Ad Valvas 1988-1989 - pagina 62

9 SEPTEMBER 1988

CULTUUR Dadaïste H a n n a h Höch in het Exposorium:

Kunst met het keukenmes Sla er d e tentoonstellingsagen­ da's m a a r op na: het m a k e n v a n collages is tegenwoordig e v e n ingeburgerd als schilderen of tekenen. De expositie Hannah Höch - collages, gisteren ge­ opend in het Exposorium, vormt echter een uitzondering op het gebruikelijke rijtje. De Berlijnse dadaïste H a n n a h Höch heeft namelijk in d e jaren twintig deze techniek hoogstpersoonlijk geïntroduceerd. S a m e n met ge­ liefde Raoul H a u s m a n n w a s ze bovendien uitvinder v a n d e fo­ tomontage. De collage, v a n d a a g d e d a g gevestigd kunstzinnig uitdruk­ kingsmiddel, w a s aanvankelijk helemaal niet bedoeld voor het behalen v a n esthetische resul­ taten. De dadaïsten wilden eer­ der alle w a a r d e n omver wer­ pen, die v a n d e kunst incluis. Ze hoopten juist te shockeren met hun knip­ en plakwerk e n het gebruik v a n triviale materialen zoals tijdschriftenfoto's. Boven­ dien konden ze door het isoleren v a n beelden uit d e chaotische samenleving hun ironisch com­ mentaar leveren. Ook Höch m a a k t e in d e d a d a ­ periode dergelijk satirisch werk. Een bekend voorbeeld is d e montage Schnitt mit dem Küchenmesser Dada durch die

Iris Dik letzte Weimarer Bierbauchkulturepoche Deutschlands uit 1919. Het is een dwarsdoorsnede v a n het toenmalige Duitsland. Afge­ beeld zijn dadaïsten, Albert Ein­ stein, Lenin, m a a r ook Wühekn Il en zijn gevolg ('die antida­ daïstische Bewegung') verbon­ den door tandraderen, wolken­ krabbers en flarden tekst. De collage Staatshaup ter (1918­ 1920) op d e expositie is v a n een­ zelfde ironisch kaliber. Twee dikke m a n n e n in zwembroek s t a a n relaxed tegen e e n naïef getekende achtergrond vol vo­ gels, vlinders, vissen en p a r a ­ solletjes. Regeren is er niet bij, zo te zien. D a d a wilde e e n tabula r a s a . De beweging w a s nihilistisch, niet v a n zins een kunstzinnig alter­ natief te bieden. De collage­ beelden pasten in deze strate­ gie. A a n Höchs collages op d e expositie valt echter in d e eerste plaats op dat ze esthetisch zijn. Er is duidelijk gelet op composi­ tie, vorm en kleur. Bovendien zijn veel beelden eerder poë­ tisch d a n ironisch v a n inhoud. Höch is d a n ook e e n v a n d e weinigen die n a d e kortstondige dada­periode collages zijn blij­

Ettore Scola's citaten uit de filmgeschiedenis Toegegeven, ik weet te veel v a n film. Wie met mij n a a r C'eravamo tanto amati gaat, is verzekerd v a n e e n verpes­ te avond. De hele film door zal ik hem of h a a r met m'n commentaar a a n het hoofd zeuren. Zonder uitleg is C'eravamo tanto amati v a n Ettore Scola een onderhoudende film. Drie m a n n e n ­ ooit vrienden ­ kijken terug op hun leven vanaf d e Tweede Wereld­ oorlog. Ze vertegenwoordi­ gen verschillende types uit het maatschappelijk leven: d e politiek bewuste arbeider (gespeeld door Nino Manfre­ di), d e wereldvreemde linkse intellectueel (Stefano Satta Flores) e n d e integer begon­ nen, m a a r allengs gecorrum­ peerde a d v o c a a t (Vittorio Gassman). Alledrie zijn of waren ze verliefd op dezelf­ d e vrouw (Stefania Sandrel­ li). Met een beetje fantasie herkent d e toeschouwer in h a a r Scola's beeld v a n d e ideale vrouw, of ­ nog een stapje verder ­ zijn ideaal­ beeld v a n d e Italiaanse de­ mocratie. C'eravamo tanto amati zit vol RL toespelingen op d e Italiaan­ se politiek. De deuren v a n d e Fiat g a a n steeds a n d e r s open d a n je verwacht en als je n a a r links wilt, moet je n a a r rechts sturen. Een stok­ oude kapitalist lijdt a a n tota­ le aderverkalking, m a a r is ­ net als d e Italiaanse chris­ tendemocratische partij ­ niet v a n plan ooit dood te g a a n . Wat C'eravamo tanto amati echter bijzonder maakt, zijn d e talloze verwijzingen n a a r d e Italiaanse filmgeschiede­ nis. Van begin tot eind is het

e e n füm over film, zonder dat het verhaal d a a r overigens onder lijdt. Rond 1958: Manfredi scheurt als ziekenbroeder met e e n ambulance door Rome. In d e buurt v a n d e Trevi­fontein stagneert het verkeer, e e n struise blondine staat in het water. 'Opname's voor e e n film v a n FeUini', vertelt ie­ mand. Een p a a r j a a r later. De a d v o c a a t is getrouwd. Zijn vrouw heeft alles, m a a r voelt zich niet gelukkig. In een prachtige droomscène zit ze in h a a r nieuwe auto bovenop een grote schoot­ hoop, op dezelfde manier vervreemd v a n h a a r omge­ ving als d e vrouwen in d e films v a n Michelangelo An­ tonioni uit die tijd. Naast deze rechtstreekse ci­ taten uit d e filmgeschiedenis laat Scola ook zien wat film is. In e e n pasfotoautomaat neemt Stefania Sandrelli het besluit v a n é é n v a n d e drie m a n n e n w e g te g a a n . Als hij h a a r zoekt, komen d e foto's net tevoorschijn. Op d e eer­ ste lacht ze, op d e t w e e d e niet meer en op d e d e r d e huilt ze. De vierde foto is leeg. De essentie v a n film, eenvoudiger k a n het niet. Bedroefd loopt d e m a n weg. Het regent, d e c a m e r a zoemt in op e e n plas e n plotseling g a a n d e zwart­wit beelden over in kleur. De kleurenfilm is uitgevonden. Zomaar wat voorbeelden. De rest vertel ik wel tijdens d e füm.

(Dick Roodenburg) C'eravamo tanto amati draait in Kri­ tenon, Roeterstraat 170, telefoon 231708.

ven maken. Ze z a g al vrij snel ook kunstzinnige mogelijkhe­ den. Net als d e surrealisten cre­ ëerde ze met d e techniek poëti­ sche beelden. Een nieuwe wer­ kelijkheid werd gecreëerd door het n a a s t elkaar plaatsen v a n elementen in een vervreemden­ d e context. Het surrealistische principe v a n "de toevallige ont­ moeting v a n een paraplu en een naaimachine op e e n opera­ tietafel" (naar Lautréamont) w a s ook Höchs devies. De expo­ sitie is bevolkt met bizarre we­ zens, half mens half dier, half m a n haU vrouw, of half kind half volwassene. In d e jaren dertig e n veertig wordt het werk abstracter, sub­ tiel v a n kleur en compositie, zo­ als het sprookjesachtige Traumnacht uit 1943­1946, w a a r e e n spinachtige libelle (of is het e e n bloem?) rondzweeft in e e n zachtgroen plantenlandschap. In h a a r latere ontwikkeling bleef Höch flexibel. H a a r oeuvre is zeer gevarieerd. Vaak volgt ze tendenzen uit e e n b e p a a l d e tijd. Zo doet het werk Totemp fahl uit 1956, opgebouwd uit flarden e n b a n e n in verschillen­ d e kleuren en motieven, denken a a n het abstract expressionis­ me v a n PoUock en d e Kooning. In d e jaren zestig, w a n n e e r d e pop­art d e dada­mentaliteit v a n e e n nieuw jasje voorziet, wordt h a a r werk weer figuratief e n ironischer. Het werk v a n H a n n a h Höch is nooit star of bedacht, omdat het dadaïstische principe v a n in­ spelen o p toeval altijd e e n rol bleef spelen. In tegenstelling tot d e meeste dadaïsten m a a k t e Höch h a a r collages niet slechts als anti­kunst. Tot het eind bleef ze zoeken n a a r het "poëtische in

't'*'

"

*'^

H a n n a h Höch, Für ein Fest gemacht, 1936 het alledaagse" e n bleef ook wat vorm e n kleur betreft e e n kunstenaar in hart e n ziel. Dit maakt dat h a a r werk ook in deze tijd, waarin d e collage­ techniek aUang niet meer shoc­ keert, meer betekenis heeft d a n slechts als historisch docu­ ment.

"Hannah Hóch (1889­1978) collages", t / m

14 oktober in het Exposorium Vrije Uni­ versiteit, De Boelelaan 1105, open m a t/m vr 10­20 uur. De tentoonstelling kwam tot stand in samenwerking met het Goethe instituut en het Stedelijk Museum, waarvanuit e e n groot a a n t a l lezingen georganiseerd worden over het werk v a n Höch en het kunstklimaat in het interbel­ lum en in het Derde Rijk, w a a r d e kunst van Hoch en h a a r vrienden als 'entartet' werd beschouwd. Voor informatie over de inhoud en d a t a v a n d e lezingen: Hen­ driekje Bosma, 548.4327/2671. Een cata­ logus is verkrijgbaar.

Cartoonist C. Boost: a­politiek en mild Een concrete aanleiding voor d e tentoonstelling in het Amsterdams Historisch Mu­ seum over cartoonist Charles Boost is er niet of het zou zijn leeftijd moeten zijn. Boost (81), e e n vriendelijke be­ scheiden man, werkt al vijf­ tig j a a r voor d e Groene Ain­ sterdarrmier. Onder leiding v a n d e katholieke filmpaus Van Domburg h a d hij leren schrijven en bij d e Groene vertrok J ordaan, d e eerste serieuze filmcriticus voor d e oorlog. Boost volgde h e m op. Het bleef niet bij filmkritieken alleen. Zijn tekeningen voor d e Groene, d e Tijd, het

Haarlems D a g b l a d e n het Parool met d a a r n a a s t zijn boekillustraties bij d e verha­ len v a n Simon Carmiggelt e n Henry Knap genieten vooral bij zijn eigen generatie grote bekendheid. Zijn tekeninge­ tje v a n 'de zetter', op d e voor­ p a g i n a v a n Vrij Nederland, die d e kritische lezers veront­ schuldigend aankijkt, staat d a a r al 48 jaar. De krantenwereld v a n nu waardeert in h e m e e n dier­ b a r e coUega. Max Arian, kunstredacteur v a n d e Groe­ ne is bezig a a n e e n biografie en Piet Druivenkamp, kunst­ redacteur v a n d e H a a g s e Courant, w a s d e initiatiefne­ mer v a n d e expositie. Op­ land o p e n d e d e tentoonstel­ ling. Boost leerde het tekenen v a n zijn vader, evenals zijn jong­ ste broer die onder het pseu­ doniem Wibo jarenlang d e voorpagina v a n d e Volks­ krant van tekeningetjes voorzag. In zijn tijd w a r e n cartoonisten dun gezaaid. In Nederland tenminste, want Amerikaanse b l a d e n ston­ den toen al vol met getekend commentaar. De New Yorker bijvoorbeeld, het persor­ g a a n waarin film, theater, muziek, kunst e e n vaste

plaats hadden, h a d meerde­ re cartoonisten in dienst. In Nederland kregen car­ toons in d e loop v a n deze eeuw meer betekenis n a a r ­ mate d e kranten emanci­ peerden. Boosts cartoons m a k e n e e n softe indruk ver­ geleken bij d e tekeningen v a n Opland. "Zijn stijl heeft iets v a n e e n dandy...", schreef J an Engelman in 1950. "Vaak neemt hij politici te grazen, m a a r m e n be­ merkt dat hij a­politiek is." Het lijkt of hij zich in zijn poli­ tieke prenten boven d e par­ tijen stelde e n zich niet e n g a ­ geerde. Toch ontwikkelde hij door zijn milde humor e n ei­ gen visie e e n stijl die illustra­ tief is voor d e keurige sfeer v a n d e jaren vijftig.

(Karin

Feenstra)

De tentoonstelling over Boost loopt tot 2 oktober in het Amsterdams Histo­ risch Museum. Open v a n 11.00 uur tot 17.00 uur ( m a a n d a g gesloten).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen