Ad Valvas 1988-1989 - pagina 378

fD\FjyfF>s

3 MAART 1989 Proefschrift over witte vlek in psychotherapie

Lijden onder ingebeelde lelijkheid B a a r d m a n w a s enkele jaren geleden als psychotherapeut verbonden a a n het neurosecen­ trum 'Veluweland' in Lunteren. Hij b e h a n d e l d e d a a r ooit e e n jongeman, die w a s opgenomen n a d a t hij al drie j a a r l a n g zijn huis niet meer h a d durven te verlaten. De therapie voor die straatangst sloeg a a n e n d e jon­ gen voerde nog e e n afscheids­ gesprek met Baardman: "Hij vroeg me toen of ik me al die tijd niet ontzettend h a d geërgerd a a n zijn uiterlijk. Die jongen z a g er doodgewoon uit, m a a r hij h a d voortdurend het idee dat iedereen hem walgelijk vond om te zien. Hij h a d die obsessie nooit bij mij a a n g e k a a r t , omdat hij d a a r het nut niet v a n inzag. Zijn lelijkheid w a s zo overduide­ lijk zichtbaar, dat hij d a a r g e e n woorden a a n hoefde vuU te m a ­ ken, dacht hij. Mijn zwijgen vat­ te hij op als e e n soort fatsoen. Psychotherapie kon hem helpen om zijn straatangst te overwin­ nen, m a a r zijn uiterlijk w a s on­ veranderlijk, zo r e d e n e e r d e hij. Hij vond zichzelf e e n scharmin­ kel met hele schriele b e n e n e n overdreven grote voeten. Het vreemde w a s dat hij absoluut niet lelijk was." B a a r d m a n onderzocht of meer bewoners v a n Veluweland in stilte tobden over hun uiterlijk. Een op d e vijf patiënten bleek d a a r zeer over in te zitten. Zijn collega's w a r e n nooit op het idee gekomen om patiënten stelselmatig te v r a g e n n a a r eventuele ontevredenheid over hun uiterlijk. "Waarschijnlijk om dezelfde reden als ik. Die men­ sen zien er normaal uit, dus hun uiterlijk geeft g e e n aanleiding om er over te beginnen. Mijn stelling is dat het ten zeerste aanbeveling verdient om het ui­ terlijk v a n d e cliënt ter sprake te brengen bij een kennismakings­ gesprek. Het loont zeker d e moeite dat item toe te voegen a a n d e waslijst v a n v r a g e n die psychotherapeuten a a n hun cliënten stellen."

Hazelippen B a a r d m a n liet d e computer aUe westerse literatuur verzamelen die over het onderwerp 'fysieke aantrekkelijkheid' is geschre­ ven. Merkwaardig genoeg kwam hij nauwelijks relevante informatie tegen. Het trefwoord 'dysmorfofobie' (de angst om

Vele psychiatrische patiënten lijden hevig onder hun uiterlijk, hoewel ze er doodnormaal uitzien. In het proef­ schrift 'Ingebeelde lelijkheid' beschrijft drs. I. Baard­ man, die vorige week promoveerde aan de faculteit der psychologie en pedagogische wetenschappen, de the­ rapie die hij ontworpen heeft voor deze patiënten.

Baardman:

grens

tussen mooi en lelijk moeilijk te

trekken

Foto Kees Keuch, AVCATU

misvormd te raken) leverde slechts veertig referenties op. Ter contrast: trefwoorden als depressie of slaapstoornis zou­ den ettelijke miljoenen verwij­ zingen h e b b e n opgebracht. Zelfs over ernstige onestheti­ sche kenmerken als hazelippen en wijnvlekken is nauwelijks geschreven, terwijl dit toch ef­ fect heeft op het welbevinden v a n mensen. De patiënten die B a a r d m a n on­ der zijn hoede had, verbonden enorme consequenties a a n hun uiterlijk. Ze vermeden mensen omdat ze hen niet lastig wilden vallen met hun (vermeende) walgelijke voorkomen. Ze be­ steedden g e e n a a n d a c h t a a n d e lichamelijke hygiëne, omdat hun lichaam dat niet verdiende. Ze droegen s a a i e kleding e n nooit sieraden of make­up, want

ze wilden g e e n a a n d a c h t trek­ ken. Met a n d e r e woorden: ze m e d e n mensen zoveel mogelijk, e n zorgden er voor dat a n d e r e n hen niet z a g e n staan. Door dit isolement bleven ze ne­ gatief denken over hun li­ chaam, want niemand vond hen a a r d i g of interessant of werd verliefd op hen. Zo m a a k ­ ten ze voortdurend hun eigen boze dromen w a a r . B a a r d m a n heeft g e e n patroon kunnen ontdekken in het soort lichaamsdelen dat d e patiënten verafschuwden. O ok heeft hij g e e n typisch mannelijke of vrouwelijke klachten gevonden. De clichés werden niet beves­ tigd: m a n n e n m a k e n zich niet alleen m a a r druk over te smalle schouders of een te kleine pie­ mel; vrouwen denken niet al­ leen over te kleine of te grote borsten of harige onderbenen. AUes kon aanleiding zijn: te dik, te dun, te krom, spataderen, e e n te plat achterhoofd, vreemd g e ­ vormde pupülen.

Fiasco

Tekening Monica d e Wit

Hoe kurmen die schijnbaar on­ opvallende kenmerken soms als zó problematisch ervaren wor­ den? Baardman: "Psychisch gezonde mensen h e b b e n d e neiging om hun successen toe te schrijven a a n hun eigen talenten e n om hun mislukkingen te wijten a a n a n d e r e n of a a n d e omstandig­ heden. Soms blijk je e e n fiasco niet te kunnen afschuiven op e e n a n d e r of o p d e omstandig­ heden. Je kunt d a n e e n tijdelijke h a n d i c a p als alibi gebruiken om je e i g e n w a a r d e te behouden. Je zegt tegen jezelf dat je d e avond daarvoor teveel hebt gedron­ ken of dat je te snel weer a a n het werk bent g e g a a n n a je griepaanval. Lelijkheid past heel goed in die reeks v a n h a n ­ dicaps. Je hebt d a n voor alle sociale mislukkingen een ver­ klaring: mensen laten je ten on­

Frank van Kolfschooten rechte links liggen omdat je le­ lijk bent. Hoe pijnlijk het ook is om in het sociale verkeer buiten­ spel te staan, het is toch makke­ lijker om dat te wijten a a n je uiterlijk d a n a a n je eigen saai­ heid of je gebrek a a n humor. Aan je uiterlijk kun je immers niks doen. Met dit vermijdings­ gedrag, voortkomend uit hun in­ gebeelde lelijkheid, kunnen ze d e illusie v a n hun sociale com­ petentie in stand houden." B a a r d m a n gebruikte e e n vorm van 'cognitieve' therapie: "Ik h e b mijn patiënten g e v r a a g d een week l a n g e e n d a g b o e k bij te houden, over alles wat ze n a ­ lieten v a n w e g e hun uiterlijk. Ik liet ze die lijst op r a n g o r d e bren­ gen. Bovenaan d e zaken die ze net niet durfden te doen e n on­ d e r a a n d e dingen die ze voor geen goud zouden doen. Ik gaf hun d a n huiswerkopdrachten voor d e relatief makkelijke din­ gen. Een meisje dat dacht dat ze veel te dikke o n d e r b e n e n had, en d a a r o m altijd in l a n g e broe­ ken met hoge laarzen liep, m a a k t e d e afspraak om in h a a r kamer rond te lopen in e e n lan­ g e jurk. In kleine stapjes pro­ beerde ik h a a r zo ver te krijgen dat ze in l a n g e jurk n a a r e e n trouwpartij durfde te g a a n . Zo'n a a n p a k werkte heel goed."

Grootste r a m p "Verder h e b ik gebruik g e m a a k t van 'catastrofetheater': de grootste r a m p die mensen zich kunnen voorstellen in scène zet­ ten. Het meisje met d e dikke on­ derbenen stelde zich d a n bij­ voorbeeld voor dat ze in lange rok in d e huiskamer verscheen en d a n keihard werd uitgela­ chen. Dat leidde soms tot ont­ w a p e n e n d e reacties v a n men­ sen die ineens z a g e n door wel­ ke onzinnige angsten ze zich al die tijd h a d d e n laten leiden. Bij a n d e r e n schoten juist d e tranen in d e ogen doordat hun fanta­ sieën uitgebeeld w e r d e n e n h a d d e n weer wat extra steun nodig. Mijn proefschrift g a a t overigens niet alleen over die therapie, m a a r vooral over het m a k e n v a n e e n vragenlijst (de lichaamsattitude­schaal: zie ka­ der, red.) w a a r m e e ik het effect v a n d e therapie kon n a g a a n . " Lelijkheid speelt uiteraard ook buiten d e psychiatrische klinie­ ken e e n grote rol. O nderzoek heeft uitgewezen dat aantrek­ kelijke mensen meer vrienden

h e b b e n en makkelijker b a n e n krijgen. Sommige lichamelijke kenmerken lijken toch e e n dui­ delijke h a n d i c a p te vormen in het maatschappelijk verkeer. Maar B a a r d m a n denkt dat veel v a n d e zorgen over het eigen voorkomen overdreven zijn. Echte lelijkheid is zeldzaam" en kan bovendien gecompenseerd worden door a n d e r e zaken: "Heel veel m a n n e n zitten er bij­ voorbeeld over in dat ze kaal worden ­ er worden miljoenen g e s p e n d e e r d a a n haargroei­ middelen ­, terwijl het d e uitstra­ ling is w a a r het in contact om gaat."

Objectief lelijk "De grens tussen mooi e n lelijk is moeilijk te trekken. Er zijn men­ sen w a a r v a n je zou kunnen zeggen dat ze objectief lelijk zijn. Brandwonden in het ge­ zicht, wüd vlees, littekens ­ er b e s t a a n hele n a r e uiterlijke stig­ mata. Maar toch g a a t het tussen mensen veel meer om d e goede golflengte d a n om objectieve schoonheid. Gorbatsjov is een wereldpopulair man, die niet minder g e w a a r d e e r d wordt om die wijnvlek op zijn voorhoofd. Hij heeft een pracht v a n een vrouw en is zeer geliefd bij car­ toontekenaars. Gevoel voor hu­ mor, goed kunnen luisteren, een g o e d e minnaar zijn, dat is alle­ m a a l belangrijker d a n d e v r a a g of je h a a r goed zit." B a a r d m a n denkt dat het niet toevallig is dat hij juist in deze jaren schrijft over e e n onder­ werp als 'ingebeelde lelijkheid'. We leven immers in e e n tijd waarin uiterlijkheden e n a a n ­ dacht voor het lichaam e e n gro­ te rol spelen. Hij meent dat er duidelijk sprake is v a n een mode in neurotische sympto­ men: "De appelflauwte, rond de eeuwwisseling e e n bekend neu­ rotisch verschijnsel, komt nu niet meer voor. Gevoelens v a n on­ zekerheid zouden wel e e n s ge­ koppeld kunnen zijn a a n wat 'en vogue' is in d e samenleving. Toen d e mondigheid in opmars w a s k l a a g d e n d e mensen over hun gebrek a a n slagvaardig­ heid: ze w a r e n 'sub­assertief'. En op dit moment is misschien wel d e helft v a n d e cliënten van een polikliniek psychiatrie 'soci­ a a l angstig'. Tegenover d e vrij­ moedige yuppies s t a a n mensen die paniekerig en verlegen zijn. Tien j a a r geleden hoorde je veel minder dat mensen zich in gezelschap onbenullig voel­ den."

Is uw lichaam u tot last? De Lichaamsattitude­vra­ genlijstgaai n a of er e e n ver­ b a n d bestaat tussen d e idee­ ë n die iemand heeft over zijn/haar uiterlijk e n g e d r a ­ gingen (in gezelschap). Baardman moest deze schaal zelf construeren, om­ dat zijn literatuurstudie hem g e e n bruikbaar instrument opleverde om (verbetering van) d e lichaamsbeleving v a n zijn patiënten te meten. Een greep uit d e 45 vragen: ­ Is uw lichaam u tot last? (W­ vraag) ­ Voelt u zich in gezelschap bekeken v a n w e g e uw uiter­ lijk? (P­vraag) ­ Hoe vindt u het om uzelf nauwkeurig in d e spiegel te bekijken? (W­vraag)

­ Hebt u het idee dat u door uw uiterlijk niet d e kans krijgt om te laten zien hoe u inner­ lijk bent? (P­vraag) ­ G a a t u mensen uit d e w e g v a n w e g e uw uiterlijk? (A­ vraag) ­ Denkt u dat uw uiterlijk wel eens oorzaak v a n afwijzing zou kunnen zijn bij sollicite­ ren? (A­vraag) De W­vragen meten hoe (ne­ gatief) iemand zijn eigen li­ c h a a m waardeert. De P­vra­ gen meten of iemand denkt dat ook a n d e r e n zijn uiterlijk negatief w a a r d e r e n . De A­ v r a g e n geven a a n in welke mate iemand negatieve ge­ beurtenissen toeschrijft a a n zijn/haar uiterlijk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen