon­ geren, het ­ Sociaal­agogisch Centrum het Burgerweeshuis. De zorgenkinderen zijn d a n niet langer weeskinderen, m a a r kin­ deren die, om welke r e d e n d a n ook, het ouderlijk huis moeten verlaten. Verreweg het meest g e s l a a g d vind ik het eerste, historische gedeelte v a n het boek. Engels laat zien hoe d e verschillende maatschappelijke klassen weerspiegeld worden in d e weeshuizen. Het Burgerwees­ huis is omstreeks 1520 g e o p e n d voor d e achtergebleven kinde­ ren v a n overleden poorters (er­ kende burgers v a n Amster­ dam). De toelatingseisen wor­ d e n door d e jaren h e e n alleen m a a r opgeschroefd. In 1634 is het niet meer voldoen­ d e als aUeen d e moeder poorter is e n bovendien moeten d e ou­ ders al bij d e geboorte v a n d e kinderen poorter zijn geweest. Door deze eisen konden d e al­ lerarmste kinderen, d e vonde­ lingen e n d e onechte kinderen niet terecht in het Burgerwees­ huis, dat het grootste deel v a n zijn b e s t a a n gevestigd is ge­ weest in e e n monumentaal on­ derkomen bij d e K alverstraat (het tegenwoordige Amster­

d a m s Historisch Museum). De hoogste bezettingsgraad heeft het Burgerweeshuis n a d e pest­ epidemie v a n 1664, als er dui­ zend kinderen wonen. Het Aalmoezeniersweeshuis, dat in 1613 w a s opgericht om het hoofd te kunnen bieden a a n d e stroom v a n b e d e l a a r s e n zwervers die m e e hoopten te profiteren v a n d e o n g e k e n d e welvaart v a n Amsterdam, werd uiteindelijk het onderkomen voor alle kinderen die verder nergens welkom w a r e n . In 1649 woonden er zestienhonderd w e ­ zen e n in 1811 zelfs vierentwin­ tighonderd. De armoe in d e steden n a m a a n het begin v a n d e negentiende e e u w zuUce grote vormen a a n dat v a n h o g e r h a n d werd beslo­ ten om in Veenhuizen e e n land­ bouwkolonie o p te richten "om paupers, b e d e l a a r s , landlopers, vondelingen e n wezen op te voeden tot zedelijkheid e n eer­ lijk zelfbestaan". De regenten v a n het Aalmoezenierswees­ huis z a g e n hun kinderen met lede ogen vertrekken. Het expe­ riment om a r m e n door (dwang­) arbeid d e w e g n a a r e e n geluk­ kig leven te wijzen, mislukte vol­ komen. Het is m a a r e e n v a n d e mislukkingen in d e grote reeks experimenten met moeilijke jon­ geren (en volwassenen), die tot v a n d a a g d e d a g voortduurt. Engels geeft tal v a n prachtige details over d e levensomstan­ digheden in d e weeshuizen. In het Burgerweeshuis sliepen drie

Inschrijving van wezen Valckert 1626)

in het Aalmoezeniershuis

kinderen in e e n krib, e n dat w a s nog e e n riante behuizing verge­ leken met a n d e r e weeshuizen, w a a r v a a k vijf kinderen het b e d deelden. "Zoveel elkaar soms totaal vreemde kinderen in é é n bed, leidt tot ongewenste onhy­ giënische situaties e n wonderlij­ ke maatregelen, zoals d e ver­ plichting om alleen op het rech­ teroor te slajien." Engels vertelt ook dat d e burgerwezen p a s in 1863 hun eigen tinnen bord kre­ gen. Voor die tijd moest e e n w e e s zijn schotel delen met drie lotgenoten. Het t w e e d e deel. Van godshuis tot Sociaal­agogisch centrum, m a g wat mij betreft opnieuw worden geschreven door ie­ m a n d a n d e r s . Engels blijkt d e woelige ontwikkelingen in het

(Werner

v.d.

jongerenwerk in d e j a r e n zestig e n zeventig v a n te nabij te h e b ­ b e n m e e g e m a a k t om er e e n af­ standelijk v e r h a a l over te kun­ n e n schrijven. Dat valt ook niet mee, want d e geschiedenis v a n het jongerenwerk in deze perio­ d e is e e n moeüijk te ontwarren knoop v a n politieke strijd (de­ mocratisering), (pseudo­) w e ­ tenschappelijke strijd e n experi­ menten met woonvormen (ge­ zinshuizen, therapeutische units). Het (prachtig geïllustreerde) boek is geschreven voor d e geïnteresserde leek, in e e n t a a l die in niets herinnert a a n het irmiiddels fameuze welzijnsj ar­ gon.

J.Th. Engels, Kinderen van Amsterdam, De Walb urg Pers, Zutphen 1989. Fl.29,50.

Mens weer de bloem van de schepping Van biologen is g e e n kritische kijk op d e evolutietheorie v a n Darwin meer te verwachten. Dat moeten d e Amerikanen Ro­ bert Augros e n George Stanciu, respectievelijk fUosoof e n wis­ kundig­natuurkundige, h e b b e n gedacht toen zij hun boek met d e nogal pretentieuze e n ten­ dentieuze titel "De nieuwe biolo­ gie ­ doorbraak in d e weten­ s c h a p v a n het leven" het licht d e d e n zien. De biologie is vol­ gens h e n volledig in het slop g e r a a k t doordat zij nog steeds e e n evolutietheorie n a a r het model v a n Darwin a a n h a n g t , terwijl d e feiten toch voor zich spreken. Tijd om v a n buitenaf d e biologen weer e v e n op het juiste spoor te helpen. De beide heren gebruiken voor hun b o o d s c h a p e e n opbouw die iedereen die goedkope creatio­ nistische boekjes kent, meteen herkent. Ze spreken e v e n e e n s g r a a g v a n d e "nieuwste inzich­ ten op het gebied v a n evolutie­ onderzoek" e n gebruiken cita­ ten v a n b e k e n d e natuuronder­ zoekers. Citaten die op zodani­ g e manier gebruikt worden dat het d e a r m e leek steeds on­ waarschijnlijker voorkomt dat er in d e biologie überhaupt nog mensen rondlopen die in d e 'volkomen aphterhaalde ideeën v a n Darwin geloven'. Zo wordt terloops d e Britse pale­ ontoloog Colin Patterson opge­ voerd die, zo suggereren d e au­ teurs, zijn wantrouwen tegen d e evolutietheorie aldus ver­ woordt: "Twintig j a a r lang h e b ik gedacht dat ik op d e e e n of a n d e r e manier d e evolutie on­

derzocht. M a a r op e e n d a g r e a ­ liseerde ik me opeens dat ik hier nu al meer d a n twintig j a a r a a n werkte e n er nog steeds niets v a n af wist. Het w a s e e n hele schok voor me dat ik me blijk­ b a a r zo lang h a d laten mislei­ den." Een prachtig citaat n a ­ tuurlijk, e n m a a r enkelen zullen zich afvragen of dit nu dezelfde Patterson is die e e n lees b aar boekje over d e evolutietheorie heeft gepubliceerd, waaruit ei­ genlijk niets v a n dit wantrou­ w e n blijkt. Het citaat v a n Patterson heeft d a n ook te m a k e n met d e dis­ cussie die zich in vakkringen v a n systematici afspeelde over d e indeUng v a n dieren e n plan­ ten in e e n overzichtelijk, h a n ­ teerbaar systeem. Daarbij speelde d e v r a a g of m e n zich hierbij moet laten leiden door de, veelal onbekende, evolutio­ naire ontwikkeling die soorten h e b b e n doorgemaakt of dat juist alleen m a a r op verschillen­ d e uiterlijke kenmerken moet

De natuur heeft levensvormen

Gert v a n M a a n e n worden gelet. Patterson is e e n voorstander v a n deze laatste, veel praktischere b e n a d e r i n g s ­ wijze, die bekend staat als cla­ disme. Het cladisme is e e n klassifica­ tie­systeem dat weliswaar d e systematiek los wil koppelen v a n d e evolutietheorie, m a a r d a a r m e e niet direct in strijd is. Voor ingewijden is d e uitspraak v a n Patterson dus n o g wel in zijn context te plaatsen, m a a r d e schrijvers misleiden d e overi­ g e lezers door deze n u a n c e on­ vermeld te laten. Het boek wemelt v a n zulke, op zijn zachtst gezegd, onduidelijk­ heden. Extra navrant omdat d e heren b e o g e n "het o n w a a r ­ n e e m b a r e e n oncontroleerbare" in d e theorie v a n d e natuurlijke selectie a a n d e k a a k te stellen. AUes wat er b e k e n d is'over d e geschiedenis v a n het' leven zou

een doelgerichtheid

die tot uiting komt in alle

volgens h e n opnieuw e n onpar­ tijdig bestudeerd moeten wor­ den.. Een g e h e e l nieuwe inter­ pretatie v a n d e g e g e v e n s wordt d a n mogelijk. Veel voorbeelden worden a a n ­ g e d r a g e n om a a n te tonen dat soorten, in tegenstelling tot d e visie v a n Darwin, niet in e e n concurrentiestrijd gewikkeld zijn. De natuur zou juist al h a a r vindingrijkheid gebruiken om technieken te ontwikkelen om strijd tussen soorten te voorko­ men. Dieren kennen territoria e n voedselspecialisatie, alle­ m a a l zaken die volgens Augros e n Stanciu niet door natuurlijke selectie gestuurd worden, m a a r initiatieven v a n d e dieren zelf zijn.

Geest kunstenaar Ook over d e oorsprong v a n het leven worden in het boek uitge­ sproken denkbeelden gekoes­ terd. Het leven k a n niet simpel­ w e g zijn ontstaan uit materie, daarvoor heeft het te veel over­ eenkomsten met menselijke kunst. Materie heeft weliswaar g e e n speciale instructies nodig om sneeuwvlokken of keuken­ zout voort te brengen, m a a r dit geldt niet voor organische vor­ men. Maar wat d a n wel? "De geest v a n d e kunstenaar is d e ultieme oorzaak v a n d e vorm die in d e materie a a n w e z i g is, zelfs al vindt hij e e n machine uit om standbeelden te vervaardi­ gen. Om dezelfde r e d e n e n moet er e e n geest zijn die in materie organische vormen tot stand brengt. Deze kunstenaar is God,

e n d e natuur is het werk v a n God". Pas op p a g i n a 168 komt het tot deze getuigenis. De auteurs isoleren zich overi­ g e n s niet zodanig dat ze het be­ s t a a n v a n evolutie afwijzen, het g a a t hun slechts om d e manier w a a r o p zij verloopt. De natuur heeft in hun visie e e n doelge­ richtheid die tot uiting komt in alle levensvormen. "We kunnen g e e n betere vogel ontwerpen d a n d e b e s t a a n d e , omdat elke sooit al optimaal is afgestemd op zijn specifieke manier v a n leven". Uiterst curieus wordt d e r e d e n e ­ ring als wordt betoogd dat het lichaam v a n d e mens welis­ w a a r v a n e e n natuurlijke evolu­ tionaire oorsprong zou kunnen zijn, m a a r d e menselijke geest niet. Dit moet e e n resultaat zijn v a n e e n onmiddellijke schep­ ping. "De hiërarchie in d e n a ­ tuur e n d e geschiedenis v a n het leven bereikt zijn hoogtepunt in d e mens, als e e n bloem a a n het eind v a n d e stengel." Biologen zijn tegen het eind v a n het boek waarschijnlijk allang het spoor bijster. Misschien ver­ klaart é é n v a n d e uitspraken v a n Robert Augros tegenover weekblad De Tijd voor h e n nog iets: "Dat wij g e e n v a n beiden bioloog zijn is e e n groot voor­ deel gebleken. Doordat w e met e e n zekere naïeviteit te werk gingen h a a l d e n w e zaken bo­ ven water w a a r d e experts overheen h a d d e n gekeken". Robert Augros George Stanciu, 'De Nieuwe Biologie, Doorbraak in d e we­ t e n s c h a p v a n het leven'; Lemniscaat, Rotterdam, 1989. fl. 49.50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen