Ad Valvas 1988-1989 - pagina 407

BOEKEN

Catastrofes in plaats van concurrentie "Toengoeska w a s e e n slaperig gehucht in Midden­Siberiè. O p 30 juni 1908, om zeven uur 's morgens, verscheen er in het zuidoosten e e n vuurbal boven de horizon. Hij scheen feller d a n de o p g a a n d e zon e n straalde een helder blauw licht uit. Hij bewoog zich langs d e wolkeloze hemel e n explodeerde ergens in het noordwesten. De kracht v a n de ontploffing w a s onvoorstel­ baar. Seismische metingen we­ zen op e e n explosieve kracht van ongeveer 700 Hirosjima­ bommen". In deze bloemrijke t a a l be­ schrijft d e geoloog Kenneth J. Hsü één v a n d e zeldzame ont­ moetingen v a n d e a a r d e e n e e n komeet. Het betrof in dit geval e e n be­ schaafde ontmoeting, d e ko­ meet explodeerde gelukkig bo­ ven een dunbevolkte streek. De gevolgen bleven echter niet ge­ heel beperkt tot Siberië. O ok op wereldschaal w a s d e explosie merkbaar. Een schokgolf ging twee keer d e a a r d e rond e n d e hemel boven Califonië werd en­ kele d a g e n verduisterd door grote hoeveelheden a s . Het is e e n voorbeeld uit het re­ cente verleden dat Hsü in zijn boek Het grote uitsterven a a n ­ haalt om d e lezer voor te berei­ den op d e theorie v a n d e grote kosmische catastrofes. Hsü behoort tot e e n g r o e i e n d e groep v a n geologen die a a n ­ wijzingen m e e n t te h e b b e n ge­ vonden dat d e a a r d e in het ver­ leden m e e r d e r e m a l e n in bot­ sing is g e k o m e n met hemel­ lichamen. Het zouden i n s l a g e n zijn g e w e e s t met r a m p z a l i g e gevolgen o m d a t ze, in e n k e l e gevallen, tot m a s s a l e uitster­ ving v a n d e toen l e v e n d e die­ ren leidden.

Wat is d e overeenkomst tussen een Eskimo en e e n bewoner van d e Sahel? Beiden zien in één oogopslag dat d e onderstaande lijnstukken wel degelijk van gelijke lengte zijn. Mensen die in werelden leven met hoekige gebouwen e n leefruimten, trappen zonder meer in deze Muüer-Lyerse optische illusie. De manier w a a r o p mensen d e ruimte structureren is cultuurbepaald.

Deze optische illusie is m a a r een van d e illusies die vorig jaar verstoord w e r d e n in d e gehoorzaal v a n het Haarlenmier Teylers Museum. D a a r werd een, nu in boekvorm gebundelde, serie v a n n e g e n lezingen gegeven over d e menselijke waarneming, geheel p a s s e n d m de traditie v a n Teylers Genootschap dat a a n het eind v a n de achttiende eeuw werd opgericht om leergierige burgers in te wijden m d e geheimen der wetenschap. De wereldberoemde antropoloog W.R.van Gulik bespreekt de invloed die HoUandse schilders h e b b e n g e h a d op d e Japanse schilderkunst. In De waarnemer waargenomen: interculturele beeldvorming in de Oostaziatische (Japanse) kunst schrijft Van Gulik dat d e Japanners al in d e zestiende eeuw gretig westerse (schilder-)tech-

Gert van Maanen Dat er in d e l a n g e g e s c h i e d e n i s v a n d e a a r d e m a s s a l e uitster­ v i n g e n in d e d i e r e n w e r e l d (de p l a n t e n w e r e l d lijkt minder te hebben geleden) hebben p l a a t s g e v o n d e n is e e n o u d e theorie d i e r e e d s rond 1800 ver­ kondigd w e r d door d e veelzijdi­ ge Franse anatoom Georges Cuvier. Hij v e r o n d e r s t e l d e d a t er in d e a a r d s e g e s c h i e d e n i s herhaaldelijk catastrofes h e b ­ ben plaatsgevonden, steeds gevolgd door s c h e p p i n g e n , w a a r v a n d e bijbelse d e l a a t s t e was. Deze catastrofe­theorie verloor echter het grootste deel v a n h a a r a a n h a n g e r s toen Charles Darwin met zijn evolutie­theorie op d e proppen kwam. Darwin b a s e e r d e zich op ideeën v a n zo­ geheten actucdistische geolo­ gen, met n a m e op Charles Ly ell, die stelden dat alle vroegere ge­ ologische processen verklaard kunnen worden door te veron­ derstellen dat ze dezelfde a a r d e n snelheid h a d d e n als d e pro­ cessen die nu d e a a r d e veran­ deren, zoals erosie e n sedimen­ tatie. Hsü toont zich in dit boek e e n fervent bestijder v a n dit ge­ dachtengoed. De inleidende en concluderende hoofdstukken worden gebruikt om Darwin e n LyeU een flinke v e e g uit d e p a n te geven. In het middendeel behandelt hij d e recente ontdekkingen op het gebied v a n d e cotastofen. De nadruk ligt daarbij op d e inslag v a n een meteoriet a a n het eind v a n het Krijt, e e n geologische periode die ongeveer 65 miljoen j a a r geleden afliep. Het belang­ rijkste bewijs voor deze inslag

Deze diplodocussen, de langste boven bet hoofd hangt vormt e e n wereldwijd a a n g e ­ troffen a a r d l a a g j e dat deze pe­ riode afsluit. Het laagje bevat hoge concentraties a a n elemen­ ten, zoals osmium, iridium e n platina, die gewoonlijk niet in d e aardkost voorkomen. Het m a s s a a l uitsterven v a n dier­ groepen als d e anmionieten (inktvisachtigen) e n natuurlijk d e dinosauriërs zou met deze wereldwijde catastofe ver­ klaard kunnen worden. Vooral over het uitsterven v a n die laatste groep d e d e n d e vreemdste theorieën d e ronde. Zo zouden alkaloïden in d e toen net geëvolueerde bloemplanten d e dinosauriërs vergiftigd h e b ­ ben. Andere onderzoekers za­ gen helemaal g e e n plotselinge uitsterving. Als echte Darwinis­ ten zagen zij d e opkomst v a n d e zoogdieren als boosdoener; d e logge reptielen moesten in d e concurrentiestrijd met deze snellere en intelligentere dieren het loodje h e b b e n gelegd.

dinosauriërs,

zijn zich nog niet bewust

Hsü gelooft dat d e inslag v a n d e meteoriet niet alleen het einde betekende voor d e dinosauriërs, m a a r tevens voor het darwinis­ me en actualisme d e doodsteek vormt. Het w a s immers niet 'de strijd om het b e s t a a n ' die d e zoogdieren deed zegenvieren, m a a r d e gevolgen v a n e e n toe­ vallige ontmoeting tussen e e n hemellichaam en d e a a r d e . Een g o e d e onderbouwing voor deze doodsteek weet hij overi­ gens niet te geven. Zijn uiteen­ zetting dat e e n meteorietinslag niet in het actualisme past om­ dat d a a r i n altijd sprake is v a n langzaam voortschrijdende processen snijdt weinig hout. Een meteorietinslag k a n bij wij­ ze v a n spreke elk moment optre­ den, zoals zijn eigen Siberische voorbeeld aantoont, e n is dus net zo actueel als l a n g z a m e ero­ sieprocessen. Over het scenario dat op d e in­ slag a a n het eind v a n het Krijt moet zijn gevolgd is m e n het

Illusies in een wereld vol hoekige gebouwen nieken imiteerden. De J a p a n s e produkten w a r e n niet v a n d e originelen te onderscheiden. De w a a r d e r i n g v a n Japanners voor d e westerse schilderkunst w a s niet g e b a s e e r d op e e n esthetische norm, m a a r kwam voort uit hun opvatting dat kunst iets moest bijdragen a a n d e kennis v a n d e werkelijkheid. Ze vonden dat schilderingen alleen nuttig w a r e n als ze d e werkelijkheid zo natuurgetrouw mogelijk weergaven. De Japanse schUder-geleerde Kdkan, door Van Gulik a a n g e haald, formuleerde het in d e achttiende eeuw als volgt: "De voornaamste doelstelling v a n westerse kunst is om d e werkelijkheid te bereiken, m a a r Jap a n s e e n Chinese schilderingen, die hierin niet slagen, worden alleen m a a r e e n soort speelgoed dat nergens toe dient. Door d e toepassing v a n schaduw, kunnen westerse kunstenaars holle e n boUe oppervlakten weergeven, licht e n donker, afstand, diepte en ondiepte. Hun afbeeldingen zijn d e modellen v a n d e werkelijkheid e n kunnen d a a r d o o r dezelfde functie vervullen als het geschreven woord, alleen meer

doeltreffend." Kókan stierf vijftig j a a r voor d e uitvinding v a n d e fotografie. De kunsthistoricus ƒ. Stumpel vertelt in 'Compositie e n constructie: kijken n a a r kunst uit d e Renaissance' over het g e v a a r v a n het gebruik v a n het zogen a a m d e reproduktie-schema bij d e beoordeling v a n Renaissance-kunst. Een reproduktie-schem a is e e n tekening v a n e e n geometrisch patroon over e e n reproduktie v a n e e n kunstwerk heen. Stumpel erkent dat het lonend kan zijn om composities te bestuderen in termen v a n diagonalen, driehoeken of a n d e r e krachtlijnen, m a a r verbaast zich er over dat dit geometrisch diagram zozeer met d e Renaissance geassocieerd is geraakt e n dat d e bedoelingen v a n d e schilders buiten beschouwing worden gelaten. Uit d e 15e of 16e eeuw is g e e n enkele tekening bekend waaruit men zou kunnen afleiden, dat schüders hun werk met behulp v a n geometrische patronen h e b b e n gecomponeerd. "Kennelijk n e m e n wij, als het om compositie gaat, a n d e r e dingen w a a r d a n d e kunstenaars en critici uit die periode zelf."

Frank van Kolfschooten Theo v a n Doesburg, zo laat Stumpel zien, ging a a n het begin v a n deze eeuw wel heel ver in zijn liefde voor d e geometrie: "Tot het organisme der beeldend e kunst behoren niet: 'bomen', 'huizen', 'mensen' of iets v a n dien aard, m a a r het organisme der beeldende kunst is samengesteld uit lijnen, ronde e n vierkante vormen, verticale e n horizontale vlakken (..)" Elders noemt Van Doesburg het onderwerp of d e natuur slechts e e n "vulsel voor d e b e e l d e n d e vorm". Het voorsteUingsaspect dat d e kunstenaars in d e Renaissance zelf het belangrijkst vonden, wordt door Van Doesburg en diens medestanders als 'onartistiek' bestempeld. Stumpel oppert het idee dat d e abstracte kunst e e n n a z a a t is v a n het reproduktie-diagram en dat schilderijen als v a n Van Doesburg feitelijk "gematerialiseerde modellen zijn v a n w a a r nemingstheorieën" . De filosoof CA. van Peursen neemt d e filosofische aspecten v a n d e w a a r n e m i n g voor zijn rekening. Hij behandelt drie

van de ramp die hun

groep

overigens nog l a n g niet eens. Hsü komt tot e e n beeld dcrtfa­ caber dicht bij d e huidige mi­ lieuproblematiek aansluit. Een duisternis en m a s s a l e sterfte, waardoor d e o c e a n e n verzuren aangezien er g e e n plankton meer is om d e opgeloste kool­ dioxide te consvimeren. Daarbij traden volgens d e schrijver d r a ­ matische klimaatgevolgen op: een hittegolf gevolgd door ster­ ke afkoeling ('nucleare winter') e n d a a r n a mogelijk weer tem­ peratuurstijging door het broei­ kaseffect. O ok d e mogelijkheid v a n zure regens door d e grote hoeveelheden stikstofoxiden die in d e atmosfeer terecht k w a m e n worden genoemd. Het 'slimste zoogdier' heeft mis­ schien niet e e n s e e n komeet no­ dig om een vergelijkbare cata­ strofe te bewerkstellen.

Kenneth J. Hsü, Het grote uitsterven. Kos­ mische catastrofes, dinosaurussen en d e evolutietheone. Meulenhoff Amsterdam, 1988, ƒ49,50.

theorieën, die in d e loop v a n d e geschiedenis a a n h a n g e r s hebb e n gevonden. De sleuteltheorie bevalt hem het meest. Elke diersoort (inclusief d e mens) heeft e e n eigen manier v a n w a a r n e m e n , die past bij zijn leefwereld; er zijn verschillende sleutels die d e omgeving ontsluiten. "De conclusie is d a n niet dat g e e n levend wezen e e n echte werkelijkheid ziet, m a a r juist dat elk t o e g a n g krijgt tot dat aspect v a n d e wereld dat voor hem v a n b e l a n g is." Aardig is ook d e lezing over onmogelijke figuren in d e wiskund e v a n F.van der Blij. Het artikel is zonder d e bijbehorende illustraties onmogelijk s a m e n te vatten. De a n d e r e helft v a n deze bundel viel mij nogal tegen. De lezing over w a a r n e m e n in d e natuurkunde ging nauwelijks in op d e merkwaardige rol die d e w a a r n e m e r speelt in quantimimechanische experimenten. De lezing v a n H. Van Praag over buitenzintuiglijke w a a r n e m i n g versterkte alleen m a a r mijn skepsis over d e parapschychologie. Zijn lezing g a a t grotendeels over het (vermeende) vermogen om kleuren te zien met d e vingertoppen. Verder zou ik het a a r d i g h e b b e n gevonden om iets te lezen over d e betrouwb a a r h e i d v a n het gebruik v a n ooggetuigen in d e rechtspraak. L. Feenstra, N. Beyer, R. Fock (Red.), Waarnemen. Boom, Meppel/Amsterdam 1989. ƒ28,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen