Ad Valvas 1988-1989 - pagina 199

fiDVpJJ^PS

11 NOVEMBER 1988 Pos h a d vlak voor e n direkt n a de oorlog e e n grote n a a m in het filosofische leven a a n d e Am­ sterdamse zusteruniversiteit van d e VU, w a a r h e e n hij n a e e n geloofskwestie in 1932 kon over­ stappen. Ook nu is zijn filosofi­ sche werk, g e b a s e e r d op idee­ ën v a n Descartes, Kant en Hus­ serl, nog steeds vrij bekend. Pos' maatschappelijke activiteiten zijn d a a r e n t e g e n zelden bestu­ deerd en zijn taalkundig oeuvre geniet nog veel minder bekend­ heid. De organisatoren drs.S. Daal­ der en dr.J. Noordegraaf van d e vakgroep taalkunde a a n d e VU willen met het symposium juist die minder bekende kanten v a n Pos belichten. Het taalkundig werk, dat uit e e n eerdere periode stamt, is door zijn latere filosofische geschrif­ ten waarschijnlijk in d e scha­ duw gesteld. "Pos w a s e e n groot spreker, duidelijk e n overtui­ gend", zegt Daalder. "M aar zijn zware schrijfwijze e n onafge­ broken redeneringen m a k e n het niet gemakkelijk Pos' taalfi­ losofische werken te lezen. M is­ schien is dat e v e n e e n s e e n re­ den dat zijn taalkundige kant niet erg bekend is", vult Noorde­ graaf a a n . De taalkundige kant v a n Pos is misschien onbekend, maar d a a r o m niet onbelangrijk. Hij was d e eerste hoogleraar a a n de VU die algemene taalweten­ schap expliciet onder die n a a m doceerde. Tijdens zijn coUeges gaf hij een overzicht v a n taal­ kundige opvattingen v a n d e Grieken via d e M iddeleeuwen en d e Renaissance tot het he­ den.

Symposium over maatschappelijk g e ë n g a g e e r d e geleerde uit eerste helft 20e eeuw

VU­taalkundige Pos uit vergeetboek Vijfentwintig j a a r w a s H.J. Pos toen hij promoveerde tot doctor in d e letteren a a n de VU, w a a r hij v a n 1924 tot 1932 hoogleraar zou zijn. Twee j a a r daarvoor h a d hij ook al het doctoraat in d e wijsbegeerte verworven. In tegenstelling tot zijn filosofische oeuvre is zijn taalkun­ dige werk in de vergetelheid geraakt. O p vrijdag 11 november wordt in het VU­hoofdgebouw e e n symposi­ um a a n Pos als taalkundige en g e ë n g a g e e r d intellec­ tueel gewijd. Een poging tot eerherstel.

De classicus, taalkundige en fi­ losoof Hendrik Josephus Pos werd negentig j a a r geleden in Amsterdam geboren. Hij be­ zocht er het Gereformeerd Gymnasium en studeerde klas­ sieke letteren a a n d e VU, w a a r hij in 1920 doctoraalexamen af­ legde. Na vier j a a r keerde hij, inmiddels in het bezit v a n twee doctortitels, terug n a a r d e VU e n

Prof.dr. H.J. Pos omstreek s

1925

werd er benoemd tot hoogle­ r a a r in d e a l g e m e n e taalweten­ schap en d e klassieke letteren. Van 1929­1930 w a s hij rector magnificus. In 1932 werd Pos benoemd tot hoogleraar in d e theoretische wijsbegeerte e n d e geschiedenis der wijsbegeerte a a n d e Gemeentelijke Universi­ teit v a n Amsterdam, w a a r hij, met uitzondering v a n d e oor­ logsjaren, tot zijn dood , in 1955, bleef.

Waakzaamheid Pos' maatschappelijke betrok­ kenheid werd in d e jaren voor d e oorlog steeds sterker. In 1936

werd hij voorzitter v a n het Co­ mité van Waa k zaamheid. In een v a n d e brochures, uitgege­ ven door het Comité, schrijft hij: "De arbeid v a n het Comité v a n Waakzaamheid is in d e eerste plaats gericht op d e bestrijding der denkwijzen e n tactieken die een onmiddellijke bedreiging vormen voor zekere w a a r d e n , die in het verleden met veel strijd veroverd zijn e n voor d e toekomst moeten worden be­ w a a r d en bevorderd." M et den­ kwijzen en tactieken duidde Pos op het nationaal­socialisme, fascisme en antisemitisme; met w a a r d e n bedoelde hij "culture­ le, kerkelijke, wetenschappelij­

AbvaKabo: zorgvuldigheid niet gediend met vage cao­afspraken Vervolg

van pag.

3

"Als bond werken wij niet g r a a g mee a a n reorganisaties w a a r i n ook onvrijwillige ontslagen plaatsvinden. M aar noodge­ dwongen accepteren w e ze. Veel mensen leven nog steeds met d e g e d a c h t e dat a m b t e n a ­ ren niet ontslagen zouden kun­ nen worden. M aar als men vindt dat e e n onderzoeksgroep het niet goed meer doet e n d e faculteit heeft er verder g e e n behoefte meer a a n , d a n k a n die groep opgeheven worden. Je moet d a n wel bezien of d e be­ trokken personeelsleden op e e n redelijke manier bij a n d e r e on­

ke e n geestelijke w a a r d e n , die allen op een gemeenschappelij­ ke grond rusten: d e vrijheid". Nederlandse intellectuelen als Menno ter Braak, Jan Romein e n dominee J.J. Buskes verenigden zich in het Comité. In e e n tijd w a a r i n het klimaat verziekt werd door fascistoïde denkbeel­ den, en nationaal­socialistische e n fascistische b e w e g i n g e n als de N.S.N.A.P. (Nat. Soc. Ned. Arb. Partij) e n d e N.S.B, zich steeds meer manifesteerden hield het Comité lezingen a a n universiteiten, publiceerde in weekbladen e n gaf brochures uit waarin het w a a r s c h u w d e voor d e g e v a r e n v a n Nazi­ Duitsland.

Juiste moment

Weinigzeggend Pos zette zich af tegen het toen heersende 'historisch g r a m m a ­ ticaal denken', tegen het idee dat historische taalwetenschap de enig mogelijke vorm v a n taalwetenschap w a s . Hij trad hiermee in het, nog verse, voet­ spoor v a n d e Zwitserse taalkun­ dige Ferdinand de Saussure (1857­1913). Deze k w a m tot het inzicht dat het in feite ontbrak a a n een g o e d e theoretische b a ­ sis voor d e historische studie van het verschijnsel taal, e n dat deze historische studie ons wei­ nig zegt over hoe taal op e e n b e p a a l d moment binnen e e n bepaalde taalgemeenschap functioneert.

Marianne Baas

derdelen geplaatst kunnen wor­ den. Zoniet, d a n volgt er ont­ slag. Daar doe je als bond niets tegen, behalve in d e g a t e n hou­ d e n of er serieus n a a r herplaat­ singsmogelijkheden is gezocht." De a m b t e n a a r wordt tegen­ woordig niet meer voor het le­ ven benoemd, meent Koning, en d e klacht v a n Spit over e e n te geringe mobiliteit v a n het per­ soneel is volgens hem ook al overdreven. Tijdelijke dienst­ v e r b a n d e n zijn al heel l a n g mo­ gelijk, met nog m a a r e e n beper­ king: voor elke functie moet n a vijf j a a r worden bekeken of het e e n vast dienstverband wordt of dat het m a a r afgelopen moet zijn.

Koning: "Wij h e b b e n nog eerder het gevoel dat er in e e n a a n t a l gevallen misbruik wordt ge­ maakt v a n d e mogelijkheden v a n tijdelijke dienst. Vooral in d e contractresearch worden mensen veel te v a a k onnodig op e e n tijdelijke aanstelling ge­ houden. Als er in zo'n onder­ zoeksgroep een redelijk uitzicht is op voortgang v a n het werk, d a n moet je die mensen een vaste aanstelling geven." Het verlangen om meer flexibili­ teit in d e organisatie te krijgen, is volgens d e AbvaKabo weinig meer d a n e e n poging v a n d e universiteitsbestuurders om via v a g e cao­afspraken a a n d e

De a a n b i e d i n g v a n het profes­ soraat in 1932 door d e Gemeen­ telijke Universiteit v a n Amster­ dam, kwam voor Pos op het juis­ te moment. Hij w a s verwikkeld geraakt in d e kerkelijke contro­ verse over het spreken v a n d e slang (Genesis 3). Pos en enkele a n d e r e docenten v a n d e VU twijfelden e r a a n of d e slang al of niet echt gesproken had. De meeste gereformeerden z a g e n deze twijfel echter als het begin v a n ontkenning v a n d e absolute w a a r h e i d en betrouwbaarheid v a n d e Heilige Schrift. De Syno­ d e v a n Assen sloot zich bij deze mening a a n , w a a r o p d e an­ dersdenkenden, w a a r o n d e r Pos en zijn dissidente collega's, uit­ traden en zich in d e 'Gerefor­ meerde Kerken in Hersteld Ver­ b a n d ' verenigden. De schok voor d e gereformeer­ de VU­achterban w a s groot. Die vroeg zich af of d e VU nog wel een gereformeerde universiteit w a s als sommige docenten d e onfeilbaarheid van Gods Woord verloochenden. Velen zegden d a n ook hun lidmaat­ schap v a n d e 'Vereniging voor hoger onderwijs op gerefor­ meerde grondslag', w a a r d e VU uit voortkwam, op. Dat w a s te­ gelijkertijd e e n financiële strop voor d e universiteit omdat hier­ mee immers ook hun bijdragen ­ een belangrijke inkomstenbron ­ wegvielen. Pos kon zich g a a n d e w e g niet meer in d e christelijke geloofso­ vereiste zorgvuldigheid te ont­ komen. Wat d e bond betreft is de discussie d a a r o m gesloten. Spit zegt deze terughoudende houding v a n d e vakorganispi­ ties best te begrijpen. "Vakbon­ den zijn uiterst pragmatisch. Op dit moment heeft d e minister ge­ woon meer in handen, dus wordt d a a r m e e onderhandeld. Zolang d e minister d a a r i n niets afstaat, krijg je d e vakbonden niet a a n tafel ­ logisch." De bedenker v a n het cao­plan blijft echter optimistisch. Hij ge­ looft dat er e e n kentering v a n het tij is. Spit: "Ook in d e onder­ handelingen v a n d e minister v a n binnenlandse zaken met d e centrales wordt steeds vaker d e delegatie v a n verantwoorde­ lijkheden n a a r lagere niveaus a a n d e orde gesteld. Kijk ook eens n a a r d e discussie tussen d e minister Van Dijk en d e Vere­ niging v a n Nederlandse Ge­

E

vertuiging vinden. Met zijn over­ g a n g n a a r d e GU "viel (...) d e beperking die hij op d e n duur als beknellend ging voelen w e g en kreeg hij d e gelegenheid tot die brede ontplooiing, die het meest beantwoordde a a n d e diepste aandrift v a n zijn geest", stelde Pos' collega dr.K. Kuy­ pers in een toespraak bij het overhandigen v a n e e n feest­ bundel die ter gelegenheid v a n Pos' vijftigste v e r j a a r d a g w a s samengesteld.

Humanist Pos bleef d e rest v a n zijn leven a a n h a n g e r v a n het humanisme. In zijn inaugurele oratie in 1932, Het apriori in de geestesweten­ schappen zegt Pos: "Onze tijd is die v a n het blijk en. Niet wat d e mens v a n zichzelf dacht, niet w a a r hij op vertrouw^de, wat hij m e e n d e te moeten of te kunnen, niet wat hij is en zijn kan, is nu a a n d e orde. Wanneer het in­ zicht niet meer geschuwd zal worden, omdat het d e idealen betreft, zal het d e grondslag worden v a n het redelijke le­ ven." Op het symposium zullen ver­ schillende kanten v a n Pos' taal­ kundig werk a a n d e orde ko­ men. Prof.dr.F. Balk ­Smit Duy­ zentkunst v a n d e Universiteit v a n Amsterdam zal het h e b b e n over zijn wijsgerig getoonzette ideeën over taal e n betekenis; drs. S. Daalder over zijn begrip v a n syntaxis in v e r b a n d met d e 'filologische methode' (filologie is het interpreteren v a n teksten uit het verleden, mb); en tenslot­ te dr.J. Noordegraaf over Pos' studie v a n d e geschiedenis v a n de taalkunde zoals die n a a r vo­ ren komt in de ongepubliceerde coUege­aantekeningen uit d e twintiger jaren. Ook het weinig bestudeerde maatschappelijk engagement v a n Pos, met n a m e zijn activiteit in het Comité v a n W a a k z a a m ­ heid in de jaren direct vooraf­ g a a n d e a a n d e oorlog, zal tij­ dens het symposium ter sprake komen. Prof.dr.S. Dresden, tot voor kort verbonden a a n d e rijksuniversiteit van Leiden neemt dat voor zijn rekening. Dresden die in d e jaren dertig coUeges bij Pos volgde, zal ook persoonlijke herinnneringen a a n d e contacten met zijn hoog­ leraar ophalen. Daalder en Noordegraaf hopen volgend j a a r d e lezingen v a n het symposium, met enkele a a n ­ vullende artikelen, te kunnen bundelen. M omenteel is e e n VU­student in het Pos­archief in d e UvA­bibliotheek bezig diens correspondentie te ordenen. Mogelijkerwijs bevindt zich hier ook materiaal dat nieuw e n meer licht op d e vergeten taal­ kundige Pos laat schijnen.

meenten. Daar is hetzelfde a a n d e g a n g . Ook d a a r g a a t het om meer ruimte voor het gemeente­ bestuur om zelf een arbeids­ voorwaardenbeleid te voeren. Ik denk dat dit allerwegen a a n d e orde is, zodat d e minister v a n onderwijs ten opzichte v a n d e universiteiten niet ver achter kan blijven." Nadelig acht Spit het verlies v a n de ambtelijke rechtspositie al­ leen voor personeelsleden die hun voortbestaan binnen d e universiteit niet realiseren op grond van kennis e n v a a r d i g h e ­ den, m a a r uitsluitend met e e n beroep op hun status. "M ensen die op die manier hier hun be­ staanszekerheid moeten ver­ krijgen hoef ik niet zo nodig ge­ rust te stellen. M ensen moeten a a n het functioneren v a n d e universiteit bijdragen e n d a n is dat reden voor rechtszeker­ heid."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen