Ad Valvas 1988-1989 - pagina 61

PD\FlS/ps

9 SEPTEMBER 1988 "Fel?", vraagt Carel Peeters lichtelijk v e r b a a s d w a n n e e r ik hem v r a a g w a a r o m hij zo'n felle toon a a n s l o e g in zijn polemi­ sche essay Postmodern, h a d het hem misschien al l a n g e tijd hoog gezeten? "Ik vond het he­ lemaal niet zo fel. Ik b e n mij d a a r niet zo v a n bewust", zegt hij. Niettemin kan het oordeel dat Peeters velt in zijn vorig j a a r verschenen boekje zonder meer vernietigend genoemd w^orden. 'Een kudde suf voor zich uitkij­ kende koeien die voor e e n naargeestige stagnatie in het denken zorgt', is zijn niet mis te verstane karakterisering v a n d e aanblik v a n een goed deel v a n het h e d e n d a a g s e , intellectuele landschap. Na enig n a d e n k e n probeert Peeters zijn gevoel v a n boos­ heid toch wat n a d e r te a n a l y s e ­ ren: "Het heeft er misschien iets mee te m a k e n dat veel v a n wat d e postmodernisten te zeggen h e b b e n mij vanuit d e literatuur al vertrouwd voorkomt. Het idee dat er g e e n absolute w a a r h e i d en zekerheid bestaat, hoe lang weet ik dat al? Vanuit d e litera­ tuur gezien is d a t g e n e wat d e postmodernisten te zeggen h e b ­ ben een ongelóóóflijke banali­ teit, en ze brengen het nu als iets...nou ja...alsof ze het bus­ kruit uitgevonden hebben."

'Dat halfzachte denken vind ik vreselijk'

"Het postmoderne denken is e e n gemakkelijke, luie filosofie. Dat je weet dat d e w a a r h e i d niet bestaat wU nog niet zeggen dat je er niet n a a r moet zoeken. Het willen weten hoe d e dingen in elkaar zitten zou e e n menselijke drijfveer moeten zijn. Als je die drijfveer niet meer hebt kom je uit bij een halfzachte manier v a n denken die mij h e l e m a a l niet bevalt. Dat halfzachte den­ ken vind ik vreselijk."

Peeters ontwaart het postmo­ derne spook op diverse plekken. Het cultuurrelativisme waarbij alles cultuur genoemd wordt e n waarbij waardeoordelen buiten d e orde verklaard worden, is er zijns inziens een belangrijk a s ­ pect van. In d e literatuur ziet hij d e postmoderne tendenzen bij d e epigonen v a n schrijvers als Umberto Eco en Jorge Luis Bor­ ges. Bij filosofen en a n d e r e maatschappij­theoretici consta­ teert Peeters e e n weigerachtig­ Advertentie

TON VAN DUINHOVEN INCEST-ONDERZOEK *Als acteur heb ik weerstanden gewekt door mijn perfectionisme/ Ton van Duinhoven en Bibeb. ^Incest is een soort verslaving.' Psychologe Nel Draijer over haar ongeloof en woede tijdens haar grote onderzoek naar incest en sexueel misbruik. Muiden Chemie deed het ook met Zuïd­Afrika. En: de CDA­fractie en Hans van den Broek. Jan Wolkers beschrijft hoe zijn schrijvers werk wortelt in de bijbel. Pop: Sting, Springsteen en de mensenrechten als hit. Roman Polanski: *Ik was een stuk van Amerika's slechte geweten geworden.' Willem Oltmans terug uit Zuid­Afrika: 'Ik weet nu wie de échte bandieten zijn.'

HET VAKANTIEKAMP Ze zijn er nog: (gesponsorde) vakantiekampen voor (tegenwoordig: te dikke) kinderen van uitkeringstrekkers. In VN : het vakantiekamp. En: het heiligste gebouw ter wereld, 75 jaar Vredes­ paleis. De Ënkhuizer Almanak. Boekenbijlage: Schopenhauers filosofie van het nee. Edgar Cairo. Waldheim. Het Aafjes­complex.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

Koos N euvel Is hij d a a r i n vooral beïnvloed door het werk v a n Ter Braak e n Du Perron? "Dat is waar", be­ vestigt Peeters. "Ik beschouw Ter Braak als d e beste criticus die N ederland ooit g e h a d heeft." G e v r a a g d n a a r d e belangrijk­ ste Invloed die Ter Braak op hem heeft gehad, aarzelt Pee­ ters enige tijd. Hij begint e e n zin en neemt die weer terug. "Ter Braak heeft mij v a n het katho­ lieke geloof afgeholpen toen Ik een j a a r of achttien was", ant­ woordt hij uiteindelijk. "Dat ging heel eenvoudig. Ik las zijn stuk­ ken over Anton v a n Duinkerken en dacht...zo is het natuurlijk en niet anders." Wat sprak Braak?

Aan de ene kant vindt u dat ze niets nieuws te zeggen b he b en maar u vindt anderzijds ook dat ze tot in het vruchteloze overdrij­ ven?

Ervaring

der geworden; dat zijn v a a k a d ­ hoc commentaren terwijl het es­ say veel subtieler is." "Het is het verschil tussen e e n Ideetje en een idee en d e mees­ te mensen krijgen m a a r heel weinig interessante Ideeën in hun leven. Wat ook In opmars is, dat Is een vorm v a n literatuur­ beschouwing die je onder a n d e ­ re in het blad Bzzletin aantreft. Dat Is niet erg gunstig want het betreft over het a l g e m e e n on­ leesbare artikelen."

Bijzonder hoogleraar in de literaire kritiek Carel Peeters:

Als redacteur van Vrij Nederland heeft Carel Peeters de wekelijkse boekenbijlage onder zijn beheer. Daarnaast is hij per 1 september voor een periode van twee jaar aangesteld als bij­ zonder hoogleraar in de literaire kritiek. Een in­ terview met een criticus die zich bij voorkeur be­ weegt op het snijvlak van literatuur en filosofie.

C a r e l Peeters: „De belangrijkste filosofen v a n het postmoder­ n i s m e zijn te w e i n i g literair onderlegt. Zij zijn o p g e v o e d in theore­ tische w e t e n s c h a p p e n . " Foto Bram de Hollander held om er over n a te d e n k e n w a a r het n a a r toe moet met onze maatschappij omdat elk utopisch ideaal al bij voorbaat verstarrend e n verstikkend zou werken. Met n a m e v a n d e postmoderne filosofen heeft Carel Peeters g e e n hoge dunk: "De belang­ rijkste fUosofen v a n het postmo­ dernisme zijn te weinig literair onderlegd. Ze zijn opgevoed In theoretische wetenschappen als de sociologie of psychologie e n veelal zijn ze marxist geweest. Lyotard Is n a a r mijn idee e e n sterk voorbeeld; hij is echt e e n abstract filosoof geweest m a a r hij wordt dat steeds minder en hoe komt dat? omdat hij steeds meer het b e l a n g v a n d e litera­ tuur Inziet. N iet l a n g geleden heeft hij geschreven dat het es­ say eigenlijk d e mooiste vorm Is. Nu kan hij zelf g e e n essays schrijven want d a a r is hij veel te abstract voor, m a a r hij wil het. Het essay g a a t echter terug tot Montaigne en is altijd al een belangrijk genre geweest." Heeft de literatuur een sprong op de filosofie?

voor­

"Het Is m a a r wat je onder filoso­ fie verstaat. Voor Iemand die weet heeft v a n literatuur zijn mensen als Husserl en Heideg­ ger g e e n wezenlijke namen. De interessante filosofie zit n a a r mijn idee niet in d e grote theore­ tische stelsels en systemen, n a a r veel meer bij mensen als

Nietzsche, Montaigne, Diderot en Voltaire." Was het denken v a n Heidegger niet juist gericht tegen d e grote systemen, opper ik wijsgerig. "Dat kunnen ze natuurlijk zeg­ gen", schampert Peeters en hij vervolgt zijn requisitoir tegen het abstracte filosofische den­ ken. "Uit die stelsels e n syste­ men is het leven w e g g e h a a l d , d e ervaring en d e empirie. In mijn optiek dienen d e Ideeën e n het leven s a m e n te h a n g e n ; d e combinatie v a n iemands leven, zijn ideeën en mentaliteit kun­ nen Iemand tot een intellectueel a a n g e n a a m persoon maken." De kritiek dat filosofen te weinig kennis h e b b e n v a n d e literatuur richt Peeters ook In een omge­ keerde richting: hij vindt dat lite­ ratuurcritici v a a k een te smaUe belangstelling hebben. "Je hoeft niet voortdurend te laten blijken hoeveel culturele b a g a g e je meedraagt, als je er m a a r wel verstand v a n hebt; een litera­ tuurcriticus moet d e durf h e b b e n om buiten d e literatuur te tre­ den, dat maakt ook d e literaire kritieken zelf Interessanter. Mensen als Cyrille Offermans en Arnold Heumakers v a n De Volkskrant, die veel a a n d a c h t besteden a a n cultuurgeschiede­ nis en filosofie, zijn d a a r o m voor mij Interessante critici."

Individualiseren Zelf kan Carel Peeters met g e e n mogelijkheid op een beperkte belangstelling betrapt worden.

u zo aan

E

in

Ter

"Zijn intellectuele toon en het niet zoeken n a a r e e n verstand­ houding met d e lezer. Van Duin­ kerken w a s echt iemand die n a ­ mens het katholieke volksdeel sprak e n Ter Braak d a a r e n t e ­ g e n sprak voor niemand e n le­ dereen." "Een v a n d e ideeën die je bij Ter Braak e n Du Perron tegenkomt. Is: je kunt beter e e n klein idee zelf h e b b e n d a n vele ideeën v a n a n d e r e n . Du Perron zei ook: ik h e b liever e e n p a a r g o e d e vijanden die weten w a a r ik het over heb; die individualiseren mij want mijn tegenstanders weten precies w a a r zij tegen zijn. Zulke uitspraken komen voort uit d e sceptische houding die zij bezaten, hun afkeer v a n ledere vorm v a n naloperij." Iemand als Ter Braak w a s e e n specialist In het essay, e e n gen­ re dat, zoals Inmiddels duidelijk zal zijn, ook Peeters goedkeu­ ring ruimschoots k a n w e g d r a ­ gen. N iet alleen heeft heeft hij zelf al enkele bundels gepubli­ ceerd, m a a r a a n het einde v a n deze m a a n d verschijnt v a n hem bovendien een bundel essays over essayisten (onder a n d e r e over W.F. Hermans, Offermans, Bürnier, Kellendonk e n Renate Rubinstein), getiteld Hollandse Pretenties. Zijn critici en essayisten als au­ teurs v a n boeken niet erg Impo­ pulair, v r a a g ik Peeters; d e op­ lages v a n essaybundels schij­ nen nog lager te liggen d a n die v a n dichtbundels. "Dat Is niet helemaal waar", antwoordt hij. "Essayisten zijn nooit heel veel gelezen m a a r mensen als Kous­ broek, Komrij en Brandt Corsti­ us h e b b e n toch e e n aanzienlijk bereik. Dat zijn a n d e r e m e n s e n d a n die welke Gödel, Escher en Bach kopen. Dat boek wordt niet gelezen. Essaybundels wel, het zijn ook meestal wel mensen w a a r v a n je wilt dat ze het le­ zen."

Banalisering "Feit Is dat d e Intellectuele jus v a n d e laatste twintig j a a r is gekomen v a n essayisten, pole­ mlsten en critici. Dat is tot op zekere hoogte altijd zo geweest m a a r er zijn toch ook periodes geweest waarin het wat a n d e r s lag, m a a r schrijvers met zoveel Ideedls Thomas Mann en Ro­ bert Musil zijn er momenteel niet meer. Verder is het columnisme d e laatste jaren steeds populair­

Een van de

verwetenschappelijking literatuur b eschouwing?

"Ik zou het vooral e e n banalise­ ring v a n de literatuurbeschou­ wing wUlen noemen, d e kritiek heeft d e nelging om technisch te worden. Het g a a t d a n om vra­ gen als: wat voor genre is het, welk vertellersperspectief w^ordt er gehanteerd, hoe zit het met d e focalisator? Maar dat Is d e kant die te leren valt en d a a r n a begint het p a s echt. In dergelij­ ke bladen schrijven mensen die goed hun best h e b b e n g e d a a n m a a r a a n hun artikelen zit kraak noch smaak. Ze zijn zelf totaal afwezig en ze kunnen niet over die b e p a a l d e schrijver heenkijken die ze bespreken, gefixeerd als ze zijn. Bij een es­ say neem je niet zo g a u w ge­ noegen met het voor d e h a n d liggende." Dreigt op die manier d e litera­ tuur In d e ogen v a n Peeters e e n onderonsje te worden v a n een klein a a n t a l lettertechnocraten, tegenwoordig wordt ook het om­ gekeerde g e v a a r nogal eens In schrille kleuren geschetst: d e vervlakking door d e m a s s a ­ m e ­ dia. Er wordt d a n steevast op gewezen dat d e Invloed v a n alle mogelijke doorwrochte kri­ tieken in het niet valt met d a t g e ­ n e wat er met veel schrijvers gebeurt w a n n e e r ze e e n char­ mant onderhoud met Adriaan van Dis achter d e rug h e b b e n gehad. Carel Peeters maakt zich niet veel zorgen over die invloed v a n d e massa­medla. "Dat be­ hoort tot d e z o g e n a a m d e hype v a n het leven. Literatuur heeft een b e p a a l d e charme m a a r dat w a s honderd j a a r geleden ook al zo. Als je kijkt n a a r d e vere­ ring die Victor Hugo ten deel viel ­ hij w a s zo ongeveer d e plaats­ vervangende koning van Frankrijk ­ d a n is dat nu niet meer voorstelbaar. N u Is d e be­ wondering veel korter, veel vluchtiger. N eem Oliver Sacks, dat is een Interessante nian die tien jaar geleden ook al boeken schreef. Hij komt bij Van Dis, verkoopt een p a a r m a a n d e n heel goed en d a a r n a hoor je niemand er meer over, terwijl hij gewoon door blijft schrijven." Is dat niet veelzeggend over de diepgang van die b elangstel­ ling? "Ik vind die belangstelling uit­ stekend, meestal g a a t het om boeken die heel goed of niet slecht zijn. Maar je moet wel in de gaten houden dat w a n n e e r schrijvers v a n b e l a n g zijn, ze die belangstelling behouden e n dat het niet bij die e n e golf blijft." En voegt Peeters er a a n toe, onmiskenbaar In zijn hoe­ danigheid als literair redacteur v a n Vrij N ederland: "Dat is w a a r het natuurlijk op a a n komt: als ze uit d e gratie v a n d e mode zijn, moeten ze niet uit d e gratie v a n de boekenbijlage zijn."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen