Ad Valvas 1988-1989 - pagina 521

fD\pS^/pS

2 JUNI 1989 "De rol v a n d e Tweede Wereld­ oorlog is nog steeds niet uitge­ speeld, m a a r we moeten ons er van bewust zijn dat het normaal is dat er wrijvingen ontstaan in de verhouding tussen e e n klein land e n e e n groter land. Zeker als er e e n afhankelijkheid be­ staat op economisch e n op vei­ ligheidspolitiek gebied. Boven­ dien h e b b e n d e s p a n n i n g e n tus­ sen Nederland en Duitsland e e n veel langere geschiedenis", zegt d e historicus Friso Wielen­ ga. Hij vertelt dat allerlei clichés over Duitsers, zoals hun ver­ meende Gründ Uchkeit, hun ge­ brek a a n humor e n hun neiging tot overheersen, al heel l a n g be­ staan e n in het laatste kwart van d e negentiende e e u w nog zijn versterkt, toen Duitsland als keizerrijk plotseling e e n groot­ macht op het continent w a s ge­ worden. Een Duitse historicus heeft er op gewezen dat d e ste­ reotype b a r b a a r s h e i d al wordt genoemd bij d e Romeinen, in d e tijd dat Duitsers nog als G e r m a ­ nen door het leven gingen. De vijandige gevoelens v a n Ne­ derlanders tegenover d e Duit­ sers w a r e n n a d e oorlog van­ zelfsprekend zeer groot, m a a r namen n a d e oorlog vrij snel af als w e d e NIPO­onderzoeken moeten geloven. Stond begin 1947 nog drieënvijftig procent van d e Nederlanders onvrien­ delijk tegenover het Duitse volk, eind 1953 w a s dat p e r c e n t a g e teruggelopen tot zeventien. Wielenga relativeert d e w a a r d e van deze enquêtes. "Als mij nu de v r a a g zou worden gesteld of ik vriendelijk tegenover het Duitse volk sta, d a n zou ik niet weten wat ik moet zeggen. De v r a a g is te onnauwkeurig." "Die cijfers kunnen er wel op wijzen dat er n a d e oorlog gelei­ delijk a a n e e n meer gedifferen­ tieerd beeld v a n West­Duitsland is ontstaan. Ze laten zien dat steeds meer mensen bereid w a ­ ren om het idee v a n d e collectie­ ve schuld v a n het Duitse volk af te wijzen."

Proefschrift over wederzijdse betrekkingen tussen 1945 e n 1955

Nederland wachtte tevergeefs op Duitse knieval De Nederlands­Duitse betrekkingen waren tussen 1945 en 1955 bijzonder stroef. Het wederzijdse onbegrip was groot en hardnekkig omdat het besef van schuld en boete dat Nederland voor Duitsers gepast achtte, botste met het psychologische verschijnsel van de Unfahig­ keit zu trauern. Duitsland weigerde de knieval te ma­ ken waar Nederland op wachtte. Dit is een van de stellingen uit de dissertatie West­Duitsland : partner uit noodzaak, waarop Friso Wielenga gisteren promo­ veerde. Het boek geeft een analyse van de betrekkin­ gen tussen Nederland en Duitsland vanaf de oprichting van de Bondsrepubliek in mei 1949 tot mei 1955, toen de Duitsers toetraden tot de NAVO.

Luns De politiek v a n d e positieve in­ tegratie w a s dus e e n uitermate rationele politiek, die vooral door mr. D.U. Stikker, tot 1952 minister v a n Buitenlandse Za­ ken, actief werd verdedigd. Zijn opvolger mr. J.M.A.H. Luns (sa­ men met J.W. Beyen) pakte d e zaken n a 1952 veel minder con­ sequent a a n . Wielenga houdt

Frank van Kolfschooten nemen, m a a r Nederland vond dat Duitsland alleen m a a r moest geven. Wij vergaten dat Nederland voor d e Duitsers m a a r e e n heel klein deel is g e ­ weest v a n het bezette gebied, e n dat Nederland n a d e oorlog in het derde echelon meespeel­ de. Voor d e Bondsrepubliek tel­ d e wat d e buitenlandse politiek betreft voornamelijk d e verhou­ ding met d e Grote Drie."

Onmogelijk g e d r a g De Duitsers k w a m e n n a d e af­ schaffing v a n d e visimiplicht in het voorjaar v a n 1954 weer m a s s a a l n a a r Nederland, voor­ al richting bollenvelden. "Ze sta­ ken met e e n Wir sind wie d er her­gevoel d e grens over. Duit­ sers belden bijvoorbeeld a r g e ­ loos a a n bij huizen w a a r ze in d e oorlog h a d d e n gewoond om die a a n vrouw e n kind te laten zien. Vanuit Nederlands per­ spectief w a s dat volstrekt ormfio­ gelijk gedrag."

Te ingewikkeld De naoorlogse verhoudingen tussen Duitsland e n Nederland waren veel te ingewikkeld om te vangen op e e n enquête­formu­ lier. Wielenga heeft d a n ook meer d a n vijfhonderd bladzij­ den nodig om d e gelaagd e nor­ malisering v a n d e betrekkingen tussen Nederland e n Duitsland te beschrijven. Nederland vond in de vroege jaren vijftig, zelfs nog sterker d a n d e Grote Drie (Frankrijk, Engeland, Verenig­ de Staten), dat Duitsland niet bestraft moest worden, m a a r als een gelijkgerechtigde partner moest worden opgenomen in het Westen. Een geïntegreerd West­Duits­ land zou niet tot e e n zelfstandig gevaar kunnen uitgroeien e n zou niet kunnen overlopen n a a r het Oostblok. Verder zou Duits­ land zich als in het Westen inge­ kapselde partner ook econo­ misch kunnen ontplooien, e n ook dat w a s alleen m a a r in het voordeel v a n het Westen. Door deze positieve integratie zou ook l a n g z a a m e e n westerse b e ­ langengemeenschap kunnen ontstaan. Dat zou d e democrati­ sche basis in Duitsland verster­ ken, zo r e d e n e e r d e n d e wester­ se bondgenoten.

S

Dr. Friso Wielenga: "Ik vind het onverstand ig Duitsers voor te houd en d at ze onbetrouwbare Westen

zijn."

Luns m e d e verantwoordelijk voor het feit dat d e normalise­ ring v a n d e bilaterale politieke betrekkingen g e e n gelijke tred hield met het streven v a n Ne­ derland om d e integratie v a n d e Bondsrepubliek in het Westen te bevorderen. "In d e onderhandelingen die Luns n a 1955 met d e Bondsre­ publiek heeft gevoerd, heeft hij eens uitgeroepen: "Sie sind ja die Besiegten, wir die Sieger!" Dat is e e n uiterst merkwaardige uitspraak die Stikker nooit g e ­ d a a n zou hebben. L uns wUde g r a a g vanuit e e n positie v a n kracht onderhandelen, m a a r hij overspeelde nogal e e n s zijn h a n d . Het w a s in feite e e n vrij krachteloos knuistje w a a r m e e hij op d e tafel sloeg." Nederland kreeg financieel in ieder geval niet wat het wilde. De claim die Nederland h a d in­ gediend op e e n conferentie over herstelbetalingen in 1945 in Parijs w a s erg hoog: 25 mil­ jard. Nederland zou uiteindelijk n a veel touwtrekken in totaal ruim een miljard incasseren e n dat w a s een schijntje vergele­ ken met d e geleden s c h a d e . De regering stelde zich er toch m e e tevreden, want a a n d r i n g e n op meer geld zou alleen m a a r fu­ nest zijn geweest voor d e h a n ­ delsbetrekkingen. Ook op het morele vlak k w a m e n

en onjuist om d e partners van het

Foto Sidney Vervuurt, AVC/VU

d e Duitsers Nederland niet te­ gemoet. In Nederland bestond sterke behoefte a a n e e n Duitse schuldbekentenis, m a a r dat bot­ ste met d e Duitse verdringing v a n het oorlogsverleden. De Duitse psychoanalyticus Alexander Mitscherlich zou dit verschijnsel later d e Unfabig­ keit zu trauern noemen. "Nederland verwachtte e e n ge­ b a a r zoals d e knieval die Willy Brandt in 1970 heeft g e m a a k t in het ghetto v a n Warschau. Dat zou in die periode ongetwijfeld tot een ontspanning v a n het po­ litiek­psychologisch klimaat h e b b e n geleid. Zo'n nederig g e ­ b a a r werd p a s in 1969 g e m a a k t door bondspresident Heine­ mann met e e n kranslegging bij d e Holland se Schouwburg, het symbool voor d e jodenvervol­ ging." De Duitsers beperkten zich in het eerste naoorlogse decen­ nium tot een vorm v a n diploma­ tieke beleefdheid. West­Duits­ land richtte zich primair op h a a r nationale b e l a n g e n als nieuwe staat, terwijl Nederland het ver­ leden niet kon vergeten e n d a a r a a n het morele recht m e e n d e te kunnen ontlenen om d e route v a n d e normalisering tussen d e twee l a n d e n te b e p a ­ len. Wielenga: "Normaal zijn onder­ handelingen tussen twee part­ ners e e n kwestie v a n g e v e n e n

De irritatie over het Duitse onbe­ grip leidde tot het verspreiden v a n pamfletten met d e tekst Deutsche nicht erwünscht. Ze le­ ken q u a o p m a a k e n lettertype sterk op d e beruchte bordjes uit d e oorlog Jud en nicht er­ wünscht. De Duitsers w e r d e n ermee geconfronteerd op ver­ keersborden langs d e weg, tus­ sen hun ruitenwissers e n op a n ­ dere in het oog lopende plaat­ sen. Een dergelijke ontvangst staat Duitse toeristen tegenwoordig niet meer te wachten, hoewel Duitse jongeren soms n o g wel eens w a t n a a r hun hoofd geslin­ gerd krijgen. "Ik ken Duitse jon­ geren die op d e camping e e n dweü over het nummerbord v a n hun auto h a n g e n om te voorko­ m e n dat ze worden uitgeschol­ den. Ik voel alleen m a a r min­ achting voor generatiegenoten die nu nog eens d e naoorlogse Duitse generatie verantwoorde­ lijk g a a n stellen voor wat er tus­ sen 1940 e n 1945 is gebeurd." Ook in d e jaren zeventig bleek dat Nederlanders e e n "lage pijngrens" jegens West­Duits­ land hebben. De Berufsverbote e n d e bestrijding v a n d e terreur v a n d e Rote Armee Faktion leid­ den tot verontwaardigde r e a c ­ ties in Nederland. "Nederlan­ ders riepen toen dat d e Duitsers nog steeds niet wisten wat de­ mocratie is."

Interessant voor e e n Duitsland­ vorser w a s natuurlijk ook d e eu­ forie n a d e overwinning v a n het Nederlands elftal op West­ Duitsland bij het Europees Kam­ pioenschap voetbal in d e zomer v a n 1988. "Ik vind dat w e n a d e overwinning v a n vorig j a a r in Hamburg kunnen zeggen dat w e weer quitte staan. We moe­ ten nu m a a r weer gewoon g a a n voetballen e n ophouden over die verloren finale­wedstrijd v a n Nederland in 1974 in Mün­ chen." "Een Duitser vroeg me p a s : 'Hoeveel overwinningen h e b ­ ben jullie eigenlijk nog nodig voordat d e r e v a n c h e volledig is?'"

Angst onnodig De angst voor e e n v e r r e g a a n d e Duits­Russische toenadering, w a a r d e laatste tijd veel over te lezen is, vindt Wielenga vol­ strekt buiten proportie. "Mensen die vrezen dat Duitsland weer zijn oude middenpositie als grootmacht tussen Oost e n West terug wil krijgen, zien over het hoofd dat West­Duitsland eco­ nomisch te zeer verweven is met het Westen. De Bondsrepubliek zit nu tegen d e grenzen v a n h a a r mogelijkheden a a n e n zal het niet in h a a r hoofd h a l e n om d a a r doorheen te breken, om­ dat ze d a n tussen d e oosterse wal e n het westerse schip te­ recht zal komen." De jonge Duitsers zijn ook niet erg geïnteresseerd in hereni­ ging met Oost­Duitsland, vol­ gens Wielenga. De critici v a n d e Duitse ontspanningspolitiek on­ derschatten hoe sterk d e ideolo­ gische b a n d tussen het Westen e n d e Bondsrepubliek is gewor­ den. Ook zijn d e verschillen tus­ sen d e DDR e n d e Bondsrepu­ bliek zo groot dat afbraak v a n d e grenzen o n d e n k b a a r is. Wielenga: "Ze willen in d e eerste plaats d e mogelijkheden tot contact vergroten met Oost­ Duitsland. Ik zeg niet dat er niks a a n d e h a n d is, want d e span­ ningen binnen d e NAVO op dit gebied zijn i n d e r d a a d nog nooit zo sterk geweest als nu. Maar ik vind het onverstandig e n onjuist om d e Duitsers voor te houden dat ze onbetrouwbare partners v a n het Westen zijn. Dat is e e n uiting v a n ongefundeerd w a n ­ trouwen, die hoogstens contra­ productief k a n zijn. De Duitsers kunnen zich d a n opnieuw onbe­ grepen g a a n voelen."

Tekening op d e omslag van d e hand elsed itie proefschrift

(Aula­pocket)

van het

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen