Ad Valvas 1988-1989 - pagina 266

16 DECEMBER 1988

M

BOEKEN

Psychologie ten strijde tegen beunhazerij De geschiedenis v a n e e n be­ roepsvereniging is v a a k e e n ge­ schiedenis v a n e e n strijd tegen personen die niet over d e juiste papieren beschikken e n toch hetzelfde werk verrichten. De geschiedenis v a n het Neder­ lands Instituut v a n Psychologen (NIP), dat dit j a a r vijftig j a a r be­ staat, vormt op deze regel g e e n uitzondering. Integendeel. In hun boek Psychologie als pro­ fessie laten Veldkamp e n Van Drunen op een boeiende e n on­ derhoudende manier zien dat d e rode d r a a d in d e geschiede­ nis v a n deze beroepsvereniging er een is v a n onderstreping v a n d e eigen kundigheid en v a n strijd tegen beunhazerij, d w a ­ lende vakbroeders en beroeps­ groepen die zich op hetzelfde werkterrein dreigen te begeven. De beoefening v a n d e psycho­ logie in Nederland begint in d e jaren twintig. Toen werd het mogelijk psychologie als hoofd­ vak v a n het doctoraal e x a m e n filosofie te kiezen. In d e jaren d a a r o p kreeg d e psychologie vaste voet a a n d e grond in d e academische wereld. Pleitbezorgers v a n het nieuwe vak (toen nog veelal a a n g e d u i d als psychotechniek) h a m e r d e n ook op het praktische nut, vooral bij het ontwerpen v a n "geschik­ heidsvragen". Dat w a s h a r d no­ dig, want met school­ en be­ roepskeuze en met personeels­ selectie w a s het droef gesteld, aldus d e propagandisten. Het vinden v a n het juiste beroep w a s volgens hen zelfs e e n zaak v a n leven en dood. "Het leven

Het doel v a n vrouwenstudies is het beschrijven v a n sekse als maatschappelijk organisatieprincipe, als eerste stap op d e weg v a n opheffing d a a r v a n . Zo lezen we in het bundeltje 'Naar het leven' - feminisme biografie. Het boekje bevat n e g e n verkorte biografieën, telkens voorzien v a n enige theoretische noties. Marijke Mossink, coördinator v a n de vrije studierichting 'Vrouw en beleid' bij SCW, schreef d e inleiding. De feministische wetenschap staat met 'tamelijk lege h a n d e n ' als het zoals bij de biografie g a a t om het begrijpen v a n één individu, stelt ze vast. "Want d e in vrouwenstudies ontwikkelde begrippen(kaders) h e b b e n allemaal betrekking op sekse als m a a t s c h a p p e lijke categorie. Wie zou proberen of pretenderen e e n individu volledig in die begrippen te vangen, reduceert iemand d a a r m e e dus geheel tot 'sekse', precies wat niet d e bedoeling. is." De feministische auteurs (antropologen, sociologen, psychologen, historici e n e e n politicoloog) 'hebben' allen iets met d e biografie. Voor d e e e n betekent het een middel bij het wetenschappelijk werk, a n d e r e n beschrijven hun werk persoonlijker, als d e 'verleiding v a n d e biografie' om steeds dieper in een persoon te duiken. Sommigen h e b b e n d e hoop dat via d e levensgeschiedenis v a n één vrouw iets duidelijk wordt v a n d e tijd w a a r i n zij leefde, w a a r door een biografie meteen iets zegt over alle vrouwen uit die tijd. In vrouwenstudies-termen: hoe d e vrouwenonderdrukking

v a n zoo velen is e e n tragedie v a n doelloosheid (...) Hoe wei­ nig mensen vinden bevrediging in hun dagelijksch werk." Uit "omvangrijke onderzoekingen" w a s gebleken dat m a a r liefst "49 procent v a n d e ongeluksge­ vallen die met d e dood eindig­ den (...) veroorzaakt w e r d e n door onvoldoende geschiktheid v a n d e n arbeider voor het door hem uit te voeren werk." Het w a s niet tegen dovemanso­ ren gezegd. Verschillende be­ drijven trokken psychologen a a n als adviseur. Weldra achtte men (lees: d e hoogleraren psy­ chologie) d e tijd rijp om "beun­ hazen" te onderscheiden v a n d e echte (lees: academisch ge­ vormde) vakbroeders. In 1938 w a s het Nederlands Instituut v a n Psychologen e e n feit. Het kaf mocht d a n in n a a m v a n het koren onderscheiden zijn, binnen het NIP ging m e n die eerste jaren weinig vriendelijk met elkaar om, zo blijkt uit het boek. Prof. Révész, v a n d e Am­ sterdamse Gemeente Universi­ teit, noemde d e VU­prof. Wate­ rink te pas' en te o n p a s e e n charlatan, die op zijn beurt Ré­ vész niet kon luchten of zien. Na d e oorlog trok het NIP verder ten strijde tegen would be psy­ chologen e n "lieden die eerder op d e kermis thuishoren". O p verschUlende manieren trachtte het NIP het gebruik v a n psycho­ logische tests door "ongekwalifi­ ceerde krachten" a a n b a n d e n te leggen. Zo mocht d e firma Swets ZeiÜinger, d e belangrijkste

Jï*.

uitgever v a n tests in Nederland, alleen leveren a a n NIP­leden. In twijfelgevallen diende d e uit­ gever toestemming te v r a g e n a a n het bestuur v a n het NIP, zo blijkt uit d e in het boek opgeno­ men correspondentie uit 1953. In d e jaren zestig verloor het NIP enigszins d e g r e e p op d e academische psychologie. Het streven n a a r professionalise­ ring, dat 25 j a a r lang e e n z w a a r stempel gedrukt h a d op het be­ leid v a n het NIP, k w a m onder druk te staan. Vooral psycholo­ gie­studenten vroegen zich n a ­ drukkelijk af of d e bijdrage v a n psychologen wel zo zegenrijk w a s als d e vooroorlogse pio­ niers h a d d e n beweerd. De zelf­ bewuste wijze w a a r o p m e n zich in d e jaren vijftig n a a r buiten toe h a d gepresenteerd, m a a k t e plaats voor e e n meer beschei­ den opstelling. Deze ontwikkeling miste zijn weerslag niet. Hoewel in d e ja­ ren zeventig het a a n t a l afgestu­ d e e r d e psychologen sterk toe­ nam, boette het NIP a a n a a n ­ trekkingskracht in. De nood­ zaak v a n e e n eigen beroepsor­ ganisatie mocht voor oudere psychologen vanzelfsprekend zijn, voor d e jongere generatie gold dit veel minder. Veel stu­ denten e n pasafgestudeerden ervoeren het NIP als e e n ietwat elitaire standsorganisatie, die d e b e l a n g e n vertegenwoordig­ d e v a n e e n toch al geprivile­

Binnen d e bundel vormen Joland e Withuis e n Mieke Aerts e e n boeiend stel. Withuis, socioloog a a n d e christelijke VU, heeft d e communistische Nederlandse Vrouwen Bond uitgekozen als mikpunt v a n h a a r nieuwsgierigheid. De NVB blonk volgens h a a r uit in onderlinge onvriendelijkheid. Vriendschappen werden desnoods per royement uit d e NVB beëindigd. Aerts, socioloog a a n d e Universiteit v a n Amsterdam, zoekt h a a r heil bij een clubje Roomse dames, d e Sleutelbos, die vooral voor d e oorlog v a n zich liet horen. Bij d e groep v a n vijftien rond d e persoon v a n Jacqueline HiUen, druipt d e aardigheid er juist vanaf. Vriendschap is voor hen e e n organisatieprincipe.

Jolande

^ J *-

Withuis Foto Bram de Hollander

in die tijd precies functioneerde. Alle bijdragen worstelen met het evenwicht tussen 'te veel psychologiseren' e n 'te veel sociologiseren'. Niet proberen te veel te verklaren met te natte vingers, niet te makkelijk a a n n e m e n dat g e d r a g e e n produkt is v a n d e maatschappelijke omstandigheden. Voor wie d e nua n c e zoekt, leest het boekje heerlijk weg.

' • ' '• JC

Wim Crezee ' '^

^Ü^#'

Testopstelling uit de jaren veertig, gebruikt telefonistes voor de PTT g e e r d e groep. O ok inhoudelijk w a s er e e n generatiekloof. De psychologische test, v a n ouds­ her het handelsmerk v a n d e be­ roepsgroep, w a s bij d e jongere g a r d e uit d e gratie, stelde d e Nijmeegse hoogleraar Bierkens op een bijeenkomst in 1971 som­ ber vast. "Niet zo lang geleden kreeg ik bezoek v a n e e n kers­ verse klinisch psycholoog v a n een v a n d e Nederlandse uni­ versiteiten. Deze m a n vertelde dat hij intussen wist dat schizo­ frenie e e n puur sociaal pro­ bleem was, want dat w a s over­ tuigend aangetoond. Hij stelde zich voor in belangrijke m a t e bij te d r a g e n a a n d e sociale veran­ deringen die hij aUerwege noodzakelijk achtte. Hij zij bo­ vendien langs zijn neus w e g dat tests volkomen waardeloze din­ gen waren, dat is overtuigend aangetoond; hij zou ze nooit v a n zijn leven gebruiken. Ik vroeg hem hoeveel patiënten hij ge­ zien en onderzocht h a d e n zijn antwoord was: niet één."

Vrouwenbiografie: verleidelijk 'plezier van de herkenning'

• T " * *^ ''"^^

'm

%

Omdat Withuis niet e e n persoon m a a r e e n hele beweging als onderwerp heeft, heeft ze besloten om uit diverse bronnen e e n 'communinistische heldin' op te bouwen. Een h a n d i g e kunstgreep, want d e NVB-vrouwen zitten er persoonlijk niet zo om te springen om onderwerp v a n een biografie te zijn. "Ik hoef niet zo nodig vereeuwigd te worden", zei mevrouw Averink, die voor d e CPN in d e Eerste e n Tweede Kamer h a d gezeten, e n lange tijd d e leiding h a d v a n d e NVB. De NVB-vrouwen h e b b e n e e n hekel a a n persoonsverheerlij-

Gerard van Schalk king. Voor h e n g a a t het politieke leven voor het persoonlijke leven, bemerkt Withuis. Ze typeert dit als e e n 'anti-biografische' mentaliteit. Vervolgens beschouwt ze die mentaliteit als e e n centraal thema. "Het is deel v a n hun collectieve biografie e n behoort tot een, ten koste v a n veel, nagestreefde identiteit. Niet allereerst vrouw, m a a r gelijke en k a m e r a a d , met e e n leven vol strijd." "Wie NVB'sters v r a a g t n a a r hun persoonlijk leven krijgt als antwoord meestal e e n politieke redenering. Zoals in het NVBm a a n d b l a d e e n gymnastiekclubje wordt a a n b e v o l e n o m d a t je d a a r v a n fit wordt voor d e vredesstrijd." Mieke Aerts heeft ook e e n groep vrouwen als onderwerp, m a a r zij heeft het geluk dat die groep voornamelijk het project is gweest v a n één persoon, n a m e lijk d e Amsterdamse apothekeres Jacqueline Hillen. "Een uitzonderlijke katholieke vrouw die als het w a r e vroeg om e e n biografie", roept Aerts enthousiast. In Hillen lijkt ze e e n soort super-oma g e v o n d e n te h e b ben, die al vijftig j a a r voor Joke Smit e n Hedy d'Ancona beg r e e p dat het persoonlijke politiek is.

'* . ' ^

' ! ^1 •J -

—LJtLj voor de keuring

van

VU­hoogleraar Drenth, testdes­ kundige bij uitstek, bevestigde dat beeld. In 1970 schatte hij dat 60 procent v a n d e afgestudeer­ d e n "nagenoeg niets v a n testen weet." Ook in a n d e r e opzichten w a s de professionele status v a n d e psy­ choloog a a n erosie onderhevig, schrijven Veldkamp e n Van Drunen. De opleiding deva­ lueerde, eerst doordat d e uni­ versiteiten zich weinig gelegen lieten liggen a a n d e praktische vorming v a n studenten, later door d e invoering v a n d e twee­ fasenstructuur. De inhoudelijke betekenis v a n d e titel vermin­ derde rechtevenredig, conclu­ deren d e auteurs. Het NIP kon en kan a a n die ontwikkeling vooralsnog g e e n halt toe roe­ pen.

T.A. Veldkamp en P. van Drunen, Psy­ chologie als professie; 50 jaar Neder­ lands Instituut van Psychologen, 144 blz., uitgeverij Van Gorcum Comp., ƒ 25,-.

Aerts spreekt v a n 'het plezier v a n d e herkenning', echter 'gedwarsboomd door o n b e h a g e n over d e onmogelijkheid van idealisering'. 'Voormoeder' Hillen heeft sympatieke trekjes, zoals h a a r devies Propter veritatem et mansuetudinem et justitia m (Omwille v a n d e waarheid, d e zachtmoedigheid e n d e gerechtigheid) al doet vermoeden. A a n d e a n d e r e kant verdedigde zij herhaaldelijk d e maatregelen om d e arbeid v a n d e gehuwd e vrouw te ontmoedigen door voor a m b t e n a r e s s e n ontslag bij huwelijk verplicht te stellen. De ongehuwde Hillen z a g dat vooral als e e n manier om ongehuwd e vrouwen op d e arbeidsmarkt te beschermen tegen oneigenlijke concurrentie.

Vaag

Wat feministische biografieën eigenlijk zijn, blijft in het boek v a a g . Misschien g a a n d e auteurs er zelf vanuit dat er alleen goede (of slechte) biografieën bestaan, e n g e e n feministische. Marijke mossink w a a g t zich liever niet a a n e e n definitie. Categorisering n a a r sekse bepaalt iemands leven niet, en iemands eigenheid stijgt d a a r b o v e n uit, weet ze. "Dat te laten zien is de kunst, e n misschien is dat wel kunst en g e e n wetenschap." Wat zou het eigenlijk ook? De achterflap kondigt voorbeelden a a n "die v a a k op zichzelf al het lezen w a a r d zijn". Veel meer pretenties is i n d e r d a a d niet op zijn plaats.

Naar het leven ­ feminisme biografie, red. Mieke Aerts o.a. Uitgeverij SUA Am­ sterdam 1988, prijs ƒ24,90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen