Ad Valvas 1988-1989 - pagina 77

16 SEPTEMBER 1988

'

/UDVfiLVfiS

Q

Twee proefschriften over de gereformeerde seksuele opvoeding

'Haal die troep toch niet allemaal weer opl' "De term 'gereformeerde opvoe­ ding' roept bij velen het beeld op v a n indoctrinatie, onder­ drukking v a n vrouwen, misken­ ning v a n de seksualiteit, het ver­ oorzaken van neurotische schuldcomplexen in d e besloten sfeer v a n het heilige gezin." Zo introduceert J.C. Sturm, histo­ risch pedagoog, het proefschrift w a a r o p hij a a n s t a a n d e woens­ d a g hoopt te promoveren. Enigszins polemisch voegt hij d a a r a a n toe geprobeerd te heb­ ben om d e gereformeerde op­ vattingen over een g o e d e op­ voeding op een eerlijke manier in kaart te brengen. "Het boek behoort niet tot d e veel beoefen­ de genres v a n d e rancuneuze afrekening of v a n d e neerbui­ g e n d e anecdotenverzameling." Een heel a n d e r e sfeer ademt het proefschrift dat d e historicus W. Top schreef over d e seksuele voorlichting onder gereformeer­ den. "Haal die troep toch niet allemaal weer op," kreeg Top te horen v a n iemand die d e gere­ formeerde seksuele voorlichting nog uit eigen ervaring kende. Wie Tops proefschrift leest, k a n zich deze verzuchting voorstel­ len. Top onderzocht wat er onder gereformeerden tussen 1900 e n 1965 a a n seksuele voorlichting werd g e d a a n . Hij las e e n onge­ looflijke hoeveelheid voorlich­ tingsboeken, theologische wer­ ken, kerkelijke blaadjes en der­ gelijke. Voorlichting bleek in bij­ n a al deze lectuur p a s op d e tweede plaats te komen. Wat er vooral g e d a a n werd door d e meeste schrijvers (en e e n enke­ le schrijfster) w a s waarschu­ wen. Seksualiteit w a s op zich­ zelf niet zondig, m a a r d a n moest het wel volgens d e regels: bin­ nen het huwelijk en gericht op de voortplanting. "Alles wat met seksualiteit te maken had, riekte n a a r zonde," legt Top in een gesprek uit. "Dat IS niet typisch gereformeerd, zo is het al sinds d e kerkvader Au­ gustinus, in de vijfde eeuw. De seksuele driften bedreigen d e heerschappij v a n d e geest, het hogere, over het lichaam, het lagere. Seksualiteit gold als e e n bedreiging en seksuele voor­ lichting w a s d a a r d o o r belast. De sfeer waarin die zich af­ speelde w a s er e e n van: 'kijk d a a r m e e uit'." De voorlichting w a s vooral be­ doeld om jongeren ongeschon­ den n a a r het huwelijk te leiden. Het huwelijk ­ door God bij d e schepping ingesteld ­ "was im­ mers de plaats w a a r seksualiteit wèl mocht, w a a r het zelfs móest. Voordat de jongere a a n het hu­ welijk toe was, kon er echter heel wat mis g a a n . D a a r moest dus ernstig tegen g e w a a r ­ schuwd worden. Het liefst de­ den de gereformeerde opvoe­ ders er het zwijgen toe. Aller­ eerst ontbrak het ook d e g e n e n die als deskundig golden a a n g e d e g e n kennis. Ook w a s er g e e n taal beschikbaar. N ie­ m a n d wist N ederlandse n a m e n voor geslachtsorganen e n nog in de jaren vijftig v/erd er be­ weerd dat zulke woorden ook nergens voor nodig waren: 'ge­ slachtsdeel' moest als a a n d u i ­ ding voldoende zijn. Bovendien w a r e n d e opvoeders b a n g dat voorlichting wel eens averechts zou kunnen werken. De zinnen v a n d e jongeren kon­ den al te makkelijk geprikkeld worden. Als oplossing voor dit probleem werd er geadviseerd d e bijbel als aanleiding te ge­ bruiken voor d e voorlichting. In de bijbel zijn heel verheven ver­

"Zelfzucht, ijdelheid, jaloerschheid, trots, list, on­, gehoorzaamheid enzovoorts, dat zijn d e fouten die al spoedig bij kinderen a a n d e n d a g komen en die, indien zij niet door e e n e wijze opvoe­ ding beteugeld worden, met d e jaren nog toe­ nemen", schreef d e gereformeerde voorman Herman Bavinck a a n het eind v a n d e vorige eeuw. Dezer d a g e n worden a a n de VU twee proefschriften verdedigd die beschrijven hoe "eene wijze opvoeding" er in d e hoogtijdagen v a n het gereformeerdendom uitzag. halen te vinden ­ d e onbevlekte ontvangenis bijvoorbeeld m a a r ook nogal zinnenprikke­ lende. Top: "Maar het fijne v a n d e bijbel w a s dat er een gewij­ d e sfeer onstond, zodra d e bij­ bel openging. De bijbel zou je nooit op zondige g e d a c h t e n brengen, want de bijbel hoorde in d e geestelijke sfeer." Elk gezin w a a r i n d e v a d e r a a n tafel d a g n a d a g uit d e bijbel voorlas, k w a m ook het v e r h a a l v a n O n a n tegen. Die weigerde d e w e d u w e v a n zijn broer zwanger te m a k e n (zoals het ge­ bruik voorschreef). "Zo v a a k hij tot d e vrouw v a n zijn broeder kwam, verspilde hij het z a a d op d e grond. (...) En h e t g e e n hij ge­ d a a n had, w a s k w a a d in de ogen des Heren, en Hij doodde hem." O n a n stond model voor wat in d e gereformeerde seksuele voorlichting haast een obsessie leek: onanie, v a a k zelfbevlek­ king en m a a r heel zelden ge­ woon masturbatie genoemd. Onanie w a s de zonde die d e jongeren bij uitstek bedreigde en d e waarschuwingen ertegen w a r e n d a n ook legio. In het voetspoor v a n achttien­ de­eeuwse schrijvers werd be­ weerd dat masturbatie zou kun­

Het meest probate middel w a s echter het gebed. "Vooral deze verbinding met het geloof m a a k t e masturbatie tot een ondraaglijke last," ver­ moedt Top. "Het geloof k a n d e k w a d e neiging overwinnen, werd er gezegd. Maar blijkbaar werden d e g e b e d e n niet ver­ hoord, want m e n werd niet v a n zijn zonde verlost. Mensen gin­ gen e r a a n twijfelen of ze wel g e n o e g geloofden. Deze koppe­ ling v a n seksualiteit a a n gods­ dienst is typisch gereformeerd." Het geheel v a n gereformeerde opvattingen over seksualiteit bleef lang onwrikbaar. Pas n a d e oorlog werd er erkend dat ook in gereformeerde kring ho­ moseksualiteit voorkwam e n d e gereformeerde opvattingen over d e geboortenregeling ble­ ken l a n g z a m e r h a n d niet meer s t a a n d e te houden. Heel lang h e b b e n de gerefor­ meerde voormannen volgehou­ den dat elke bewuste verspilling van z a a d zonde is en dat d e enige methode voor geboortere­ geling die v a n de onthouding is. Pas in 1963 zette d e gerefor­ meerde synode d e deur op e e n kier n a a r a n d e r e methoden. Dat besluit werd volgens Top meer met voldoening d a n met opluchting ontvangen: het w a s

Hanne Obbink heeft in het a l g e m e e n nogal d e neiging met d e bril v a n nu terug te kijken op d e gereformeerde cultuur. Die wordt vooral beke­ ken vanuit d e 'bevrijding' v a n d e jaren zestig. Voor onze gese­ culariseerde tijd is het heel moeilijk om begrip op te bren­ gen voor een cultuur die in d e eerste plaats door religie be­ paald werd. Het is juist d e t a a k van een historicus om zo'n cul­ tuur v a n binnenuit te beschrij­ ven, om te laten zien hoe geloof een vormgevende en ook e e n emanciperende rol in zo'n cul­ tuur speelt." "Verhalen in d e trant van: 'we

W. Top: 'Masturbatie w a s e e n ondragelijke last' moesten altijd bijbellezen voor het eten' en zo, die interesseren me niet. Wat veel interessanter is, is d e v r a a g w a a r o m m e n s e n dat toen zo deden, door wat voor idealen ze zich lieten lei­ den en wat dat in die tijd zelf betekende." Seksualiteit stond in de gerefor­ meerde wereld in een heel an­ dere context d a n w a a r i n het nu gezien wordt. Wie zich d a a r g e e n rekenschap v a n geeft, b e ­ toogt Sturm, ziet de essentie over het hoofd. "De belangrijk­ ste v r a a g met betrekking tot seksualiteit w a s niet: hoe kom ik a a n mijn trekken. Seksualiteit werd niet beschouwd als iets met e e n w a a r d e op zich, iets wat je moet beleven omdat je anders tekort komt. N ee, seksu­ aliteit werd gezien in d e context van de verhouding tussen God en mensen. Het ging erom God te gehoorzamen." "Ik denk dat het verkeerd is als je de seksuele voorlichting on­ der . gereformeerden alleen m a a r ziet in termen van: 'men w a s nog niet zover' en: 'men hield moedwillig dingen verbor­ gen' en: 'men ontzegde m e n s e n de lust'. Dan wordt de seksuali­ teit losgekoppeld v a n het ethi­ sche kader."

Minne figuren

J. Sturm: 'De gereformeerde cultuur w a s heel intellectueel' Foto Kees Keuch, AVCATU

nen leiden tot ruggemergtering, hersenletsel, verlies a a n li­ chaamssappen, oogstoornis­ sen, impotentie e n nog veel meer. Om d e k w a d e neigingen te onderdrukken moesten d e jongeren zich a a n e e n hele reeks regels houden: g e e n alco­ hol, peper, mosterd, eieren, vlees, jam of hagelslag; h a r d werken, veel lichaamsbewe­ ging, koude wassingen en voor­ al g e e n zachte veren b e d d e n .

op dat moment niet meer d a n het legitimeren v a n wat cok in gereformeerde kring al lang d e praktijk w a s . "De meeste gere­ formeerden zullen wel een com­ promis gevonden h e b b e n tus­ sen seksualiteit e n godsdiensti­ ge beleving," denkt Top, "maar van harmonie w a s waarschijn­ lijk zelden sprake. Men heeft er­ mee leren leven." Sturm heeft d e nodige kritiek op het proefschrift v a n Top. "Hij

feit, godsdienst en machtsver­ langen", "Aan d e ene kant," legt Sturm uit, "is de gereformeerde b e w e ­ ging gericht op fundamentele w a a r d e n en geïnspireerd door het geloof. De beweging staat voor rechtvaardigheid, w a a r ­ heid, kortom alle g o e d e kanten van religie die mensen kunnen inspireren betere mensen te worden d a n ze zijn." "Aan d e a n d e r e kant zie je ook dat de beweging versteent en verburgerlijkt. Minne figuren g a a n er e e n rol spelen, middel­ matige of minder d a n middel­ matige dominees kunnen in plattelandsgemeenten enorme machtsposities innemen en d e mensen terroriseren."

De seksuele opvoeding neemt in het proefschrift v a n Sturm m a a r zeven bladzijden in beslag. Zijn werkstuk is breder v a n opzet d a n dat v a n Top: het probeert een schets te geven v a n d e denkbeelden in d e gerefor­ meerde wereld over de opvoe­ ding in het algemeen. In het bij­ zonder g a a t Sturm m op de rol v a n d e z o g e n a a m d e jonge­ lings­ en meisjesverenigingen, de jeugdorganisaties v a n de gereformeerde zuil. Een rode d r a a d in de a a n d a c h t v a n Sturm voor d e gereformeer­ de wereld is d e spanning tussen wat hij in het voorwoord v a n zijn studie omschrijft als "traditie en modernisering, d o g m a en

Foto Kees Keuch

De gereformeerde beweging stond in principe heel open te­ genover allerlei ontwikkelingen in d e wereld buiten d e eigen kring. De ontwikkelingen in d e wetenschap en de politiek wer­ den bijvoorbeeld nauwlettend gevolgd. Kuyper en a n d e r e ge­ reformeerde voormannen wa­ ren erop uit het gereformeerde denken 'in rapport met de tijd' te brengen. Desondanks beschrijft Sturm d e periode v a n 1880 tot 1950 als een tijd waarin het gerefor­ meerde denken over de opvoe­ ding nauwelijks v e r a n d e r d e . De inhoud v a n het jongelingsblad ondergaat bijvoorbeeld in al die tijd g e e n ingrijpende v e r a n d e ­ ringen. "Wat in potentie een heel open, krachtige, progres­ sieve, democratische beweging was," legt Sturm uit, "raakt al heel snel door h a a r eigen suc­ ces versteend. Er ontstond een zekere zelfgenoegzaamheid. De leiding probeerde de zaken bij elkaar te houden, de regels wer­ den scherp gesteld. De bewe­ ging werd een conservatieve kracht." Pas n a d e Tweede Wereldoor­ log komt er verandering. En d a n g a a t het ook snel. Voor een deel is de oorzaak d a a r v a n in d e ei­ gen gereformeerde cultuur te zoeken, denkt Sturm. Het w a s een heel intellectuele cultuur. Het werd enorm gestimuleerd om kennis te nemen v a n wat er in de wereld gebeurde. "In d e jongelingsverenigingen bijvoorbeeld stond in het teken van het nadenken, d e kritiek, het vormen v a n een oordeel. Natuurlijk werd er veronder­ steld dat de leden bij d e v a n tevoren v a s t s t a a n d e w a a r h e ­ den uitkwamen. Maar d e poten­ tie om tot a n d e r e oordelen te komen werd door deze cultuur zelf geschapen."

W Top, Fi]n en fnsch. Seksuele voorlich­ ting onder gereformeerden 1900­1965. VU­Uitgeveri]. I C Sturm, Een g o e d e gereformeerde op­ voeding Over neo­calvinistische moraal­ pedagogiek (1880­1950). Uitgeverij Kok, Kampen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen