Ad Valvas 1988-1989 - pagina 281

pD\Fl^/I^

13 JANUARI 1989

n

Ex­missionaris prof. Schoffeleers over zijn ervaringen in Afrika

'Rituele genezing en kritische politiek sluiten elkaar uit' Een opvallend afscheidscollege was het. P rofessor Schoffeleers n a m namelijk e e n gebeurtenis die plaatsvond op 7 april 1985 als uitgangspunt voor zijn rede. Toen bezocht d e Zuid­Afrikaan­ se president Botha e e n bijeen­ komst v a n meer d a n twee mil­ joen zwarten die allen deel uit­ maakten v a n d e grootste zwarte kerk in het land, d e Zion Christi­ an Church. De president werd bij die gele­ genheid uitbundig toegejuicht en d e zwarte bisschop zwaaide hem alle lof toe v a n w e g e zijn 'onvermoeibaar pogen vrede e n liefde in Zuid­Afrika te bevorde­ ren'. Botha op zijn beurt prentte zijn gehoor in dat elke mens zich dient te onderwerpen a a n d e overheid en dat niet geweld, een kleine hint n a a r het ANC, m a a r liefde d e sleutel is tot d e oplossing v a n alle problemen. Zijn toespraak werd h e r h a a l d e ­ lijk door a p p l a u s onderbroken. Twee miljoen gelovige zwarten die hun eigen onderdrukker staan toe te juichen, hoe valt dit te verklaren? Kritische kerklei­ ders weten eigenlijk niet zo goed r a a d met het fenomeen. Dat bleek bijvoorbeeld toen do­ minee Frank Chik ane twee j a a r geleden op d e VU k w a m om d e Dom Helder Camaralezing te houden. Toen Schoffeleers n a afloop e e n v r a a g stelde over die gebeurtenis in 1985 wist Chika­ ne niet veel meer uit te brengen d a n d a t het allemaal e e n ver­ gissing, e e n aberratie w a s . Ook bisschop Tutu suggereerde dat het e e n bijeenkomst w a s w a a r ­ bij d e menigte v a n bovenaf g e ­ manipuleerd werd.

Gedurende vele jaren is hij gepokt e n gemazeld in het rooms­katholieke missiewerk in Afrika. D a a r n a is dr.J.M. Schoffeleers twaalf j a a r l a n g hoogleraar antro­ pologie geweest a a n e e n protestant­christelijke univer­ siteit, d e VU. Zijn afscheidscollege hield hij over d e Afrikaanse gebedsgenezingskerken. Een gesprek over het geweld in Zuid­Afrika, d e bloedhete tropen e n d e medicalisering v a n het christendom. den. Als reactie op die geweld­ d a d i g e kant v a n d e politisering zouden veel zwarten e e n a n d e ­ re kant op zijn g e g a a n .

Zedenloos De genezingskerken kunnen ook beschouwd worden als e e n vorm v a n zwarte apartheid. Men accepteert d e raciale scheidslijnen, alleen ziet m e n zichzelf daarbij niet als onder­ geschikt m a a r als superieur a a n d e blanken. Schoffeleers: "De blanke cultuur ziet men als ze­ deloos, men loopt zonder kleren en m a n n e n en vrouwen g a a n met elkaar om op e e n wijze die voor h e n volstrekt immoreel is. Ze zien bovendien d e criminali­

Afrika terugkeer d a n zie ik d a a r mensen die vroeger bij mij in d e kerk w a r e n e n die zich nu bij die genezingskerken h e b b e n a a n ­ gesloten. Als ik v r a a g w a a r o m ze dat doen, luidt het antwoord vaak: om v a n d e drank e n d e drugs af te komen. Dat k a n ik alleen m a a r goedkeuren. Als een kerk het presteert om dat effect te hebben, bewonder ik dat ten zeerste." ­ De prijs voor dit gevoel van morele superioriteit is wel een acceptatie van de politiek e infe­ rioriteit. Schoffeleers denkt d a t die hou­ ding wel verklaard k a n worden. "In het land bestaat e e n grote onzekerheid, mensen worden

f'^^,^MM^

Medicalisering Volgens Schoffeleers k a n d e zaak niet op zo'n gemakkelijke manier worden a f g e d a a n . Hij wijst op het bijzondere karakter van de kerken w a a r het om gaat. Het betreft z o g e n a a m d e gebedsgenezingskerken e n het doel v a n die kerken is om fysie­ ke, psychische e n sociale pro­ blemen door middel v a n rituele genezing op te lossen. De stel­ ling v a n Schoffeleers is nu dat rituele genezing e n het bedrij­ ven v a n kritische politiek elkaar wederzijds uitsluiten. Wat zich in d e genezingskerken afspeelt, betitelt Schoffeleers als een 'medicalisering v a n het christendom'. Dat wü zeggen dat iemand die 'afwijkend' ge­ drag vertoont onmiddellijk d e rol v a n zieke krijgt toebedeeld. De potentiële revolutionair wordt hierdoor afhankelijk g e ­ maakt v a n 'gezonde' mensen zoals zijn familieleden, vrienden en ziekenhuispersoneel. Die proberen hem weer op het rech­ te p a d te krijgen e n trachten te voorkomen d a t d e onvrede zich als e e n virusinfectie verspreidt over a n d e r e mensen. Medicali­ sering dus als e e n vorm v a n so­ ciale controle, e e n vorm v a n zachte d w a n g om zich te confor­ meren a a n d e b e s t a a n d e ver­ houdingen. Een dergelijke a n a l y s e ver­ klaart echter nog niet w a a r o m de genezingskerken juist in Zuid­Afrika zo'n geweldige a a n h a n g h e b b e n gevonden. Schoffeleers denkt dat het onder a n d e r e te m a k e n heeft met het geweld zoals dat vooral in So­ weto tot uitbarsting is gekomen en met d e halskettingmoorden die zwarten op elkaar pleeg­

Koos Neuvel nog eens opzadelen met aUerlei verplichtingen om te proteste­ ren e n actie te voeren?"

Bezetenheidsreligie De genezingskerken vatten zichzelf op als e e n d e r d e cul­ tuur. Behalve tegen het morele verval v a n d e blanke cultuur verzetten zij zich namelijk ook tegen d e traditionele zwarte cul­ tuur, met zijn bezetenheidsritue­ len, hekserij e n geestenuitdrij­ vingen. Het zijn juist deze feno­ m e n e n geweest die Schoffeleers tot d e antropologische weten­ schap h e b b e n gebracht. Als katholiek missionaris die in 1955 zonder veel voorbereiding in Afrika terechtkwam, w a r e n dat voor hem onbegrijpelijke vormen v a n bijgeloof die zo snel mogelijk uit d e wereld geholpen moesten worden. Maar g a a n ­ d e w e g begon hij zich te interes­ seren voor w a t er achter al die rituelen stak. Die cultuur heeft onmiskenbaar d e grote interesse e n e e n zekere sympathie v a n Schoffeleers b e ­ houden. Direct w a n n e e r hij d a a r o v e r begint te spreken pakt hij geestdriftig e e n grote foto v a n e e n bezetenheidsspecialis­ te: "Zij w a s e e n vriendin v a n mij, h e l a a s is ze nu overleden m a a r kijk eens, w a t e e n vorste­ lijke vrouw!" Vervolgens doet Schoffeleers uit d e doeken hoe die interesse precies ontstaan is: "Aanvanke­ lijk begon ik met veel verve mensen te bekeren, m a a r n a drie j a a r begon dat te zakken. Ik deed toen e e n v a n d e grootste ontdekkingen v a n mijn missio­ narissenbestaan: namelijk dat het grote verschil niet ligt tussen christendom en heidendom ­ die bleken in elkaar over te lopen ­ m a a r tussen mannenreligie e n vrouwenreligie." "In het westerse christendom d r a a i d e alles om d e m a n e n met het binnendringen v a n d e kolo­ nialen in Afrika w e r d e n d e vrouwen steeds verder terugge­ drongen uit d e religie. Als reac­ tie d a a r o p b e g o n n e n d e vrou­ wen hun eigen bezetenheidsre­ ligie en zij k w a m e n niet langer in d e kerk. Zo g a u w ze d a a r wel binnengingen vielen ze bewus­ teloos, kregen ze het schuim op d e mond. Ik h e b dat met eigen ogen gezien. Zoiets is onvoor­ stelbaar; dat w a s e e n enorme openbaring voor mij."

Klamboe

Prof. Schoffeleers: 'Genezingskerken apartheid' teit die g e p a a r d g a a t met d e verstedelijking. Wat d e zwarten wUlen is a place to feel at home, e e n omgeving e n e e n kerk w a a r ze hun kinderen e e n g o e d e op­ voeding kunnen geven." "Ik h e b het zelf m e e g e m a a k t e n het is werkelijk indrukwekkend zoals d e mensen v a n d e g e n e ­ zingskerken zich weten te red­ den. Dat zijn hele 'voorbeeldige' g e m e e n s c h a p p e n met e e n uit­ g e w o g e n symboliek e n met prachtige feesten. Als ik in Zuid­

zijn een vorm van zvirarte Foto Peter Wolters, AVCA^U

v a n het e n e gebied n a a r het a n d e r e verplaatst en d e moge­ lijkheden om d a a r t e g e n te pro­ testeren zijn klein. Ik k a n mij heel goed voorstellen dat men­ sen d a n troost zoeken in d e kerk. Je kunt zeggen dat het e e n vlucht is e n tot op zekere hoogte is dat w a a r . Maar a a n d e a n d e ­ re kant: wie k a n ze dat kwalijk nemen? Het zijn v a a k m a a r heel eenvoudige mensen die m a a r net d e neus boven water kun­ nen houden. G a je h e n d a n ook

De antropologische carrière v a n Schoffeleers is echter g e ­ deeltelijk ook uit nood geboren. Drie j a a r n a zijn aankomst in Afrika werd hij namelijk g e d e ­ tacheerd in e e n gebied w a a r d e interesse voor zijn missie­activi­ teiten minimaal w a s . Niemand die zich tot het katholieke geloof wenkte te bekeren. Schoffeleers: "Je zat d a a r m a a r een beetje te kijken. Ik dacht dat ik waanzinnig werd want ik h a d g e e n enkele b a n d met die men­ sen." "Je zit d a a r maar, het is bloed­ heet en om e e n uur of zeven valt d e nacht heel snel in. Je moet d a n onder e e n klamboe want het is er niet meer uit te houden van de muggen. Dan hoor je al die ratten e n het gejank v a n d e hyena's om je heen. Ik zat d a n

in het stikkeduister kranten v a n drie of vier j a a r oud te herlezen. Je moet d a n echt v a n zeer goe­ d e huize komen om het uit te houden e n d a t w a s ik wel v a n plan. Daarom b e n ik met d e mensen m e e g e g a a n het land op en begon ik dingen uit hun levens op te schrijven." Deze ervaringen brachten Schoffeleers er toe om antropo­ logie te g a a n studeren met het doel d e geloofsvoorsteEingen v a n d e Afrikanen in hun functio­ naliteit en symboliek te begrij­ pen. Hij werd docent a a n d e universiteit v a n Malawi e n moest d a a r a a n Afrikaanse stu­ denten hun eigen cultuur uitleg­ gen. Uiteindelijk schopte hij het i n 1976 tot e e n hoogleraarschap a a n d e VU. Een opmerkelijke benoeming: e e n katholiek op een protestant­christelijke uni­ versiteit, ach, er is erger denk­ baar, m a a r om nota b e n e e e n echte missionaris a a n te stellen­ ..."Ja, d a a r w a s destijds nog wel het e e n e n a n d e r om te doen", grinnikt Schoffeleers. "Men heeft toen vanuit d e VU nog rondgebeld n a a r hutten in Afri­ ka om referenties te vragen." Uiteindelijk streek m e n op d e VU d e h a n d over het gerefor­ meerde hart. ­ Ziet u zichzelf nu in de eerste plaats als missionaris of als we­ tenschapsman ? "Als bemiddelaar tussen d e kerk en d e mensen", antwoordt Schoffeleers. "Ik vond dat d e kerk te weinig b e g r e e p v a n d e religieuze cultuur in Afrika. Zo werden d e initiatie­riten hele­ m a a l verboden door d e katho­ lieke kerk. Maar w a a r o m zou je mensen onderhorig a a n je m a ­ ken, ze decultureren en ze hun eigen religieuze cultuur afne­ men? Het westerse christendom is op zichzelf al heel complex e n laat zich nooit in zijn geheel n a a r Afrika overplanten. Be­ langrijk is dat je d e m e n s e n op­ voedt tot zelfvertrouwen. Wat dat betreft h e b b e n d e gene­ zingskerken, ondanks d e be­ zwaren die ik tegen ze h e b van­ wege hun medicalisering v a n het christendom, ook hun posi­ tieve kanten."

My then jager Spreekt Schoffeleers hier nog in zekere zin als e e n in e e n traditie v a n rooms pragmatisme opere­ rende missionaris, a a n d e a n ­ dere kant bekent hij zich tot e e n klassiek archetype v a n d e w e ­ tenschapper: d e mythenjager. Zo heeft e e n belangrijke mythe die Schoffeleers wenst te ont­ maskeren betrekking op d e ver­ onderstelde genezingskunst v a n d e Afrikanen. "Er wordt al­ m a a r gezegd dat het h e n om 'de hele mens' te doen is. En d a t is ook zo: ze kijken niet alleen n a a r d e persoon zelf m a a r ook n a a r zijn hele sociale omge­ ving. Alle verbroken relaties worden weer hersteld en opge­ poetst. Inderdaad: inclusief d e relaties v a n onderdrukking, die worden ook hersteld." "Ik pleit voor het ontmythologi­ seren v a n zulke verhalen. Ik h e b e e n enorm respect voor Afrika m a a r ze zijn niet gediend v a n onze p r o p a g a n d a p r a a t j e s , evenmin trouwens v a n die v a n henzelf. Als je dat zo m a a r op zijn beloop laat, krijg je e e n to­ taal scheve voorstelling v a n za­ ken."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen