Ad Valvas 1988-1989 - pagina 195

PDVFJ^/l^

11 NOVEMBER 1988

Nieuw boek 'Filosofie van de theologie' van theoloog Kuitert

'Theologie is een wetenschap en kennis van God is denkbaar' Is theologie eigenlijk wel een wetenschap? Er zijn veel mensen die beweren van niet. Houdt het vak zich immers niet bezig met een object, God, dat principieel onkenbaar is. Prof.dr. H.M. Kuitert denkt daarentegen dat theologie wel een wetenschap kan zijn, dat kennis van God niet ondenkbaar is. Die opvatting heeft hij neergelegd in zijn juist verschenen boek Filosofie van de theologie. Ad Valvas voelde hem daarover a a n de tand. "Als d e theologie het niet opbrengt om e e n w e t e n s c h a p te zijn, vind ik het bijna moreel l a a k b a a r dat ze a a n e e n universiteit blijft. Dan moet je m a a r n a a r e e n seminarie g a a n , d a a r kun je uitstekend theologie beoefenen, m a a r d a n onder e e n wetenschappelijk statuut dat jezelf bedacht hebt." Professor Kuitert is zeer stellig over d e noodzaak v a n e e n theologie op wetenschappellijke grondslag. Als je a a n e e n universiteit zit moet je met d e regels van het spel spelen zoals die d a a r g a n g b a a r zijn e n theologie kan zich daarbij niet beroepen op e e n uitzonderingspositie, vindt hij. Is Kuitert niet bezig met e e n achterhoedegevecht, v r a a g ik hem. De meeste studierichtingen op d e universiteit h e b b e n zich immers in snel tempo ontwikkeld tot hogere beroepsopleidingen bij wie d e wetenschappelijke status v a n het vak tot een ondergeschikt punt is geworden. W a a r o m die ontwikkeling niet gewoon erkennen? "Wij zijn altijd al gewoon beroepsopleiding geweest", antwoordt Kuitert. "Het enige is dat in d e theologie-beoefening meer d a n bij enige a n d e r e faculteit de v r a a g n a a r het kennen bijzonder actueel is. G a a t het wel om echt weten of kennen? De verdeeldheid over d e

tert zo in zijn werk: m e n s e n vormen zich e e n b e p a a l d idee v a n God, of zoals hij het in vacaturetermen zegt, ze m a k e n e e n 'profielschets'. En die profielschets k a n getoetst worden a a n d e werkelijkheid. Een voorbeeld. Vroeger h e b b e n velen gedacht dat vruchtbaarheid te m a k e n h a d met God, m a a r dat idee is niet h o u d b a a r gebleken, zeker niet sinds d e uitvinding van kunstmest. 'Vruchtbaarheid is voor akkerbouwers e e n v e r b a z e n d e ervaring, m a a r niet d e ervaring v a n God', schrijft Kuitert. Zo werkt d e wetenschappelijke kennisvermeerdering vooral door vermindering; steeds meer elemen-

je d a a r m e e a a n mensen het besef v a n God afneemt."

Koos Neuvel ten missen, die vallen uit. Dat heeft d e politieke theologie ook niet kunnen opheffen. Die heeft voor e e n kortstondige opleving gezorgd m a a r het geloof is toch een persoonlijker zaak gebleken d a n verondersteld is." Is het een tijdelijk dal? "Dat we e e n a a n t a l generaties kwijt zijn, d a a r is niets a a n te doen. Daar moet je niet paniekerig over doen. Ik denk dat het er iets m e e te m a k e n heeft dat mijn generatie en die daarvoor, zoals Godfried Bomans dat noemde 'de doos o n g e o p e n d heeft doorgegeven'. Dat is moordend geweest. Men heeft d e geloofstradities nauwelijks bekeken e n zelf doorleefd. Ze h e b b e n niets met d e traditie ged a a n en dus d e e d d e traditie niets met hen." Kan daar verandering in gebracht worden door een wetenschappelijke benadering van de Godsvoorstellingen. Is zoiets

Frits Staal Zal de omhelzing van geloof en wetenschap niet uiteindelijk een doodskus blijken te zijn voor het geloof. De filosoof Frits Staal heeft gezegd dat het religieuze geloof een overgangsfase in de geschiedenis van de mensheid is en dat de toekomst is aan de wetenschappelijke wereldbeschouwingen? "Dat lijkt mij e e n groot geloof dat Frits Staal er op nahoudt, ik deel dat niet. Ik denk dat w a n neer je toch moet geloven je dat beter in God d a n in d e wetenschap kunt doen. Ik denk dat d e wetenschapsbeoefening uiteindelijk niet d e bevrediging geeft die het geloof in God geeft. O p d e wetenschapsbeoefening b e n je op d e n duur uitgekeken e n je irrationele behoeften worden d a a r niet door bevredigd. Dat worden ze wel door God." Dus zijn geloof en on verenigbaar?

wetenschap

Prof. Kuiieri: "det spel moet volgens de regels gespeeld Bij de beantwoording v a n die v r a a g kiest Kuitert in zijn boek niet voor d e gemakkelijkste weg. Natuurlijk, hij h a d d e wetenschappelijke aanspraken van d e theologie kunnen beperken tot het onderzoek n a a r d e geloofsvoorstellingen v a n mensen in e e n maatschappelijk kader, theologie als godsdienstwetenschap dus, of tot d e interpretatie van bijbelteksten. Daarmee wordt echter om d e hete brij h e e n g e d r a a i d . De h a m v r a a g is immers: berusten de geloofsvoorstellingen v a n mensen wel op waarheid, hebben mensen wel e e n juist beeld v a n God? Anders gezegd: laten de geloofsvoorstellingen zich op wetenschappelijke wijze a a n d e feiten, in dit geval dus God, toetsen? Het antwoord v a n Kuitert is duidelijk: ja, dat kan. Een lastig obstakel is daarbij wel dat God de onbekende Macht is e n dat eventuele kennis v a n Hem alleen op indirecte wijze tot stand kan komen. Dat g a a t voor Kui-

Meer Heeft uw wetenschapsbeoefening nu ook invloed op uw geloofsbeleving? "Dat denk ik wel, al is het niet gemakkelijk om nu even in twee minuten te formuleren h o e die relatie eruit ziet. Maar ook d a n houd ik vol dat mijn gelovig zijn niet o p g a a t in mijn wetenschapsbeoefening want d a n zou ik er in o n d e r g a a n . Er is meer." Vindt u dat uw eigen werken voldoen aan de door u geformuleerde maatstaven van wetenschap. Is bijvoorbeeld het geruchtmakende 'Alles is politiek maar politiek is niet alles' waarin u de politisering van de theologie bekritiseerde, een wetenschappelijk boek te noemen? "Niet al mijn boeken zijn wetenschappeLjk m a a r ze zijn ook niet allemaal als w e t e n s c h a p bedoeld. M a a r die werken die bedoeld zijn als wetenschappelijke theologie daarbij h e b ik in toenemende m a t e geprobeerd die criteria geprobeerd toe te passen. Of dat gelukt is, is n a tuurlijk e e n a n d e r e v r a a g . Het grote g e v a a r v a n d e klassieke theologen is altijd geweest d a t ze hun eigen opvattingen tot norm gemaakt hebben. Als je gezien hebt dat zoiets niet kan, begin je kritischer te toetsen. Ook jezelf." "Wat mijn boek 'Alles is politiek' betreft, dat is een wetenschappelijk werk in pamfletvorm. Er zit heel wat wetenschappelijke theologie achter, m a a r ook iets v a n e e n beoordeling v a n d e kerkelijke situatie w a a r i n wij verkeren. Dat is meer pamfletachtig d a n wetenschapsbeoefening."

( inhoud v a n d e kennis is zo groot dat alleen al uit dien hoofde je nooit ontkomt a a n d e w a a r I heidsvraag. En d a n h e b ik het alleen nog m a a r over d e verdeeldheid onder christenen, niet onder d e a n d e r e godsdiensten. Het grote punt w a a r v a n d e status v a n theologie als wetenschap afhankelijk is, is of theologische beweringen getoetst kunnen worden. D a a r doe ik mijn best voor."

Hete brij

nis die waarheid van onwaarheid scheidt? "Tot op zekere hoogte is dat ind e r d a a d het geval. Ik denk dat je g e b a a t bent bij wetenschappelijke benaderingen, die kunnen e e n a a n t a l kronkels in d e religie eruit halen. Maar tegelijkertijd kan d e werkelijkheid die onderzocht wordt, in e e n keurslijf v a n wetenschappelijke vragen gedrongen worden dat ervoor zorgt dat e e n a a n t a l a n d e re aspecten v a n d e werkelijkheid niet meer a a n bod komt. Dat is niet mijn standpunt, m a a r w e zitten hier wel a a n e e n universiteit. Hier moet het spel v a n d e wetenschapsbeoefening gespeeld worden e n dat moet je d a n ook goed doen."

ten uit d e profielschets vallen uit. Wat er overblijft is d a t g e n e wat in d e profielschets d e wisseling v a n d e culturen en tijden e n d e blootstelling a a n d e werkelijkheid doorstaan heeft. 'De proef op d e som voltrekt zich a a n d e profielschetsen v a n God in e n door d e historische ontwikkeling e n heen. Een God die g e e n God is, houdt het niet eeuwig vol, zijn profiel overleeft d e maatschappelijke veranderingen niet', schrijft Kuitert.

Vertrouwen Toont d e h e d e n d a a g s e ontkerkelijking, v r a a g ik a a n Kuitert n a a r aanleiding v a n bovengenoemd citaat, nu net niet a a n dat God het niet langer eeuwig a a n het volhouden is. Is Hij het niet a a n het afleggen? Kuitert vindt v a n niet. "Ik h e b zoveel vertrouwen in d e w a a r heid v a n het christelijk geloof dat ik niet denk dat God het aflegt in deze tijd. Wel zullen wij misschien twee generaties moe-

worden.'

Foto: Bram d e Hollander

niet vooral een negatieve bezigheid, het schrappen van dingen die niet bij God horen? Voor zijn antwoord grijpt Kuitert terug n a a r zijn eigen jeugd. "Wanneer het h a r d onweerde, zette mijn moeder zich altijd a a n tafel, vouwde d e h a n d e n s a m e n en bad. Ze w a s zeer bevreesd voor onweer. Ik zou tegen mijn moeder gezegd kunnen hebben: n e e hoor, het g a a t om potentiaalverschillen tussen hoge en l a g e voltages. Waarschijnlijk zou mijn moeder d a n even met h a a r o g e n geknipperd h e b b e n en zeggen: dat geeft niet want regen is een potentiaalverschil tussen droogte e n vochtigheid e n ook dat komt v a n God. D a n h a d ze moeten zeggen dat alles v a n God komt." "Waar ik mij tegen verzet is dat sommige dingen eruit gepikt worden als speciaal in verbinding s t a a n d e met God e n a n d e re niet. Dat h e b b e n wij in d e christelijke scheppingsleer ook nooit beweerd. Als je weet hoe die leer er uitziet kun je al veel illusies doorbreken zonder dat

"Dat is niet mijn idee. Ik denk dat een wetenschappelijke benadering niet hetzelfde is als d e manier w a a r o p mensen spont a a n geloven. Je legt dat geloof wel op een wetenschappelijk procrustusbed. Je laat het geloof onder e e n b e p a a l d juk doorg a a n waardoor het misschien e e n p a a r veren moet laten. Maar dat is iets w a a r je alleen last v a n hebt w a n n e e r je d e wetenschap overschat." "Je ziet ook dat studenten het er moeilijk m e e h e b b e n om d a t g e n e wat ze altijd emotioneel ben a d e r d h e b b e n nu eens in e e n logische redenering moeten zien te krijgen. Daar kun je ze weer vanaf helpen door te laten zien dat wetenschappelijke benaderingen slechts betrekkelijke benaderingen zijn en dat d e wetenschappelijke werkelijkheid niet dezelfde is als d e leefwerkelijkheid." In uw opvatting van wetenschap gaat het toch juist niet om zomaar een betrekkelijke benaderingmaar om superieure ken-

Begint de wetenschap juist daar niet precies interessant te worden; daar waar enige persoonlijke betrokkenheid uit een boek spreekt in plaats van het dorre, objectiverende academisme? "Het zou een groot misverstand zijn als ik de indruk zou wekken dat ik voor het uitbannen v a n persoonlijke noten e n creaties ben. Integendeel, die zijn even onmisbaar voor d e theologie als voor het gewone leven. Het zit alleen veel eenvoudiger. Je kunt v a n alles verzinnen m a a r dat betekent nog niet dat het w a a r is. Daar moet je nu door wetenschappelijk onderzoek achter proberen te komen." "Wat die betrokkenheid betreft is veel afhankelijk v a n d e v r a a g om wat voor soort kennis het gaat. Als iemand mij vertelt dat hij acht tot d e honderdvijftiende op een computer heeft uitgerekend, vind ik dat wel a a r d i g m a a r ik zal er niet lang stU bij blijven staan. Dat soort kennis ontroert mij niet. Maar als iem a n d tegen mij zegt dat mijn vriend kanker of aids heeft d a n g a a t dat ook om kennis en dat ontroert mij wel, dat pakt mij a a n . Zo denk ik dat d e kennis w a a r wij het over h e b b e n in het ontwerp v a n God ook een soort kennis is die je niet koud laat."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen