Ad Valvas 1988-1989 - pagina 167

PDVpJ^/F£

28 OKTOBER 1988

s

Biochemicus prof. Planta doet al 25 j a a r onderzoek met gist

'De natuur verandert meer a a n DNA d a n wij in het laboratorium' Het symposium dat vorige week vrijdag door d e vakgroep Bio­ chemie werd georganiseerd, betekende voor d e betrokkenen een w a a r jubileumfeest. Prof. Planta: "We kregen v a n d e in­ ternationale wetenschappelijke top a n d e r m a a l te horen dat onze keuze v a n gist als centraal onderzoeksobject e e n schot in de roos is geweest." Al 25 j a a r is het onderzoek,van de vakgroep erop gericht inzicht te krijgen in d e manier w a a r o p het genetisch materiaal zich uit in d e bouw v a n b e p a a l d e celon­ derdelen. Speciale a a n d a c h t is er daarbij voor d e ribosomen. Dit zijn celorganellen die zich bezighouden met d e a a n m a a k van eiwitten, e n die d a a r m e e een centrale rol spelen in d e manier w a a r o p e e n cel k a n functioneren. Voor hogere orga­ nismen, zoals d e meeste plan­ ten en dieren blijken d e riboso­ men te b e s t a a n uit zo'n 80 eiwit­ ten en vier z o g e n a a m d e RNA moleculen.

Prof.dr. R.J. Planta staat al 25 jaar a a n het hoofd van de vakgroep Biochemie, die zelf evenzoveel jaar bestaat. In een interview kijkt de jubilaris, zonder bescheiden­ heid, terug op een kwart eeuw onderzoek a a n gist. Over zijn liefde voor fundamenteel onderzoek, zijn af­ keer van dierproeven, zijn keuze voor gist. het e e n organisme zijn d a t op betrekkelijk eenvoudige wijze door onervaren studenten te kweken zou zijn. Bij het kweken v a n gist kun je, tenzij je uitge­ sproken slordig bent, weinig fout doen." "Dat ik bij gist gebleven ben, werd gevoed door d e overtui­ ging dat gist model zou kunnen s t a a n voor d e eukaryote cel (een celopbouw met het g e n e ­ tisch materiaal in e e n celkern, die bij alle 'hogere organismen' voorkomt, gvm). Uit eiwitgege­ vens kon men al concluderen dat wat in gist a a n w e z i g is tot in d e mens geconserveerd is. D a a r n a a s t zitten groeiende gist­

pen a a n de orde geweest b e ­ halve d e ribosoom­biogenese. Ik vind dat w e m a a r op a n d e r e momenten p r o p a g a n d a voor onze vakgroep moeten maken, door uitgenodigd te worden bij a n d e r e symposia, e n niet door onszelf uit te nodigen". De beginperiode v a n d e bioche­ mische vakgroep staat enigs­ zins in contrast met deze euforie. De VU w a s in Nederland d e laatste universiteit die e e n vak­ groep biochemie a a n d e facul­ teit Wis­ e n Natuurkunde instel­ de. En bij d e oprichting in 1963 konden d e wetenschappers niet eens beschikken over e e n eigen laboratorium; er werd gebruik

f«lgigigfUi»jjSii;!B!'Mi^i7Av«^"''­' vw^'V^ m'im^S^^sm'''

Prof. Planta: "Wij v r a g e n ons niet zozeer af hoe e e n ribosoom functioneert, m a a r h o e het mo­ gelijk is dat gelijktijdig alle be­ standdelen in e e n cel aanwezig zijn om é é n ribosoom te vormen. Het is daarvoor in ieder geval nodig dat ruwweg 100 g e n e n gecoördineerd tot expressie ko­ men. En dit is des te boeiender wanneer je bedenkt d a t deze genen volledig over d e chromo­ • somen v a n gist verspreid lig­ gen".

Onervaren studenten Planta geeft toe d a t d e vroegtij­ dige keuze voor gist (een een­ cellige schimmel, e n d a a r m e e een eenvoudig gebouwd 'hoger organisme') als onderzoeksor­ ganisme vooral achteraf als e e n gelukkige k a n worden gestem­ peld, hoewel intuïtie en inzicht wel e e n rol speelden. "De keuze voor gist werd door mij b e p a a l d op twee uitermate triviale over­ wegingen. Ten eerste h e b ik e e n hekel a a n dierexperimenten ­ ik wilde dus g e e n onderzoek doen a a n dierlijke systemen. I k denk dat b e p a a l d e dierproeven niet te vermijden zijn, m a a r ik b e n er ook v a n overtuigd dat er nog altijd meer dierproeven g e d a a n worden d a n echt nodig is. Er wordt nog steeds tamelijk licht­ vaardig met dieren omgespron­ gen. I n d e tweede plaats moest

Netelenbos/Tuinstra ' om g e ­ vraagd. De academische ziekenhuizen blijven wel hun twee verschil­ lende financieringsbronnen ­ premiesector en OW ­ behou­ den. De rijksbijdrage ten behoe­ ve v a n d e academische zieken­ huizen zal via d e universiteit worden uitbetaald. De bouwin­ vesteringen ten b e h o e v e v a n d e academische ziekenhuizen zul­ len echter onder vigeur v a n d e WZV worden gebracht. Een in­ teressant uitvloeisel v a n d e wetswijziging is verder dat Dees d e verantwoordelijkheid

niek in huis h a a l d e n e n dat heeft geleid tot e e n uiterst cu­ rieuze discussie. Mijn coUega's a a n d e universi­ teit v a n Amsterdam w a r e n het zelfde v a n plan, m a a r w e r d e n door het coUege v a n bestuur g e ­ dwongen hun plannen a a n d e universiteitsraad voor te leg­ gen, die d a a r o p zijn veto uit­ sprak. Dit deed d e r a a d op a d ­ vies v a n d e plaatselijke afde­ ling v a n d e arbeidsinspectie en d e hinderwetafdeling. Toen ont­ stond d e grote v r a a g : w a a r o m m a g a a n d e VU wel, wat a a n d e UvA niet mag? I k kreeg d a n ook regelmatig telefoontjes v a n die afdelingen dat ze d e tent wilden sluiten. De wet bood ze echter g e e n enkele mogelijkheid, e n ik heb m e dus niet laten af bluff en. Ik ontving ze altijd uiterst vrien­ delijk en gaf a a n hun opdrach­ ten g e e n gehoor. De toenmalige voorzitter v a n het bestuur v a n d e VU, dr. K. v a n Nes, h a d ken­ nelijk e e n groot vertrouwen in mij, want hij heeft m e in die op­ stelling altijd goed gesteund", aldus Planta.

Gods Schepping

R1hi B^aiillijiii'

ykatoiributahi

Planta: "Mijn band met gist? Gist blijft voor mij gewoon een uitste­ kend modelsysteem voor de regulatie van n ge ­expressie." cellen echt potvol met riboso­ men en is het dus e e n goed ob­ ject voor het onderzoek a a n d e biosynthese v a n deze dingen", aldus Planta. Dat d e biochemici v a n d e VU met hun onderzoek a a n gist e e n internationale faam h e b b e n op­ gebouwd valt volgens d e hoog­ leraar af te leiden uit d e a a n w e ­ zigheid v a n d e wereldtop op het jubileum­symposium. Planta: "Ze h e b b e n d e uitnodiging a a n ­ genomen uit w a a r d e r i n g voor mij en de plaats die d e vak­ groep internationaal inneemt. Daarom h e b b e n w e d e absolute top gekregen. Het w a s e e n con­ ferentie zonder zelfverheerlij­ king, in feite zijn alle onderwer­

Ziekenhuizen Vervolg van pag. 2

Gert van Maanen

krijgt voor d e medische e n tand­ heelkundige vervolgopleidin­ gen n a het artsexamen. Het geld hiervoor wordt v a n OW overgeheveld n a a r WVC. De universiteiten moeten hun dien­ sten voor deze opleidingen voortaan in d e vorm v a n con­ tract­onderwijs a a n b i e d e n a a n dat departement. Honderd procent gelukkig met deze voornemens is het 'veld' overigens niet. De POAZ h a d bijvoorbeeld liever gezien dat d e b a n d e n met het onderwijs­ circuit nog verder verbroken zouden worden. Daarvoor in d e plaats wilde men e e n 'functio­ neel profiel' zien, w a t zoveel wil­

gemaakt v a n e e n onderkomen in Leiden. A a n de reizen n a a r Amsterdam, voor het geven v a n onderwijs, heeft Planta dierbare herinne­ ringen: "I k ging op vrijdag met alle studenten die in Leiden w a ­ ren in d e trein zitten en om tijd te b e s p a r e n begon ik d a n vast het college. Dit werd voortgezet in tramlijn 16. Dat zijn eigenlijk volstrekt onmogelijke dingen hoewel ik er wel veel plezier a a n h e b beleefd". Ook toen het laboratorium in Amsterdam gevestigd w a s , kreeg Planta te m a k e n met d e nodige beslommeringen. "We w a r e n in Nederland d e eersten die d e recombinant­DNA tech­

d e zeggen als e e n eenmalig vastgestelde richtlijn voor d e in­ tegratie v a n d e academische ziekenhuizen in het volksge­ zondheidsstelsel. Deetman en Dees wUden niet hierop ingaan, omdat zij dat e e n miskenning achten v a n d e s a m e n h a n g tus­ sen enerzijds onderwijs e n on­ derzoekbeleid en anderzijds ge­ zondheidszorg. Zij zitten d a a r ­ m e e dus op d e lijn die d e Twee­ de Kamer in het verleden al heeft a a n g e g e v e n . De academische ziekenhuizen h e b b e n d e afgelopen tijd ook behoorlijk geprotesteerd tegen d e instelling v a n het gemeen­ schappelijk bestuursorgaan, omdat zij e e n te grote invloed v a n d e universiteit vrezen. Zij vonden dat e e n soort arbitrage­ commissie zou volstaan, m a a r

De hoogleraar biochemie heeft veel tijd moeten stoppen in, wat hij zelf noemt, 'de voorlichting v a n het publiek'. "I k denk dat het mijn taak is d e mensen voor te lichten, zodat m e n weet w a n ­ neer men p r a a t over reèle d a n ­ wel hypothetische gevaren. Al­ leen v a n dat laatste is sprake bij het recombinant­DNA onder­ zoek. G e e n v a n d e veronder­ stelde g e v a r e n zijn in d e afgelo­ pen twaalf j a a r ook m a a r reèel gebleken e n d e strenge richtlij­ nen v a n vroeger zijn inmiddels al teruggeschroefd. Dat heeft me wel veel inspanning gekost. Ik b e n herhaaldelijk opgetre­ den als spreker bij e e n universi­ tair of facultair studium g e n e r a ­ le, bij natuurkundige genoot­ s c h a p p e n e n in kerkelijke ge­ meentes, overal in d e n lande. En dat doe ik eigenlijk nu nog", zegt Planta. Hij vindt niet dat het sleutelen a a n d e erfelijke kenmerken in tegenstelling is met d e zinsnede uit de inaugurele rede die hij in 1966 uitsprak: "De gerichte orde (in d e levende natuur, gvm) is een essentieel aspect v a n Gods Schepping, w a a r a a n niemand voorbij k a n g a a n en die ons met diep ontzag moet vervullen". Deetman wil vasthouden a a n zijn idee v a n e e n o r g a a n met daadwerkelijke b e v o e g d h e d e n . Het gemeenschappelijk be­ stuursorgaan zal uit drie leden bestaan, e e n uit ziekenhuisbe­ stuur, e e n uit universiteitsbe­ stuur en e e n door de minister benoemde voorzitter. Een v a n d e belangrijkste taken v a n het o r g a a n wordt d e vaststelling v a n e e n soort ontwikkelings­ plan, waarin d e g e m a a k t e af­ spraken worden vastgelegd en verantwoord. Het parlement d a a r e n t e g e n zal weinig reden tot klagen h e b b e n over d e wetsvoorstellen. A a n alle belangrijke Kameruitspra­ ken is voldaan en is inmiddels d e tijd geworden om deze lang­ durige geschiedenis met enige opluchting af te sluiten.

De hoogleraar nu: "Die orde is een gevolg v a n onwrikbare fy­ sische wetten e n d e evolutionai­ re ontwikkeling. Wat je ook sleu­ telt, het moet altijd blijven vol­ doen a a n d e wetten v a n d e n a ­ tuur. I k denk nog altijd d a t wat in d e natuur gebeurt op het g e ­ bied v a n verandering v a n het DNA aanmerkelijk groter is d a n wat d e mens ooit in het labora­ torium tot stand heeft gebracht. De natuur speelt e n sleutelt zelf met erfelijke eigenschappen".

Korte a d e m Meer verbazing wekken w a a r ­ schijnlijk d e uitspraken die d e biochemicus doet over het ver­ richten v a n onderzoek voor het bedrijfsleven. Hij blijkt hiervan een fervent tegen stan der, voor­ al w a n n e e r het kortlopend on­ derzoek betreft. Planta: "I k denk dat d e huidige ontwikkelingen bij heel veel collega's die zich bezig houden met d e r d e geld­ stroom onderzoek met korte adem, op d e n duur contra­pro­ ductief zal g a a n werken. Je laat je verblinden door het grote geld, dat alom a a n w e z i g is, m a a r ik acht het principieel een volkomen verkeerde keuze. Het g a a t ten koste v a n je onderzoek op lange termijn, en die prijs willen wij niet betalen. Dan m a a r wat minder d e r d e geld­ stroom onderzoek. Voor e e n uni­ versitair laboratorium zou d e eis moeten zijn dat d e inspannin­ gen worden gericht op het leve­ ren v a n e e n bijdrage a a n het fundamentele onderzoek". Men enige trots vult hij a a n : "Voor het fundamenteel onder­ zoek v a n onze vakgroep b e ­ staat nationaal en internatio­ n a a l ook grote waardering. We h e b b e n net weer e e n beoorde­ ling v a n d e werkgroep 'nuclei­ nenzuren' achter d e rug w a a r i n we d e hoogste w a a r d e r i n g heb­ ben gekregen". Die erkenning is volgens d e hoogleraar ook d e oorzaak v a n d e vele functies die hij in d e biochemische wereld heeft be­ kleed. Hieronder bevinden zich eervolle taken als het president­ schap v a n e e n biochemisch congres ("het grootste ooit ge­ houden") en het voorzitterschap v a n d e landelijke vereniging v a n biochemici. Planta: "I n de periode 1973 tot en met 1980 h e b zeer veel tijd besteed a a n dit soort functies, m a a r dat g a a t ten koste v a n het onderzoek. De kwaliteit d a a r ­ v a n is in die tijd teruggelopen. Na 1980 h e b ik bewust gekozen voor het afstoten v a n allerlei ex­ terne functies om me weer g e ­ heel te wijden a a n het weten­ schappelijk onderzoek. En dat heeft geleid tot e e n peilsnelle terugkeer op het niveau v a n vroeger". Het is duidelijk, w e h e b b e n hier te m a k e n met e e n professor die ook n a dit zilveren jubileum niet van plan is op zijn lauweren te rusten, m a a r de komende tien j a a r nog intensief hoopt door te g a a n men onderzoek a a n gist. Voor d e concurrentie is Planta's opmerking over het door hem geliefde schaakspel d a n mis­ schien ook meteen e e n w a a r ­ schuwing: "Mijn voorkeur g a a t uit n a a r d e stijl v a n Tal, en dat is ook d e stijl v a n Fischer en Kas­ parov, het compromisloze spel, waarbij je v a n het begin af speelt op winst".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen