Ad Valvas 1988-1989 - pagina 409

i^\5f^\ps

17 MAART 1989 Wat d e zaak complexer maakt is dat d e 'echte' w e t e n s c h a p destijds ook iets v a n oplichterij weg had. Er w e r d e n namelijk diverse 'onzichtbare' ontdekkin­ gen g e d a a n : d e zwaartekracht en enkele g a s s e n die niet met het blote oog w a a r n e e m b a a r waren ­ d a a r v a n moest op voor­ spraak v a n d e geleerden wor­ den a a n g e n o m e n dat ze werke­ lijk bestonden. Het is niet vreemd dat n a zulke ontdekkingen er e e n naarstige speurtocht op g a n g kwam n a a r andere onzichtbare krachten die h a n d e l en wandel v a n het universirai beïnvloedden. Het speculeren d a a r o v e r w a s g e e n privilege voor minderbedeelde geesten, ook d e grootste geleer­ de v a n d e eeuw, Isaac Newton, mocht g r a a g filosoferen over mystieke Krachten e n Invloe­ den. Veel v a n zijn denkbeelden hadden e e n sterke verwant­ schap met d e theorie v a n het mesmerisch fluïdum. Andersom beschouwden velen de zwaartekracht als e e n vorm van occultisme. Wetenschap e n magie w a r e n g e e n tegenpolen maar, zo scheen het toe, ver­ sterkten elkaar. Mesmer en zijn a a n h a n g e r s za­ gen zichzelf ook niet als e e n anti­wetenschappelijke stro­ ming. H e d e n d a a g s e alternatie­ ve geneeswijzen vatten zichzelf doorgaans op als e e n kritiek op d e 'reductionistische' (of wat voor a n d e r e adjectieven d a a r ­ voor gebruikt worden) weten­ schap en plaatsen zichzelf bui­ ten d e gevestigde traditie. De mesmeristen zouden d a a r niets van moeten hebben. Voor h e n waren d e eigen theorieën en praktijken hoogst wetenschap­ pelijk en volledig in overeen­ stemming met d e geest v a n d e Verlichting. Robert Darnton hierover: "In d e eerste stadia vertolkte het mesmerisme het tot in het uiterste doorgevoerde ge­ loof in d e rede v a n d e Verlich­ ting die later zou doorslaan naar het a n d e r e uiterste, d e ro­ mantiek."

Genieën Behalve dat d e persoonlijke ge­ schiedenis v a n M esmer e e n al­ gemeen inkijkje biedt in het geestesleven v a n d e achttiende eeuw, k a n a a n die verguisde arts waarachtig ook nog wel enige actuele betekenis toege­ schreven worden. M esmer wordt namelijk door sommigen gezien als d e grondlegger v a n de dieptepsychologie. Hij is d e eerste geweest die systematisch de hypnose als therapeutisch middel ingezet heeft. Zijn leerlingen zijn d a a r in d e negentiende e e u w verder m e e gegaan, met achterwegelating van de theorie v a n het fluïdum. En op e e n g e g e v e n moment be­ zocht d e veelbelovende arts Sigmund Fr eud in Parijs colle­ ges v a n d e hoogleraar Charcot waarbij patiënten onder hypno­ se werden gebracht. Het staat vast dat die gebeurtenissen het denken v a n Freud d i e p g a a n d beïnvloed hebben, waarbij hij overigens uiteindelijk d e hypno­ se als therapeutische techniek afwees ten gunste v a n het psy­ cho­analytische gesprek. Op deze manier, als e e n grond­ legger v a n d e dieptepsycholo­, gie, beschrijft d e filosoof Peter Sloterdijk d e betekenis v a n Mesmer in zijn roman De tover ­ boom (Arbeiderspers, 1986). In dat boek wordt M esmers theorie v a n e e n alles doordrin­ gend, onzichtbaar fluïdum bo­ vendien op e e n meer allegori­ sche wijze geïnterpreteerd. Het mesmeriaanse b e v e n zou ge­ zien moeten worden als het weerlichten v a n e e n nieuw

soort vrijheid. "Het w a s e e n voorafbeelding v a n d e eindelo­ ze stromingen die d e nieuwe tijd zal ontketenen ­ v a n d e gewel­ dige produktiekrachten die door d e communicerende buizen v a n d e markt omhoogstijgen, e n v a n d e beeldenvloed die vanuit d e romans e n pamfletten in onze voorstelling springt. Het is bo­ vendien e e n voorafbeelding v a n d e magnetische geldstro­ men w a a r o p d e g o e d e r e n drij­ ven, v a n d e elektrische o c e a n e n tussen d e dijen v a n d e vrouwen en d e witgloeiende vloeibaar­ wording v a n d e Ikken in d e gro­ te steden."

Roes Wie dit e e n wat al te duizeling­ wekkende interpretatie vindt, die kan bij Damton lezen d a t ook in meer praktische zin d e mesmeristen d e aankondigers v a n nieuwe tijden w a r e n . Veel aanhangers van de Weensé arts, met Jean­Paul Mar ot als beroemdste, h e b b e n namelijk e e n v o o r a a n s t a a n d e rol g e ­ speeld in d e F r a n s e Revolutie. Talloze Fransen herkenden in het verzet v a n M esmer tegen het wetenschappelijk establish­ ment hun eigen strijd. In d e w e ­ tenschappelijke roes v a n d e achttiende e e u w wemelde het v a n d e mensen die zichzelf voor d e nieuwe Newton of voor d e nieuwe Voltaire hielden. De per­ soonlijke ambities v a n a l die po­

tentiële genieën w e r d e n in d e meeste gevallen echter w r e e d gedwarsboomd door d e geves­ tigde geleerden die slechts mondjesmaat nieuwe uitvindin­ g e n erkenden. Die frustratie kreeg bij veel mes­ meristen e e n politieke lading. Wat henzelf overkwam zou symptomatisch zijn voor d e k w a d e trouw v a n e e n kleine groep machtigen e n voor e e n met privileges doortrokken stan­ dermiaatschappij. Dat die s a ­ menleving vernietigd moest worden stond voor d e mesme­ risten buiten kijf. M a a r toen d e revolutie g e s l a a g d was, viel d e mesmeristische beweging snel uiteen. M en wist heel goed w a a r m e n tegen was, m a a r w a t m e n daarvoor in d e plaats wil­ d e stellen, d a a r liepen d e m e ­ ningen over uiteen.

'fiJetO 4 3 <

Het mesmerisme m a g dus als wetenschappelijke stroming weinig ontzag meer inboeze­ men, als politieke b e w e g i n g heeft het zijn sporen in d e g e ­ schiedenis nagelaten. Voor h e ­ d e n d a a g s e wetenschappers die dromen v a n maatschappelijke invloed iets om jaloers op te worden?

De tentoonstelling over magnetisme en hypnose is te zien tot 21 mei in het univer­ siteitsmuseum van Utrecht Biltstraat 166.

voor alle kwalen zien. Daartoe behoren niet alleen onbevoeg­ d e kwakzalvers m a a r ook gedi­ plomeerde psychologen. Vol­ gens Vrolijk g a a t het veelal om, sectarische stromingen die bij­ voorbeeld e e n regressie­thera­ pie voorstaan, dat wil zeggen dat ze in vorige levens geloven. Tijdens d e hypnose moet e e n sprong n a a r zo'n vorig leven g e ­ maakt worden om e e n trauma op het spoor te komen e n om het g e d r a g weer te kunnen norma­ liseren.

Schemerlicht Vrolijk: "Er zijn psychologen die zich a a n dergelijke opvattingen bezondigen. Als je v r a a g t of ze er werkelijk in geloven, krijg je meestal e e n ontwijkend ant­ woord. Dergelijke praktijken spelen zich af in het schemer­ licht v a n d e wetenschap, m a a r ik merk wel d a t het studenten aanspreekt. Het geeft e e n ge­ weldig effect w a n n e e r iemand zegt in e e n vorig leven bij e e n b r a n d te zijn omgekomen e n nu in paniek raakt telkens warmeer

er e e n b r a n d w e e r a u t o langs­ komt. Dat is p a s romantiek e n drama!" Dat neemt niet w e g dat Vrolijk d e hypnose soms e e n nuttig hulpmiddel vindt. Bijvoorbeeld w a n n e e r e e n tandartspatiënt allergisch is voor injectievloeis­ toffen, k a n d e hypnose uitge­ probeerd worden. Ook wordt het wel gebruikt bij rokers die v a n hun verslaving af willen ko­ men. Het probleem daarbij is dat d e suggestie n a verloop v a n tijd uitgewerkt raakt e n d e rookver­ slaafde zich telkens opnieuw moet laten hypnotiseren. Vol­ gens Vrolijk zoü in zo'n geval alleen d e eerste p a a r weken het middel toegepast moeten wor­ d e n omdat in het begin d e ont­ wenningsverschijnselen v a n d e roker het hevigst zijn. Het probleem bij d e hypnose is ook dat slechts betrekkelijk wei­ nig m e n s e n er v a t b a a r voor zijn. Vrolijk schot dat 10 procent v a n d e bevolking zich gemakkelijk laat hypnotiseren, e v e n e e n s 10 procent in het geheel niet e n dat 'er dus e e n grote tussengroep is. Wat zijn dat voor mensen die zich zo eenvoudig laten bedwel­ men? Vrolijk: "Opvallend is dat alfa's zich gemakkelijker laten hypnotiseren d a n bèta's. Verder g a a t het om mensen die zich volledig in e e n boek of film kun­ nen verliezen; m e n s e n met e e n groot verbeeldingsvermogen die n a afloop v a n e e n film zich afvragen: w a a r b e n ik?"

Trucs

Dr. Ar ie Vr olijk: alfa's zijn er gevoeliger

voo r Foto Kees Keuch. AVC/VU

<..'"';

Niet ieder een was over tuigd van de goede bedoelingen mer, getuige deze spotp r ent

'Hypnose is alleen in noodgevallen bruikbaar' Hoewel M esmers theorie v a n het fluïdum door n i e m a n d meer serieus g e n o m e n wordt, b e s t a a t het gebruik v a n d e hypnose als therapeutisch hulpmiddel, dat hij als eerste introduceerde, n o g altijd. Op d e tentoonstelling in Utrecht worden televisiebeel­ d e n vertoond v a n e e n vrouw tij­ dens e e n bevalling waarbij e e n keizersnede werd toegepast. De vrouw wordt gehypnotiseerd e n luid zingend, zonder e e n centje pijn, wordt het kind ter wereld gebracht. Op d e VU besteedt dr . Ar ie Vr o­ lijk, werkzaam bij d e vakgroep klinische psychologie, in zijn on­ derwijs a a n d a c h t a a n d e h y p ­ nose. Niet omdat hij er zo heilig in gelooft ­ eigenlijk staat hij er tamelijk sceptisch tegenover. "Hypnose is voor mij niet de truc, m a a r een truc. Het is e e n onderdeel v a n vele methodie­ ken. De hypnose is in sommige gevallen h a n d i g om erbij t e doen e n d a a r o m moeten stu­ denten er ook iets v a n weten." Het wantrouwen v a n Vrolijk g a a t uit n a a r al d e g e n e n die in d e hypnose wèl d e p a n a c e e

H

Zelf doet Vrolijk in zijn onderwijs ook hypnose­oefeningen. Hij laat studenten bijvoorbeeld te­ g e n een deur s t a a n e n vertelt h e n dat ze met hun schouders n a a r achteren getrokken wor­ den. Bij sommigen gebeurt dat d a n ook. Of hij laat h e n d e ogen op e e n b e p a a l d punt fixeren e n

van Mes­

zegt dat hun ogen g a a n knippe­ ren. Vrolijk: "Dat is e e n voor­ spelling die altijd uitkomt, ieders ogen g a a n op e e n g e g e v e n mo­ ment knipperen. Het zijn alle­ m a a l trucs." "Je kunt d e hypnose ook verge­ lijken met een computer, w a a r ­ bij het p r o g r a m m a ingebracht wordt door d e programmeur. De timing v a n d e woorden die uit­ gesproken worden is daarbij ook zeer belangrijk. Bovendien moet je korte zinnetjes gebrui­ ken met veel alliteratie erin." De hypnose wordt ook nogal eens gebruikt als bron v a n ver­ m a a k voor e e n publiek. Vrolijk: "Sommige hypnotiseurs halen mensen op een podium om ze

'Het spreekt studenten aan. Dat is pas drama en romantiek!' d a n voor gek te zetten, om ze te. laten blaffen als e e n hond of te laten kraaien als e e n kip. Dat zijn g e e n gezonde g r a p p e n meer en zo l a n g z a m e r h a n d is dat ook strafbaar geworden. O p die manier m a a k je misbruik v a n je proefpersonen." Dat g e v a a r v a n misbruik lijkt a a n d e methode in zijn geheel te kleven. Per definitie wordt d e gehypnotiseerde afhankelijk gemaakt v a n d e hypnotiseur. Vrolijk: "Het is e e n vorm v a n mental r ape, je breekt binnen in d e psyche v a n e e n ander. Daarom is d e hypnose alleen een hulpmiddel bij noodsitua­ ties. De meeste hypnotiseurs zijn ook lid v a n e e n vereniging­ die afspraken heeft g e m a a k t voor een procedure. Voor d e hypnose wordt er d a n uitge­ sproken dat d e gehypnotiseer­ de geen nadeel van de behan­ deling zal ondervinden en dat alle mogelijk optredende n e g a ­ tieve effecten w e g g e p r a a t zul­ len worden."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen