Ad Valvas 1988-1989 - pagina 91

fj)\pi5y/p

23 SEPTEMBER 1988 Roszak ziet er aanmerkelijk ouder uit d a n ik mij h a d voorgesteld op grond v a n d e foto's op de achterkant v a n zijn boeken. Heel even h a d het er n a a r uit gezien dat d e opstandige g e n e ratie v a n d e jaren zestig in fysiek opzicht 'forever young' zou blijven, m a a r bij Roszak beginnen d e jaren (55) nu echt te tellen. Een zware operatie die hij in het voorjaar moest onderg a a n en w a a r d o o r zijn komst n a a r Nederland e e n p a a r m a a n d e n moest worden uitgesteld heeft hem daarbij ongetwijfeld e e n extra tik g e g e v e n . Hoewel Roszak over e e n groot a a n t a l jaren e e n fikse hoeveelheid boeken heeft geschreven, is zijn n a a m toch altijd onlosmakelijk vastgeklonken gebleven a a n dat ene, meest geroemde en verguisde decennium v a n d e eeuw. In 1968 publiceerde hij namelijk The making of a counterculture, een boek dat e e n grote bestseller werd. O p sympathiserende wijze beschreef de kritische intellectueel Roszak hoe e n w a a r o m zoveel jongeren in verzet k w a m e n tegen d e verworvenheden waarvoor hun vaders e n moeders zo h a r d gesappeld h a d d e n . De sympathie v a n Roszak w a s verre v a n kritiekloos. Vooral de jongeren die alle heil verwachtten v a n d e z o g e n a a m d e bewustzijnsverruimende middelen moesten het bij h e m ontgelden: 'Als alle ballonnetjes op zijn gestegen en stuk zijn geklapt, wat heeft hij er a n d e r s a a n overgehouden d a n e e n verlangen om nog meer baUonetjes te zien? e n dus p a k je je magische pijpje m a a r 'weer...en weer e n weer.' Het succes v a n het boek is ongetwijfeld grotendeels toe te schrijven a a n d e geestige, scherpzinnige stijl schrijfstijl van d e auteur. O n d a n k s d e schijnbaar historische g e d a teerdheid kan het boek d a a r door moeiteloos d e t a n d v a n d e jaren tachtigtijd doorstaan. In vergelijking met het b r e e d uitw a a i e r e n d e The raaking of a counterculture k a n het meest recente boek v a n Roszak The cult of information een grondige, degelijke studie genoemd worden. Beetje s a a i af e n toe, hoewel toch nog met d e nodige puntige p a s s a g e s . Verdwenen is zijn gematigde hoop op d e tegencultuur als d e belichaming v a n d e moderne maatschappij-kritiek; in de jaren tachtig moet d e .kritiek m a a r op eigen b e n e n lopen. Wat wel n a g e n o e g identiek is gebleven, is d e a a r d v a n Roszaks kritiek: die heeft zich altijd gericht tegen het vreugdeloze, technocratische denken, d e verwetenschappelijking v a n d e samenleving, d e mechanisering van d e cultuur. In 1968 schrijft hij al: 'Als we ontdekken dat computers g e e n onderwijs kunnen geven zoals onderwijs idea a l g e g e v e n hoort te worden veranderen we het onderwijs zo dat ook d e machine e e n bevoegde leraar wordt', e e n opmerking die ook d e kern vormt v a n zijn kritiek op d e informatietechnologie in The cult of information.

Kroontjespen "Ik geloof niet dat het mogelijk is om d e computer tot e e n equivalent v a n de menselijke geest te maken", zegt Roszak w a n n e e r ik hem spreek. "Maar m e n zal wel het recht, d e geneeskunde, de politiek en het onderwijs herdefiniëren ten b e h o e v e v a n d e computer. Dat zou e e n d e g r a d a tie v a n d e cultuur betekenen tot het niveau w a a r o p d e computer belangrijke zaken k a n b e h a p pen. Vervolgens zal m e n zeggen: zie je wel wat d e computer allemaal kan." Iedereen die d e moderne informatietechnologie bekritiseert

Historicus Roszak hekelt het vreugdeloze, technocratische d e n k e n

'Een groot deel van ons leven is niet logisch' Kan de computer binnen afzienbare termijn een groot aantal functies van de menselijke geest overnemen en zelfs overtreffen? De vermaarde Amerikaanse geschiedenishoogleraar Theodore Roszak gelooft er niets van. In het kader van het programma De technologische cultuur in De Balie, was hij in Nederland om zijn gedachten over computerwetenschap en informatiemaatschappij uiteen te zetten. Ad Valvas sprak met hem. komt onder d e verdenking te s t a a n e e n technologie-hater te zijn, iemand die zelf alleen met een overgeërfde kroontjespen wenst te schrijven e n bij wie het meest eenvoudige computerger e e d s c h a p n a e e n kleine a a n r a king, al s p o n t a a n dienstweigert. Roszak h a a s t zich d a a r o m te zeggen dat er a a n d e technologie vele g o e d e kanten zit, dat hij zelf zijn boek op e e n tekstverwerker heeft getikt, dat computers uitstekende rekenmachines, en dat ze op 'diverse terreinen uiterst nuttige hulpmiddelen kunhen zijn.

Theodore Roszak: 'Het is onmogelijk

drukwekkende hoeveelheden geld en menskracht gepompt vanuit d e g e d a c h t e dat e e n dezer d a g e n d e creatieve, intelligente computer voor onze deur zal staan. "Het is niet verrassend w a n n e e r mensen die e e n commercieel b e l a n g h e b b e n bij het verkopen v a n zoveel mogelijk computers d e capaciteiten e r v a n schromelijk overdrijven. In dit geval is d e computerindustrie echter n a u w verbonden met een academische professie, d e computerwetenschap." "Die computerwetenschappers zijn mensen met e e n groot intellectueel prestige e n met e e n

de computer tot een equivalent

Koos Neuvel g e n o e g mensen blijven die koppig dit a b s u r d e project willen voortzetten." Is dat terrein v a n d e kunstmatig e intelligentie i n d e r d a a d niets d a n een dikke ballon gevuld met lucht? Hugo Brandt Corstius, wiskundige en beroepspolemist te Amsterdam, g e v r a a g d om e e n kritisch commentaar te geven bij d e r e d e die Roszak zondagavond 18 september in De Balie hield, w a s kort in zijn reactie: "Ik b e n het er m e e eens." Omdat d e avond op die manier snel afgelopen zou zijn, besloot Brandt Corstius toch m a a r e e n relativerende voetnoot te plaatsen bij het sombere perspectief v a n Roszak: "Kunstmatige intelligentie is e e n slecht idee. M a a r er zijn meer slechte ideeën geweest zoals het christendom en het communisme. Beiden h e b ben talloze mensen gedood terwijl d a a r e n t e g e n nog nooit iem a n d door kunstmatige intelligentie om het leven is gekomen.

van de menselijke

geest te

maken'

Foto Bram d e Hollander

W a a r Roszak vooral tegen wü waarschuwen, dat zijn d e overs p a n n e n verwachtingen die d é propagandisten v a n d e computer ons telkens weer voorschotelen. "Een v a n d e r e d e n e n dat die mensen zo zelfverzekerd zijn, is d e enorme vooruitgang die er in d e begintijd v a n d e computerwetenschap werd geboekt bij het schaakspel. Er zijn i n d e r d a a d computers die beter schaken d a n ik". Hij grijnst e v e n breed en voegt er a a n toe: "Dat is ook weer niet zo'n kunst w a n t ik schaak erg slecht. Nu is schaken tot op zekere hoogte e e n formeel-logische procedure die nog wel met e e n computer te programmeren valt. Maar e e n groot deel v a n ons leven is niet procedureel, je kunt er g e e n algoritme voor ontwikkelen." De kunstmatige intelligentie is vooral het mikpunt v a n Roszaks kritiek. In dit onderzoeksveld worden overal op d e wereld in-

sterke positie op d e universitaire campus. Zij h e b b e n zeer stellige opvattingen over hoe d e menselijke geest functioneert. Vand a a r dat er bij d e computer sprake is v a n e e n groter intellectueel probleem d a n ooit het geval is geweest bij d e auto of het vliegtuig. Men heeft het idee dat men het r a a d s e l v a n d e menselijke geest kan onthullen."

Kathedralen De scepsis e n kritiek v a n Roszak komt ook hieruit voort dat hij al enige decennia lang hetzelfde verhaal moet aanhoren: "Al in d e jaren vijftig werd voorspeld dat er binnenkort computers zouden zijn slimmer d a n d e menselijke geest. Dat is volledig o n w a a r gebleken. Er zijn nu ook deskundigen die dat beginnen in te zien. A a n d e a n d e r e kant wordt er echter zoveel geld in dit onderzoeksveld gestoken dat er

Bovendien zie je nu, als je door Europa trekt, her en der d e prachtigste kathedralen staan. Daaruit blijkt dat uit e e n slecht idee ook g o e d e dingen kunnen voortkomen." Een v a n die mogelijk gunstige effecten v a n d e computertechnologie zou kunnen zijn dat er een grotere hoeveelheid informatie ter beschikking vqn meer mensen zou komen. Dat is althans het standpunt v a n d e enig e hoogleraar in d e kunstmatig e intelligentie in Nederland, dr. Laurent Siklóssy. Begin september verkondigde deze momenteel met ontslag bedreigde VUhoogleraar in het Parool: "Wat je ziet in moderne Big Brotherachtige staten is e e n gebrek a a n informatie, terwijl computers die informatiestroom juist doen toenemen. En hoe groter die stroom w o r d t , ' h o e lastiger het is die te controleren." Wanneer ik dit citaat tijdens het

n

interview a a n Roszak voorleg, reageert hij resoluut: "Daar b e n ik het helemaal niet m e e eens. In Amerika h e b b e n instanties als het Ministerie v a n Justitie en d e CIA t o e g a n g tot alle d a t a b e s t a n d e n en die zijn niet voor het grote publiek toegankelijk. Iets als privacy bestaat niet langer. Het is eerder zo dat d e computers er toe h e b b e n bijgedrag e n dat d e t o e g a n g tot d e informatie is geconcentreerd in steeds minder handen."

Kroeg De grote populariteit v a n d e personal computer Ujkt evenwel d e opvattingen v a n Roszak te logenstraffen. Het zijn daarbij uitgerekend d e vertegenwoordigers v a n d e door Roszak met zoveel warmte beschreven tegencultuur die deze machine ontwikkeld en verbreid hebben. Met ieder zijn eigen computertje zou d e informatievoorziening p a s echt gedemocratiseerd zijn. En betekenen gelijke k a n s e n in d e informatievoorziening g e e n gelijke k a n s e n in het openbare, politieke debat? Roszak gelooft niet in deze zo sympathiek o g e n d e gedachte: "Ik h e b bewondering voor het idealisme v a n d e mensen die d e personal computer ontwikkeld hebben, m a a r ik denk dat ze d e betekenis v a n informatie overschatten. Men g a a t er v a n uit dat w a n n e e r m e n s e n m a a r gemakkelijk t o e g a n g h e b b e n tot informatie, ze vanzelf betere staatsburgers zullen worden. Ik denk dat er a n d e r e kwaliteiten voor nodig zijn om het democratisch leven wreer te laten opbloeien." "Het kennen v a n feiten e n statistieken kan soms belangrijk zijn, m a a r is niet het meest wezenlijke. Het g a a t er veel meer om dat het publiek in staat zou moeten zijn om valse en misleidende redeneringen te onderkennen, dat men het weet w a n n e e r d e president in e e n toespraak a b soluut niets gezegd heeft. Het is niet mogelijk om met behulp v a n d e computer dat soort kritische vermogens te ontwikkelen." Het idee dat in ieder huis e e n computer zou moeten s t a a n lijkt inmiddels in Nederland alweer over zijn hoogtepunt heen. NRC Handelsblad publiceerde op 17 september e e n artikel w a a r i n n a a r voren kwam dat heel veel mensen die via hun bedrijf in het bezit w a r e n gekomen v a n een computer g e e n idee h e b b e n wat ze ermee moeten beginnen. Soms staat d e doos nog onuitgepakt op zolder. In Amerika gebruiken veel mensen de computer om met a n d e r e computerbezitters te communiceren. Roszak: "Ik weet niet of jij ooit geprobeerd hebt om op die manier te communiceren, m a a r ik vind zoiets koud e n onpersoonlijk. Eens in d e m a a n d kun je bij een netwerk e e n uitdraai krijgen v a n alle b o o d s c h a p p e n die er zijn uitgezonden. Dat is een kolossale berg materiaal en het is buitengewoon frustrerend en vervelend om d a a r e e n p a a r uur in te lezen. Er zitten enorm veel idiote, stompzinnige m e d e delingen bij." "Er zijn mensen die thuis voor hun computer zitten e n uren achter elkaar mededelingen intikken w a a r verder g e e n mens in geïnteresseerd is. Ik geloof niet dat zoiets e e n succesvolle, interessante vorm v a n menselijke communicatie is. Dan kun je beter in d e kroeg zitten, dat is heel wat socialer. Als d a a r iem a n d eindeloos a a n het b a b b e len is, kun je hem d e rug toed r a a i e n of tegen hem zeggen: houd nu eens e e n keer je mond."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen