Ad Valvas 1988-1989 - pagina 221

fiDVfS^/pS

25 NOVEMBER 1988 De twee proefschriften, w a a r o p beide aardwetenschappers a a n s t a a n d e dinsdag hopen te promoveren, zijn samengebracht in é é n boekwerk. Voor Brummer en Kroon w a s deze keuze eenvoudig: "De artikelen sloten goed op elkaar a a n en h e b b e n op deze manier e e n grotere samenhang,... e n je m a g er v a n mij nog wel bij zeggen dat het ons ook nog enkele duizenden gescheeld heeft in d e kosten", zo vullen ze elkaar ook in het interview a a n . Versnippering ligt ook niet voor de h a n d als men bedenkt dat het d e twee onderzoekers erom g a a t zoiets complex als d e geschiedenis v a n d e o c e a n e n e n het wereldklimaat te reconstrueren. Dan blijken zoveel factqren v a n belang, zowel geologie, oceanografie, biologie, meteorologie en zelfs astronomie komen d a n om d e hoek kijken, dat het onmogelijk lijkt e e n g o e d e ingang te vinden. De ingang v a n d e beide actuomicropaleontologen (een prachtige samenvatting voor onderzoekers die uit d e bestudering v a n levende kleine organismen uitspraken willen d o e n over d e fossiele voorgangers) zijn d e planktonische foraminiferen. Dit zijn kleine (veelal kleiner d a n een tiende millimeter), eencellig e organismen die in gigantische aantallen in d e bovenste honderd meters v a n d e zee zwe-

Dubbelpromotie over kalksteenvormende zwevende oceaan-diertjes

'Forams' belangrijke sleutel voor studie broeikaseffect Moeten we in de toekomst de dijken verhogen om onze voeten droog te houden? Voor velen staat het vast dat de door de mens geproduceerde kooldioxide als een soort deken de atmosfeer zal opwarmen, met als gevolg af smelting van de ijskappen en dus een forse zeespiegelstijging. Maar misschien heeft de aarde wel veel meer buffers voor dit soort schommelingen dan velen denken. Zeker is dat de aarde met zijn atmosfeer zo'n complex systeem vormt dat scenario's moeilijk toetsbaar zijn. Geert-Jan Brummer en Dick Kroon, werkzaam bij de faculteit aardwetenschappen denken echter dat ze met hun foraminiferen een belangrijke sleutel in handen hebben. Doordat d e foraminiferen zo'n snelle evolutiesnelheid kennen, vertonen ze e e n snelle afwisseling v a n soorten (geologen spreken bij duizend j a a r v a n e e n

kort tijdsbestek), die ook als zodanig a a n d e vorm v a n het schaaltje h e r k e n b a a r zijn. Dit, s a m e n g e n o m e n met het feit dat in één kubieke centimeter mon-

Gert van Maanen ster duizenden foraminiferen bevat, maakt ze uiterst geschikt voor ouderdomsbepalingen v a n mariene afzettingen. Het b e l a n g v a n e e n g o e d e datering v a n afzettingen in zee is vooral onderkent door d e oliemaatschappijen. Zij zijn bij hun speurtochten n a a r l a g e n die mogelijk interessant zijn voor olie- of gasexploitatie erg geb a a t bij g o e d e dateringen, zodat ze meer gericht kunnen zoeken. Dit heeft ertoe geleid dat in d e afgelopen dertig j a a r e e n voor geologen ongekend g e d e taileerde tijdschaal kon worden opgesteld voor d e laatste 120 miljoen jaar.

Vertederd De eigenschap v a n foraminiferen, d e beide onderzoekers spreken vertederd v a n lorams, om zich te omhullen met e e n kalkig schaaltje of skeletje maakt ze voor geologen interessant. Na hun dood zinken d e lege schelpjes namelijk n a a r d e zeebodem, om d a a r n a miljoenen jaren gigantische kalksteenpakketten te vormen. Dit zeebodemtapijt beslaat ongeveer e e n derde v a n het gehele a a r d o p pervlak. Door middel v a n boringen ter zee k a n men uit dit dek monsters trekken die tot 120 miljoen j a a r v a n d e o c e a a n g e schiedenis beslaan.

Geert-Jan Bnunmer (1.), Dick Kroon en de met de electronenmicroscoop jaren oud.

WaUage pleit voor overheidsgeld voor de tweede fase Tal van tweede fase-opleidingen kunnen niet van de grond komen omdat er geen externe financiers zijn te vinden. Daarom moet opnieuw worden nagegaan of de overheid geen middelen kan uittrekken voor het postdoctorale onderwijs. Dat zei ƒ. Wallage, lid v a n d e Tweede Kamer voor d e PvdA, m a a n d a g op e e n symposium in Wageningen. Volgens d e onderwijsspecialist richten d e huidige discussies over d e kwaliteit v a n het wetenschappelijk onderwijs zich ten onrechte alleen op de eerste fase. Voor d e ontwikkeling v a n d e w e t e n s c h a p is echter vooral v a n b e l a n g wat er in d e tweede fase e n d a a r n a gebeurt. Minister Deetman g a a t de beantwoording v a n belangrijke v r a g e n over d e invulling van de tweede fase uit d e weg, aldus Wallage. De overheid is er, m e d e door geldgebrek, v a n uit g e g a a n dat de financiering v a n d e meeste tweede fase-opleidingen m a a r door d e markt moest geschieden. Alleen d e leraren- e n artsenopleiding worden door d e Staat betaald. Volgens Wallage w a s echter wel te verwachten

dat het bedrijfsleven alleen over d e brug zou komen voor opleidingen waarbij evidente marktb e l a n g e n in het geding zijn. Voor minder marktgerichte tweede fase-opleidingen zijn nauwelijks financiers te vinden en d a a r o m komen die opleidingen er v a a k niet. Hierdoor is d e tweede fgse 'verschraald', aldus het Kamerlid, wat zeer ernstige gevolgen heeft voor d e kennisproduktie in

Onderwijsspecialist Jacques WaUage Foto Bram de Hollander

Nederland. Ook zal dit bijdragen a a n e e n tekort a a n hoger opgeleiden tegen het midden v a n d e jaren negentig. Volgens WaUage moet d a a r o m het debat over d e financiering v a n d e tweede fase worden heropend. Wallage zei overigens dat het n a a r zijn mening tot d e betere ideeën v a n minister Deetman behoort om in d e tweede fase ruimte te scheppen voor g e a v a n c e e r d e onderzoekersopleidingen. De aio- opleiding is weliswaar niet ideaal. Assistentenin-opleiding krijgen e e n te l a a g salaris en er lopen nog teveel 'losse' aio's rond. "Dat laat zich echter allemaal repareren", aldus Wallage. Over enige tijd vindt in het parlement een evaluatie v a n het aio-stelsel plaats. Bij die gelegenheid wil d e PvdA voor salarisverhoging pleiten. Bovendien vindt WaUage dat a a n d e toewijzing v a n aio-plaatsen d e voorwaarde moet worden verbonden dat zij door d e universiteiten in zogeheten netwerken of 'centers of exceUence' worden ondergebracht. De overheid moet ook d e kosten d a a r v a n onder ogen zien. "Nu wiUen we kennelijk weer voor e e n dubbeltje op d e eerste r a n g zitten," aldus het Kamerlid.

(Jos Dohmen)

vergrote 'ioram' van 80 miljoen Foto Kees Keuch, AVCWU Brummer heeft tijdens zijn stu­ die a a n d e foraminiferen e e n ontdekking g e d a a n die het op­ lossend vermogen v a n d e d a t e ­ ringen nog groter maakt. "Tot nu toe w e r d e n d e kleiner foraminiferen b ij zulke onder­ zoekingen niet meegenomen, omdat m e n dacht dat het alle­ m a a l jonge groeistadia w a r e n van d e grotere forams die men kende. Het b lijkt echter dat er e e n hele b atterij kleinere soor­ ten zijn, die gewoon niet groter worden. Dat is natuurlijk inte­ ressant als men weet dat juist d e grote aantallen foraminife­ ren in de kleinere zeef fractie zit­ ten. Als je rekening houdt met al de veranderingen die tijdens d e groei plaatsvinden, kun je in plaats v a n 40 procent, 90 pro­ cent v a n die kleinere fractie op n a a m b rengen." "En het mooiste komt nog: die kleinere groeistadia v a n d e gro­ tere foramiferen b lijken hele­ m a a l niet in het sediment te­ recht te komen, ze lossen op hun w e g n a a r d e b odem al op", al­ dus Brummer. Zijn verklaring voor dit voortijdige oplossen is dat er p a s in het laatste stadium door d e foraminiferen een ste­ vig kalkschaaltje wordt a a n g e ­ legd, terwijl d e jongere stadia meer organisch materiaal b e­ vatten wat d e oplossing verge­ makkelijkt. Om tot deze conclusies te kun­ nen komen volgde Brummer d e ontwikkeling v a n foraminiferen, die tijdens hun groei steeds e e n kamertje b ijb ouwen. Werk dat biologen eigenlijk al lang ge­

1

d a a n zouden moeten h e l d e n , zo vinden d e b eide a a r d w e t e n ­ schappers. Het is namelijk es­ sentieel voor zowel evolutionair onderzoek als d e reconstructie v a n d e o c e a a n ­ e n klimaatge­ schiedenis. Foraminiferen b lijken g o e d e in­ dicatoren te zijn voor het a a r d s e milieu, waarb ij sommige soor­ ten b ruikb aar zijn b ij mondiale effecten en a n d e r e juist voor re­ gionale. Het is d a n v a n b e l a n g d e ecologie v a n d e recente fora­ miniferen eerst te doorgronden, om d a n ook op b asis v a n d e verwantschap conclusies te kunnen trekken over b e p a a l d e ecologische omstandigheden in het verleden. Kroon heeft in zijn proefschrift d a n ook proberen vast te stellen welke a s s e m b l a g e s v a n forami­ niferen (verzameling v a n ver­ schiUende soorten) aanwijzin­ gen geven voor e e n b e p a a l d mUieu. Uitgaande v a n d e stelre­ gel dat het 'heden d e sleutel biedt tot het verleden' w e r d e n vooral w a a r n e m i n g e n g e d a a n die ook a a n d e fossiele forami­ nifeermonsters mogelijk zijn. Het b etreft d a n b ijvoorb eeld d e windingsrichting v a n d e schelp­ jes, die op e e n verb luffende wij­ ze b lijkt s a m e n te h a n g e n met b e p a a l d e oceaanstromingen, of d e verhoudingen v a n verschil­ lende isotopen v a n koolstof in d e kalkskeletjes. Reconstructies v a n d e geschiedenis v a n d e moessonwinden in Oost­Afrika en Zuid­West­Azié en het ver­ schuiven v a n het polaire front worden hiermee mogelijk. Op grond v a n zulke klimaatre­ constructies wordt het ook mo­ gelijk uitspraken te d o e n over d e ontwikkeling v a n het klimaat in de toekomst. Dit is vooral inte­ ressant omdat het nauwelijks zeker is wat d e extra uitstoot v a n kooldioxide in d e atmosfeer door d e mens voor gevolgen zal hebben. Kroon: "De v r a a g is wat er g a a t gebeuren in d e o c e a a n . Als d e biologische productie enorm g a a t toenemen dan, d a n wordt indirect kooldioxide a a n d e at­ mosfeer onttrokken. We weten dat een deel v a n d e kooldioxide in d e o c e a a n wordt opgenomen in de kalkskeletjes". "En", ver­ volgt Brummer, "een deel v a n die dingen wordt uiteindelijk b e­ graven in het sediment, d a a r ben je het kwijt. Maar het echte v e r b a n d tussen het kooldioxide­ gehalte v a n d e atmosfeer en d e kalkneerslag in d e oceaanb ek­ kens laat nog op zich wachten". Beiden: "Daar zijn w e n o g ver vandaan". Ze zijn er echter v a n overtuigd dat ze door verder onderzoek a a n d e planktonische foramini­ feren een a a n t a l v a n d e facto­ ren te kwantificeren vaUen. Brummer zal zich in zijn door d e Academie v a n Wetenschappen gefinancieerde post­doctorale onderzoek met n a m e met d e kalk­ en koolstof­cyclus in d e o c e a a n g a a n b ezighouden. Ook Kroon stapt voorlopig nog niet v a n d e foraminiferen af; hij zal d e geschiedenis v a n d e moesson n a d e r analyseren met een toelage v a n het NWO. Kroon: "Heel b elangrijk want die moesson b e p a a l d hoe nat het is in Oost­Afrika e n India. Het lijkt raar, m a a r door n a a r die kleine b eestjes te kijken, zit­ ten we eigenlijk hele grote ver­ b a n d e n te b estuderen". De gevolgen v a n d e verhoogde kooldioxide­uitstoot staat vol­ gens de onderzoekers helemaal nog niet zo vast. Brummer: "Het kan letterlijk nog g a a n vriezen of dooien". "En voor sommige gebieden is het helemaal niet zo slecht, die krijgen meer regen", vervolgt Kroon. "Ach, wie weet, misschien wordt Groenland nog wel bewoonbaar", b esluit Brum­

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen